Bul rette joǵary oqý ornynda basshylyq qyzmet atqarǵan, búginde Senat depýtaty Murat Baqtııarulymen sóılesip, atalǵan másele jóninde pikirin bildik.
– О́kinishke qaraı, 30 jyl ishinde qoǵamnyń bári reformaǵa tústi. Sonyń ishinde reformaǵa eń kóp túsken sala – osy bilim berý júıesi. Kezinde 90-95 jyldary bizge balabaqsha kerek emes degen pikir keń etek alyp, sonyń saldarynan 2 myńǵa jýyq balabaqsha talan-tarajǵa tústi. Sol jyldary bilim salasy quldyrap, aılyqtyń óte tómen bolýy saldarynan birqatar bilikti ustazdar bazar jaǵalap ketti. Biz sonyń zardabyn álige deıin tartyp kelemiz. Negizinen mektepke 2007 jyldan bastap kóńil bóline bastady. Osynyń dáleli retinde «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵdarlamasy qolǵa alynyp, aımaqtarda mektepter men aýrýhanalar kezeń-kezeńimen salyndy. Soǵan qaramastan osy bilim salasyna memleket tarapynan qanshama qarajat quıylyp jatsa da, jekelegen óńirlerde qazir de mektep jetispeıdi. Bıyl 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjetti qabyldadyq. Bul bıýdjet boıynsha 30 jylda qarastyrylmaǵan qarajat belgilenip, aıqyndaldy. Máselen, kezinde jylyna mektep salýǵa 100 mlrd teńge bólinse, qazir 2023 jylǵa mektep qurylysyna 500 mlrd teńge bólinip otyr. 2024-2025 jyldarǵa arnalǵan kezeńderge 850 myńǵa jýyq oqýshyny qamtamasyz etetin mektep salynady, ony qarjylyq turǵydan eseptegende 2 trln teńgege jýyqtaıdy, – dedi senator sóz oraıynda.
Jalpy, bilim salasyna qatysty birneshe reforma jasaldy. Sonyń biri orta mektepke jańartylǵan bilim berý baǵdarlamasyn jasaýda tym asyǵystyq oryn aldy. Bas-aıaǵy 4 jyl ishinde 3,5 mln oqýshyǵa bilim berý reformasyn jasap shyǵyp, sheksiz reformalar tájirıbesin usynyppyz. Dál qazirgi kezde munyń tıimdiligin aıtý óte qıyn. Olaı deıtinimiz, oqý quraldaryn birneshe márte basyp shyǵarý isi oqý standarttaryn úzdiksiz ózgertýge ákelip soqtyrdy. Mysaly, keıingi bes jylda «Bilim týraly» zańǵa 29 ret ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. 2000-2017 jyldar aralyǵynyń ózinde bilim berý standarty 7 ret ózgerip, ár ózgertý saıyn oqýlyqtar jańartylǵan. Munyń artynda qyrýar qarjylyq shyǵyn turǵany jáne anyq. Osy máselelermen qatar, orta mektepterde bilikti kadr jetispeýshiligine qatysty istiń áli bir izge túspegeni kóńildi kúpti etedi. Onyń olqy tustary 1990-2000 jyldar kezeńinen bastaý aldy. Sol kezeńderde tómengi ball alǵan mektep túlekteriniń muǵalim mamandyǵyn tańdaýy salaǵa biraz saldaryn tıgizdi, solardyń birqatary qazir de mektepterde sabaq berip júr. Olardyń qatarynda joǵary oqý ornyn syrttaı bitirgender de bar. Al endi osy máseleni túbegeıli zerttep, odan naqty qorytyndy shyǵaryp jatqan kim bar?!
Oqý-aǵartý mınıstrliginiń byltyr tamyz konferensııasynda keltirgen deregine júginsek, qazirgi kezde oqý úlgerimi tómen 500 myńǵa jýyq bala bar. Bul kezinde mektepte nashar oqyǵandardyń búginde muǵalim bolyp qyzmet atqarýynyń áseri emes pe eken degen zańdy suraq týyndaıdy. Bul – bir. Ekinshiden, joǵary oqý oryndarynda pedagog mamandaryn aqyly negizde daıarlaýdy doǵarýymyz tıis. Sebebi nashar oqyǵandardyń pedagog mamandyǵyn aqyly negizde bilim alýyna jol ashylyp otyr.
Bilim salasyndaǵy kelesi problemanyń biri – jumysshy mamandyǵyn daıarlaý isi. Memleket keıingi tórt jyl boıyna jyl saıyn 21 myń adamdy jumysshy mamandyǵyna daıarlaýǵa tapsyrys berip keledi. Byltyr onyń sany tipti artqan. Degenmen jumysshy mamandaryn daıarlap jatqan birqatar kolledjdiń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy óte nashar jáne olar jumys berýshimen tájirıbe almasýyn jetkilikti dárejede jolǵa qoımaǵan.
– Biz 2021 jyly «Ǵylym týraly» zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizdik. Bul – durys sheshim. Osyǵan qaramastan ǵylym salasyna qatysty qoıylatyn talaptarǵa shekteýler bar. Aıtalyq, magıstr men Phd ataǵyn ıelený úshin sheteldiń ǵylymı basylymdarynda ǵylymı eńbek jarııalanýy kerek jáne bul aqyly negizde júzege asyrylady. Onyń aqysy qymbat. Mysaly, qazaq tili men ádebıeti, pedagogıka, psıhologııa, otandyq tarıh jáne ekonomıka sııaqty pánderge baılanysty sheteldik basylymdarǵa ǵylymı maqala jarııalaýdyń qajettiligi joq dep sanaımyn. Eger olar sol basylymdarǵa álgi maqalasyn jarııalaı almasa, ǵylymı ataǵyn qorǵaı almaıdy. Shetel basylymdarynda ǵylymı maqalalardyń jarııalanýyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Biraq elimizdiń basylymdarynda sol maqalalardyń shyǵýyna shekteý qoımaý kerek. Sebebi munyń saldary zańsyz árekettiń beleń alýyna áserin tıgizýde. Byltyr jazda Shymkent qalasynda jalǵan magıstr dıplomyn alǵandar – osy sózimizdiń dáleli. Olardyń bul iske amal joǵynan barǵany málim. Bir jaǵynan magıstr dárejesi barlarǵa mektepterde qosymsha aqy tólenetini jekelegen tulǵanyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzady.
