– Otan qorǵaýshylardyń kelbetin kelistirip, bedelin qalyptastyrýda áskerı kıim úlgileri erekshe oryn alady. Qarýly kúshterdiń jeke quramy úshin qazirgi kıim úlgilerin tańdaýdaǵy talǵam qandaı?
– Áskerı adamdar úshin kıim úlgisi qaı kezde de erekshe mańyzǵa ıe bolǵan. Bul birinshiden, qoǵamda belgili bir minez-qulyq úlgisin qalyptastyrýǵa oń yqpal etetin faktor. Áskerı formadaǵy adamdy alǵash kórgen balanyń áskerı bolýdy armandap ósýi zańdylyq. Etıkalyq-estetıkalyq turǵydan alsaq ta, áskerı kıim úlgisiniń qyzmettik máni zor. Kıim is-qımylǵa, qozǵalysqa yńǵaıly bolǵany durys. Klımattyq jaǵdaılar eskerilip, ár maýsymǵa sáıkes bolýy kerek.
Sonymen birge áskerı kıim memlekettiń ımıdjin qalyptastyrýǵa da yqpal etedi. Elimizdiń áskerı qyzmetshileri jyl saıyn túrli halyqaralyq oqý-jattyǵýlarǵa, halyqaralyq armııa oıyndaryna, BUU bitimgerlik mıssııalaryna qatysyp turady. Mundaıda sheteldik áriptesterimizdiń nazary eń aldymen kıim-keshek pen kerek-jaraqtarǵa túsetini belgili. Áskerı kıim úlgisi arqyly eldiń tarıhı erekshelikteri men halyqtyń ulttyq dástúrlerin jetkizedi.
Budan ózge, biz zattaı múlikpen qamtamasyz etýdiń otandyq júıesin qurýdy qolǵa aldyq. Kıimge, aıaq kıimge jáne oǵan qajetti zattarǵa qoıylatyn talaptar jańasha ázirlendi. Bul rette klımattyq jaǵdaılar men halyqtyń antropometrııalyq kórsetkishteri zerdelenip, shetelderdiń ozyq tájirıbesi eskerildi. Áskerı qyzmetshilerge arnalǵan nysandy jasaý kezinde Uly dala nyshandary, qazaq batyrlarynyń áskerı óner dástúrlerine qatysty elementter keńinen paıdalanyldy.
2010 jyly Qarýly kúshterdiń Tyl basqarmasyn basqaryp júrgenimde otandyq dızaıner Quralaı Nurqadilovanyń avtorlyq úıimen birlesip, tek sapaly emes, sonymen qatar estetıkalyq sıpatymen erekshelenetin kıim-keshek úlgilerin ázirledik. Búginde qazaqstandyq áskerı qyzmetshiler osy formany kıip júr.
Qorǵanys vedomstvosynyń basshysy, general-polkovnık Rýslan Jaqsylyqovtyń Qarýly kúshterdiń, basqa da áskerler men áskerı quralymdardyń dalalyq kıim nysanyn birkelki úlgige keltirý týraly usynysy Joǵarǵy Bas qolbasshy tarapynan qoldaý tapty. Onymen arnaıy qurylǵan jumys toby aınalysyp jatyr. Sonymen birge áskerı qyzmetshilerdiń kıim-keshek úlesi normasyn ońtaılandyrý máselesi de kún tártibine shyǵaryldy.
– Áskerı qyzmetshilerdiń kıimin tigýmen kimder aınalysady?
– Qorǵanys mınıstrliginde memlekettik qorǵanys tapsyrysyn oryndaýshylarmen tikeleı shart jasalmaǵanyn aıta ketý kerek. «Qorǵanys ónerkásibi jáne memlekettik qorǵanys tapsyrysy týraly» zańda naqtylanǵandaı, oryndaýshyny tańdaý men zattaı múlikti jetkizýge shart jasasý Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligine júktelgen.
Osyǵan sáıkes, «Shabıteks», «Rýmı-en», «Shveınyı salon «Vesta», «Kazlegprom-Almaty», «Obývnaıa fabrıka «Samhat», «Progress», «Kaz arms», «ShF «Gaýhar» JShS, «Jetisý», «Tynys» AQ jáne taǵy basqa memlekettik qorǵanys tapsyrysy sheńberindegi jetkizýshi tizilimine kiretin birqatar otandyq jeńil ónerkásip óndirýshileri kıim-keshek tigýmen aınalysady.
