Basty mindet – qoǵamnyń senimi

Servıstik model serpin bere me?

Áleýmettik jeli demekshi, búginde Ishki ister mınıstrligine qarasty qury­lymdardyń jeke paraqshalary bar. Turǵyndar úıde otyryp-aq ótinishine jaýap ala alady. Eskertýlerden de ýaqtyly habardar bolady. Áleýmettik jeliden bólek, turǵyndarmen baılanys ornatýdyń túrli tetikteri qolǵa alynǵan. Atap aıtsaq, polısııanyń servıstik modelge kóshýine basa mán berilip otyr. Onyń ishinde problemalyq-baǵdarlanǵan tásildi qoldaný, turǵyndarǵa baǵdarlaný sııaqty sharalar bar. Basty maqsat – qoǵamnyń polısııaǵa degen senim deńgeıin arttyrý. Buǵan halyqqa belsendi, sapaly qyzmet kórsetý, azamattarǵa sypaıylyq tanytý, qoǵammen seriktestikte qaýipsizdik máselelerin sheshý arqyly ǵana qol jetkizýge bolady. Sonymen qatar júıe ishinde de ózgerister júrgizilip jatqanyn atap ótken jón. Atap aıtqanda, debıýrokratızasııa (erekshe jáne qaıtalanatyn fýnksııalardy alyp tastaý), jumys prosesterin avtomattandyrý jáne sıfrlandyrý (qajetsiz esepterdiń kúshin joıý, qyzmetkerlerdi qoǵamnyń suranystaryna baǵdarlana otyryp, naqty profılaktıkalyq jumysqa bosatý); kadrlarmen jumys isteý tásilderin qaıta qaraý (kásibı ıadrony nyǵaıtý, demalysqa shyǵý kestesi, sıfrlyq ataqtar jáne t.b.); tolyqqandy materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý. Qanatqaqty joba ishki prosesterdi qaıta qaraýdy, múddeli organdarmen jáne jergilikti qoǵamdastyqpen ózara árekettesýdi qaras­tyrady. Qylmystyq sot isin júrgizýdiń jańa modeli de sol jerde synaqtan ótip jatyr. Modeldiń máni – tergeý prose­sin ońtaılandyrý jáne onyń ke­zeń­derin naqtylaý. Prosessýaldyq sheshim 3 kún merzimde qabyldanady. Osylaısha, azamattardy qylmystyq proseske negizsiz tartý alynyp tas­talady. Bul – tergeý bólimshelerine júktemeni aıtarlyqtaı azaıtady, kúsh-jigerdi naqty qylmystardy tergeýge jumyldyrýǵa múmkindik beredi.

Ishki ister mınıstri Marat Ahmet­janovtyń aıtýynsha, quzyrly organnyń basty mindeti – ashyq, kásibı bilikti jáne quzyretti qazaqstandyq polısııa qurý.

– Sońǵy jyldary Memleket basshy­synyń tapsyrmasy boıynsha mınıstrlik aýqymdy jáne tereń sapaly ózgeristerdi bastady. Negizgi maqsat – halyqtyń senimin arttyrý, bıýrokratııadan arylý, adamnyń qajettilikterine baǵyttalǵan jumys úlgisine kóshý. Bul baǵytta jumys prosesterin avtomattandyrý, sıfrlandyrý jáne ońtaılandyrý boıynsha sharalar qabyldanyp jatyr. Negizgi nazar buzýshylyqtardyń saldarymen kúresýge emes, olardyń aldyn alýǵa aýdaryldy. Servıstik modelge kóshý sheńberinde polısııa qyzmeti jańa formatqa kóshedi. Biz qyzmettiń barlyq salalarynda analıtıkany qoldana otyryp, «problemalardy sheshýge baǵyttalǵan» tásildi engizemiz, – deıdi mınıstr.

Jurtqa jaqyn polısııa

Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha «Jurtqa jaqyn polısııa» qaǵıdaty iske asyrylyp jatqany belgili. Onyń nátıjesinde turǵyn úılerdiń aýlalarynda, saıabaqtar men alańdarda jaıaý jasaqtardyń sany artyp keledi. Eń krımınogendik ýchaskelerde stasıonarlyq beketter ornatylyp jatyr. Qoǵamdyq oryndarda, mektepterde, saýda oıyn-saýyq ortalyqtarynda shuǵyl shaqyrý júıeleri – «SOS túımeleri» ornatyldy. Belgi dereý jedel basqarý ortalyqtaryna nemese polısııanyń jaqyn mańdaǵy kezekshi bólimine túsedi. Quqyqtyq tár­tip­ti qamtamasyz etýde beınebaqylaý júıeleri belsendi qoldanylady. Bul – álemdik tájirıbe. Jalpy, elimiz boıynsha kósheler men qıylystarda, turǵyn úılerdiń aýlalary men kireberisterinde, saýda obektilerinde, oıyn-saýyq mekemelerinde 1 mıllıonǵa jýyq beınekamera jumys isteıdi.