Jalpy, 30 jyl ishinde túk jasalmady deý ábestik bolady. Osy merzim aralyǵynda tapqanymyzdan joǵaltqanymyz kóp boldy. Keńes odaǵyn ańsaǵandaı bolarmyn, biraq aqıqatynda sol ýaqytta fýndamentaldy bilim berý júıesi óte kúshti boldy. Alaıda odaq quramynan shyqqannan keıin, aldymyzda bilim salasy boıynsha qaı joldy tańdaý qajettigi týraly mańyzdy mindet turdy. Ol úshin ár memlekettiń bilim berý júıesin saraladyq. Túptep kelgende, Bolon bilim berý júıesin tańdadyq. Bul álemdik bilimderdiń úderisi degendi bildiredi. Iаǵnı bir memleketten alǵan dıplomyńyz basqa memlekette jaramdy bolady degen sóz. Bul rette Qazaqstannan alǵan joǵary bilim kez kelgen Eýropa elderinde jáne basqa da memleketterde moıyndalýy kerek. Alaıda bizge kelip jetken málimetter boıynsha, shetelde bizdiń dıplom qaıta dáleldeýdi qajet etedi eken. Osyǵan baılanysty Bolon bilim berý júıesin áli de jetildirý máselesi ózekti kúıde qalyp otyr. Munyń saldary balalarymyzdy fýndamentaldy bilimnen aıyrǵan joq pa eken degen de oıǵa jeteleıdi, dedi M.Baqtııaruly.
Eýropa jastarynyń basym bóligi eń aldymen orta arnaýly bilim alýǵa mańyz beredi. Osy oqý ornyn bitirip, sala boıynsha sheberligin shyndaǵan soń ǵana joǵary bilim alýǵa den qoıady. Al bizde 2021 jyly mektep bitirgenderdiń 80 paıyzǵa jýyǵy joǵary oqý oryndaryna qujat tapsyrǵan. Qalǵany kolledjge baǵyn synap kórdi. Muny paıyzdyq mólsher boıynsha Eýropa memleketterimen salystyrsaq, bizdiń kórsetkish olardan asyp túsedi. Eýropa memleketterinde joǵary bilim alatyndar 30-40 paıyz aralyǵyn ǵana qamtıdy. Máselen, bizde jylyna 500 myńdaı adam joǵary oqý oryndaryna túsedi. Jyl saıyn onyń 120 myńdaıy joǵary oqý oryndaryn bitirse, 40-45 paıyzy ǵana óz mamandyqtary boıynsha qyzmet etedi. Al olardyń ishinde grantpen oqyp, óz salasy boıynsha jumys istemeı, bilim grantyna bólingen qarjyny aqtamaı otyrǵandar jeterlik. Bul rette memleket tarapynan jyl saıyn joǵary oqý oryndary men orta arnaýly oqý oryndaryna bólinetin bilim granttarynyń kólemi ulǵaıyp kele jatqanyn da eskerý qajet. Osy máseleni qoryta kelgende, oqý oryndaryn tegin túrdegi bilim granttarymen bitirgender ishinde qaısysynyń jumysqa ornalasqanyn anyqtaıtyn, sondaı-aq olardyń memleket qarjysyn aqtaǵandyǵyna qatysty málimetterdi zerdeleıtin kez kelip jetti.
Bilim salasyndaǵy problemalarmen qatar, nátıjeli isterdiń baryn joqqa shyǵarmaımyz. Kezinde jekelegen ákimdikter muǵalimderdi «qolbala» retinde jumsap, olardyń tikeleı mindetterine jatpaıtyn jumystardy moıynyna júktep qoıdy. Osy jáne basqa da olqylyqtardy retteý maqsatymen elimizde «Pedagog mártebesi týraly» zań qabyldandy. Birinshi kezekte osy zań arqyly mektep muǵalimderiniń quqy qorǵalyp, olardyń mártebesi anyqtaldy. Bul zańnyń sátti qabyldanýyna burynǵy Oqý-aǵartý mınıstri Ashat Aımaǵambetovtiń de úlesi bolǵanyn atap ótken jón. Ol orta mektepterde 15-25 jyl boıy dırektor qyzmetinde otyrǵandardy rotasııa jasaý arqyly kezeń-kezeńimen oryndarynan aýystyrdy. Endi mektepterde uzaq jyldar boıyna qatardaǵy muǵalimdikten ári aspaǵan eń tájirıbeli qyzmetkerlerdiń laýazymyn ósirýge nazar aýdarsa degen tilek bar.
Ustaz – uly tulǵa. Olarǵa qarap shákirtter boı túzeıdi. Sondyqtan ustazdyń áleýmettik máselesi aldymen sheshilýge tıis. Keıingi jyldary aılyq tabysy satylap ósip jatqany kóńil qýantqanymen, bilim salasy boıynsha joǵaryda atap ótken túıindi máseleler ýaqyt ozdyrmaı sheshilý qajettigine erekshe nazar aýdartady.
Ámirhan ALMAǴANBETOV,
jýrnalıst