Kıim-keshektiń sapasyna qoıylar talap óte joǵary. Kııýge yńǵaıly, qysty kúnderi jyly, jazda ystyqqa tózimdi bolǵany abzal. Keıde tez tozatyn, materıaly nashar kıimder kezdesedi. Sondyqtan baǵa men sapa arasyndaǵy másele kún tártibinen túsken emes. Tómen baǵamen qorǵanys tapsyrysyn oryndaýshynyń belgili bir kemshilikteri bolatyny aıdan anyq. Bul turǵyda Qorǵanys mınıstrligi belgili bir ulttyq standarttar ázirlegenin aıtyp ótkim keledi. Máselen, 2017 jyly zattaı múlikke – 47, 2018 jyly – 23, 2019 jyly – 28 ulttyq standart ázirlendi. Kıim-keshek qyzmetiniń mamandary bul talaptardyń saqtalýyn qatań qadaǵalap, úlgilerdi tájirıbeden ótkizýge turaqty túrde qatysyp turady.
– Tyl qyzmetiniń basty baǵyttarynyń biri áskerdi sapaly azyq-túlikpen qamtamasyz etý ekeni belgili. Osy rette áskerı qyzmetshiniń rasıony qanshalyqty ózgerdi, ol aǵzanyń qajettiligin óteı ala ma?
– 30 jyl ishinde Qarýly kúshterdegi azyq-túlik rasıonynyń normalary tórt ret ózgergenin aıta ketý kerek. 2011 jyly biz bul jumysqa otandyq ǵalymdardy tarta bastadyq. Osy maqsatta Qarýly kúshterdiń Materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý bas basqarmasy «Qazaq taǵamtaný akademııasymen» azyq-túlik úlesteriniń normalaryn ázirleýge qatysty shart jasasty. Mamandar shynyǵýǵa ketetin júktemelerdiń, oryndalatyn tapsyrmalardyń erekshelikteri men ásker túrlerin eskere otyryp, jeke tamaqtaný rasıondaryn ázirledi.
Ǵylymı mekemeniń usynysyna sáıkes, azyq-túlik pen sýsyndardyń 85 ataýy boıynsha azyq-túlik rasıony men jeke tamaqtaný rasıonynyń quny esepteldi. Qoldanystaǵy úles normalary aǵzanyń qorǵanysh kúshterin arttyrý men áskerı qyzmetshilerdiń densaýlyǵyn nyǵaıtýǵa oń áser etedi.
Endi «Áskerı qyzmetshiniń rasıony qanshalyqty ózgerdi, ol aǵzanyń qajettiligin óteı ala ma?» degen suraqqa kelsek, buryn qurǵaq rasıonda tek bes taǵam túri – pechene, et jáne et-ósimdik konservileri, qant pen shaı paıdalanylyp kelse, 2017 jyly bekitilgen tamaqtaný rasıonynyń kalorııa mólsheri men assortımenti sol kezdegi qurǵaq rasıonnan edáýir asyp tústi. Mysaly, jalpy áskerı taǵamǵa jartylaı ystalǵan shujyq, irimshik, bal, banan jáne apelsın qosyldy. Rasıonnyń árbir normasyn «Qazaq taǵamtaný akademııasy» ǵylymı turǵydan qarastyrdy. Jalpy, áskerlerden bólek, desantshylar, matrostar, ushqyshtar jáne basqa da áskerler úshin tamaqtaný normalary jasaldy. Búginde jeke taǵam rasıonynyń paketterinde jetiden onǵa deıin taǵam túrleri bar.
Qazaqstandyq áskerı qyzmetshilerdiń bitimgerlik kúshter quramynda BUU mıssııalaryna qatysýy estetıkalyq aspektiler turǵysynan da azyq-túlik úlesin jetildirý qajettigin kórsetip otyr. Biz bul baǵyttaǵy jumystardy da jalǵastyra beremiz. Sonymen qatar 2022 jylǵy 21 qarashadan bastap jalpy áskerlik úles quny 1 713 teńgeden 2 250 teńgege, ıaǵnı 31 paıyzǵa kóterilgenin aıta ketkenimiz jón.
Sarbazdarǵa azyq-túlik úlesiniń tolyq jetkizilýin baqylaý maqsatynda barlyq áskerı bólimderdiń ashanasynyń kireberisine taǵam sapasyna baǵa berý planshetteri ornatylyp, árbir sarbazdyń taǵam sapasyn baǵalaýyna múmkindik jasaldy.
– Áskerı ınfraqurylymdy damytý jumystary týraly aıtyp ótseńiz.
– Áskerı ınfraqurylymdy damytý men Qarýly kúshterdiń negizgi qorlaryn úzdiksiz qamtamasyz etý áskerlerdi sapaly daıarlaýdyń mańyzdy quramdas bóligi bolyp qala beredi. Búginde garnızondarda áskerı qalashyqtar úshin jańa ǵımarattar salý men qolda bar ǵımarattardy jóndeý, olardy qajetti kommýnıkasııalarmen jabdyqtaý jumystary josparly túrde júrgizilip jatqanyn atap ótkim keledi.
Jalpy, 30 jyl ishinde Qorǵanys mınıstrliginiń áskerı-qurylys bólimsheleri úlken jumys atqardy. Turǵyn úıler, jataqhanalar, áskerı-medısınalyq mekemeler, aerodromdar qalpyna keltirildi. Garnızondarda áskerı qalashyqtar men sport keshenderi boı kóterdi.
Olardy ustap turý, qyzmet kórsetýmen Áskerı ınfraqurylym bas basqarmasy, 19 aýdandyq paıdalaný bólimi jáne 6 jol-paıdalaný ýchaskesi aınalysady. Bul mekemelerde on myńnan astam jumysshy men tehnıkalyq personal jumys isteıdi.
Tek sońǵy bes jylda 8 744
ǵımarat pen qurylysqa kúrdeli jáne aǵymdaǵy jóndeý júrgizildi. 19 áskerı qalashyqty abattandyrý jáne aýdany 357 940 sharshy metr jolǵa aǵymdaǵy jóndeý jumysy júrgizildi.
2014 jyldan bastap turǵyn úıdi jobalaý kezinde jıhaz ben jabdyqty ornatý josparlandy. Qyzmettik úı-jaılarda as úı jáne jatyn garnıtýralar, jumsaq jıhaz, tońazytqysh, kondısıoner ornatyldy. Bul óz kezeginde áskerı qyzmetshilerge jaýyngerlik daıyndyqpen aınalysý úshin múmkindik beredi.
2015 jyly paıdalanýǵa berilgen Elordadaǵy Ulttyq qorǵanys ýnıversıtetin zamanaýı áskerı qalashyqtyń úlgisi retinde mysalǵa keltirýge bolady. Ol bes oqý ǵımaratynan turady. Oqytýshylar quramy, olardyń otbasy músheleri, sondaı-aq tyńdaýshylar oqý ornynyń aýmaǵyndaǵy eki jataqhana men turǵyn úıde turyp jatyr. Áskerı qalashyq sońǵy úlgidegi tehnıkamen jabdyqtalǵan jáne dıversııaǵa qarsy qurylǵylarmen jaraqtandyrylǵan.
Budan ózge bizdiń áskerı-qurylys bólimsheleri sherýlerdi, «KADEX» halyqaralyq qarý-jaraq jáne áskerı tehnıka kórmelerin, keń kólemdi oqý-jattyǵýlardy uıymdastyrýǵa da jumyldyrylyp keledi.
Sonymen birge «Qaýipsiz el» ulttyq jobasy sheńberinde ótkiziletin qarý-jaraq pen oq-dárilerdi saqtaý obektilerin jetildirý jónindegi keshendi jospardaǵy is-sharalardyń ýaqtyly iske asyrylýy da qatań baqylaýǵa alynǵan. Atalǵan ulttyq joba aıasynda áskerı qoımalar salý, sondaı-aq saqtaý obektilerin tehnıkalyq kúzet quraldarymen jáne avtomatty órt sóndirý júıelerimen jabdyqtaý kózdelgen.
Osyǵan sáıkes, Aqtóbe oblysynyń Jem qalasyndaǵy áskerı qalashyqtyń, sondaı-aq kópbeıindi qoımalar qurylysynyń jobalaý-smetalyq qujattamasy men qurylys-montajdaý jumystarynyń sharttary jasaldy. Áskerı qalashyq 2024 jyly paıdalanýǵa berilmek. Al qoımalardyń qurylysyn aldaǵy eki jylda kezeń-kezeńmen aıaqtaý josparlanyp otyr.
Áskerı vedomstvo qyzmetiniń basym baǵyty oq-dárilerdi qaýipsiz saqtaýdy qamtamasyz etý bolyp tabylady. Tyıym salynǵan aımaqtar men aýdandarǵa baılanysty qatynastar zańnamalyq turǵydan rettelgen. Memleket basshysynyń tapsyrmasyn iske asyrý úshin oq-dárilerdi saqtaý bazalarynyń qazirgi zamanǵy qurylysyn uıymdastyrý jalǵasa bermek. Áskerı obektilerde órt qaýipsizdigi sharalary kúsheıtildi. Bastysy, mundaı nysandardyń qaýipsizdigine qoıylatyn talaptar men erejelerdi qatań saqtaǵan abzal.
Budan ózge jańadan qurylǵan Abaı, Jetisý, Ulytaý oblystarynda qorǵanys isteri jónindegi departamentterdiń shtaby men qyzmettik-tehnıkalyq úı-jaılarynyń qurylysyna jobalaý-smetalyq qujattama ázirleý maquldandy.
– Sońǵy ýaqytta áskerlerdi «modýldik úı-jaılarmen» qamtamasyz etý máselesi kóterile bastady. Osy jaıynda aıtyp berseńiz.
– Qarýly kúshter, basqa da áskerler men áskerı quralymdar úshin alǵash ret «modýldik turǵyn úı» uǵymy engiziledi. Modýldik turǵyn úılerdi satyp alý qysqa merzimde áskerlerdi qyzmet oryndarynda turǵyn úımen qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Qajet bolǵan jaǵdaıda basqa óńirlerge kóshirýge bolady. Osy maqsat úshin «Turǵyn úı qatynastary týraly» zań «modýldik úı» uǵymymen tolyqtyryldy.
2016 jyldan beri áskerler modýldik kazarmalarmen, ashanalarmen, shtabtarmen, oqý, ákimshilik jáne tehnıkalyq ǵımarattarmen qamtamasyz etilip keledi. Osy maqsatqa jalpy quny 2,9 mlrd teńge bolatyn 42 ǵımarat satyp alyndy. Qoldanystaǵy zańnamaǵa engizilgen ózgeristerge sáıkes, búginde «mobıldi turǵyn úıler» dep atalatyn qurylys arqyly turǵyn úı salýǵa múmkindik týyp otyr.
Sarykemerdegi áskerı bólimdegi jarylystan soń qysqa merzim ishinde modýldik konstrýksııalardy paıdalana otyryp, 13 nysannyń, onyń ishinde ashana, kazarma, shtab, medısınalyq pýnkt, qaraýyldyq úı-jaı, monsha-kir jýý kesheni salynyp, paıdalanýǵa berildi.
2022 jyly Qarýly kúshterge shtab, kazarma, baqylaý-ótkizý beketi, ashana, medpýnkt, órt sóndirý deposy, oqý korpýsy, qazandyq, baqylaý-tehnıkalyq beketi, oqý-jattyǵý polıgony úshin modýldik munara sııaqty birqatar keshen satyp alyndy. Aldaǵy jyly da jańadan qurylǵan arnaıy bólimsheler úshin birneshe modýldik ǵımarat satyp alý josparda bar.
О́tken jyldan bastap áskerı-qurylys salasy úshin memlekettik-jekemenshik áriptestik tetigi zańnamalyq deńgeıde bekitildi. Osyǵan sáıkes, áskerı nysandar salý men olardy qaıta jańartý úshin konkýrstyq negizde jeke ınvestısııalar tartý múmkindigi paıda boldy. Solardyń kómegimen Túrkistan, Mańǵystaý oblystarynda iri áskerı ınfraqurylym obektilerin, Aqtaýda áskerı-teńiz gospıtalin salýdy júzege asyrý jáne talshyqty-optıkalyq baılanys jelilerin tóseý josparlanyp otyr. Bul jumysqa IT-kompanııalardyń resýrstyq jáne zııatkerlik áleýetin tartý qarastyrylyp jatyr.
– Áskerı qyzmetshilerdi turǵyn úımen qamtamasyz etý máselesi qalaı sheshilip jatyr?
– Qazirgi ýaqytta áskerı qyzmetshiler jáne olardyń otbasy músheleri qyzmettik turǵyn úımen jáne olardyń arnaıy esep-shottaryna turǵyn úı tólemderin aýdarý arqyly qamtamasyz etiledi.
Búginde 41 myń áskerı qyzmetshi turǵyn úı tólemin alady. 1 556 áskerı qyzmetshi turǵyn úımen qamtamasyz etilmegen kezeńder úshin memlekettik turǵyn úı qorynan birjolǵy turǵyn úı tólemderin aldy. 1 921 áskerı qyzmetshi óteýsiz jekeshelendirý quqyǵynyń ornyna aqshalaı ótemaqy alsa, 451 áskerı qyzmetshi qyzmettik turǵyn úılerin jekeshelendirdi.
Qazir áskerı qyzmetshiler turǵyn úımen qamtamasyz etýdiń zamanaýı júıesine kóshkenin atap ótý kerek. Atap aıtsaq, «Otbasy banktiń» «Áskerı baspana» baǵdarlamasyna turǵyn tólemderin aýdartý arqyly jeńildikti ıpotekalyq qaryzdy paıdalana alady. Osy jerde 2018 jyldyń
1 qańtarynan bastap, on eki myńnan astam áskerı qyzmetshi ıpotekalyq kredıt arqyly óz páterlerin satyp alǵanyn aıta ketý kerek. Sondaı-aq ekinshi deńgeıdegi bankter de turǵyn úı satyp alý úshin kóptegen baǵdarlamalar usynyp otyr.
Budan ózge Qorǵanys mınıstrligi zapasqa shyǵarylǵan jáne jabyq áskerı qalashyqtarda turatyn áskerı qyzmetshilerdiń turǵyn úı máselesin oń sheshýdi jalǵastyryp keledi.
Qorǵanys vedomstvosynyń bastamasymen 2018 jyldyń birinshi qańtarynan bastap kúshine engen zańnamadaǵy ózgeristerdiń arqasynda eńbek ótili 10 jyldan asqan, degenmen 20 jylǵa jetpegen burynǵy áskerı qyzmetshiler jabyq áskerı qalashyqtardaǵy qyzmettik turǵyn úı alańyn qaldyq quny boıynsha jekeshelendirý quqyǵyn paıdalaný arqyly basqa páterge aıyrbastaı alady.
Qorǵanys mınıstrligi Almatydaǵy turǵyn úıge degen suranystyń artýyn eskere otyryp, páter úlgisindegi eki jataqhananyń mártebesin ózgertti. Tıisti qaıta josparlaý men jóndeý jumystary júrgizilgennen keıin 16 bir bólmeli jáne 15 eki bólmeli páter qonystanýǵa daıyn. Jalpy, bul úılerden barlyǵy 160 páterdi jekeshelendirýge berý josparlanyp otyr. Qazir bul baǵyttaǵy jumys elimizdiń barlyq óńirlerinde júrgizilip, Almaty, Aqtaý, Aqtóbe, Jezqazǵan, Taraz jáne Abaı qalalarynda páterler almasýǵa usynylýda.
Qazirdiń ózinde áskerı qyzmetten bosatylǵan jáne jabyq áskerı qalashyqtarda turatyn 700 azamattyń 463-i almasý quqyǵyn paıdalana aldy. Qabyldanǵan sharalardyń bári burynǵy áskerı qyzmetshilerdiń osy sanatyna turǵyn úıdi menshikke alýǵa jáne resimdeýge, al Qarýly kúshter úshin qyzmettik turǵyn úı qoryn bosatýǵa múmkindik beredi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Baný ÁDILJAN,
«Egemen Qazaqstan»