Jalpy, Ishki ister mınıstrliginiń ju­mysyn statıstıkaǵa súıenip, birneshe baǵyt boıynsha anyqtaýǵa bolady. Álemde qoǵamnyń krımınogendik dárejesin sıpattaıtyn negizgi krıterıılerdiń biri – kisi óltirý sany. Elimizde Táýelsizdik alǵan jyldardan beri bul kórsetkish 3,5 esege azaıǵan (2625-ten 764-ke deıin). Sondaı-aq densaýlyqqa aýyr zııan keltirý 2 esege (3 667-den 1 815-ke deıin); zorlaý 3 esege (1 654-ten 531-ge deıin); qaraqshylyq 6,5 ese­ge (1 422-den 219-ǵa deıin); tonaý 4 ese­ge (9 828 ıdo 2 551-den); buzaqylyq 3,5 ese­ge (8 277-den 2 311-ge deıin) azaıǵany tirkelip otyr.

– Qylmystyq saıasattyń eki vektorly­ǵy túrme «turǵyndarynyń» sanyn úshten ekige azaıtqanyn atap ótken jón. Táýelsizdik alǵan jyldary Qazaqstan sot tóreliginiń qatal júıesin mura etti. «Túrme ındeksi» boıynsha álemde úshinshi orynǵa turaqtady. Qazaqstan túrmelerinde 100 myńnan astam tutqyn jazasyn ótegen. Bul másele júıelik sheshimderdi qajet etti. Negizgi tujyrymdama qylmystyq saıasattyń «eki vektorlyǵy» boldy. Bir jaǵynan, adamnyń ómiri men densaýlyǵyna qol suǵatyn asa aýyr qylmystar úshin jaýapkershilik kúsheıtildi. Ekinshi jaǵynan, qaýipti emes áreketterdi alǵash jasaǵan adamdarǵa Zańnyń repressıvtiligi tómendedi. Balamaly jazalaý sharalaryn qoldaný qarastyrylyp otyr. Nátıjesinde, búginde qylmyskerlerdiń tek 25%-y ǵana bas bostandyǵynan aıyrylady, al 2000 jyldary 50%-dan astamy qamalatyn. Qabyldanǵan sharalardyń nátıjesinde tutqyndar sany 70 myńǵa qysqardy. Qazir temir tordyń ar jaǵynda 34 myń sottalýshy jazasyn ótep jatyr. Túrme «turǵyndarynyń» Halyqaralyq ındeksinde Qazaqstan búginde 77-shi orynda, – deıdi Marat Ahmetjanov.

Joldaǵy júgensizdik

Jol qaýipsizdigi – polısııa jumysynyń basty basymdyqtarynyń biri. Jol-kólik oqıǵalarynyń basym kópshiliginiń sebebi – júrgizýshiler men jaıaý júrginshilerdiń jol qozǵalysy erejelerin qasaqana buzýy. Árbir besinshi jol-kólik oqıǵasy manevr jasaý erejelerin saqtamaý saldarynan týyndaıdy. Taǵy bir sebep – jol qıylysynan ótý erejesiniń saqtalmaýy.

Ishki ister mınıstrligi Ákimshilik polısııa komıteti tóraǵasynyń orynbasary Jandos Muratálıevtiń málimetinshe, jyl saıyn elimizde 13 myń jol-kólik oqıǵasy tirkeledi.

– Jalpy, sońǵy 5 jylda apattylyqtyń tómendeý dınamıkasy baıqalady. Qazirgi kólik túrleriniń úlken jyldamdyqpen júrýge tehnıkalyq múmkindigi jetkilikti. Áıtse de, avtokólik birden toqtaı almaıtynyn umytpaý kerek. Jol-kólik oqıǵa­larynda qaza tapqandar men jara­lan­ǵandardyń tórtten bir bóligin jaıaý júrginshiler quraıdy. Joldaǵy qaýip­sizdik jaıaý júrginshilerge de, júrgi­zýshilerge de baılanysty. Jol-kólik oqıǵasynyń týyndaýyna kósheni ruqsat etilmegen jerden kesip ótetin nemese baǵdarshamnyń qyzyl jaryǵyna ótetin jaıaý júrginshiler de kináli bolyp jatady.

Taǵy bir nazar aýdartatyn másele – kámeletke tolmaǵandardyń qatysýymen tirkeletin jol-kólik oqıǵalary. Balalar – jol júrisine qatysýshylardyń eń osal sanattarynyń biri. Kóbine jol júrisi qaǵıdalaryn bilmeý nemese olarǵa nemquraıdy qaraý saldarynan joldyń boıynda oınap júrgen, belgilenbegen jerlerden kósheni kesip ótken balalar jol apatyna sebepshi bolady. Eldegi jol-kólik oqıǵalary men jaraqat alǵandar boıynsha statıstıkanyń negizgi dınamıkasyn kóshelerdi qajetti jol ınfraqurylymmen jáne jol júrisin retteýdiń tehnıkalyq quraldarymen jabdyqtalǵan, qaýipsiz eldi mekender aıqyndaıdy. Joldardy jáne kóshe-jol jelisin tekserý turaqty túrde júrgiziledi. Olardyń nátıjeleri bo­ıynsha apatty ýchaskelerdi joıý, sondaı-aq jol júrisin uıymdastyrýdyń qazirgi zamanǵy tehnıkalyq quraldaryn engizý boıynsha olardyń ıelerine qatysty usynystar engiziledi. Jol júrisin ıntellektýaldy baqylaý júıeleri belsendi damyp jatqanyn atap ótken jón. Joldarda jol erejelerin buzýdy tirkeıtin 17 myńnan astam avtomatty kamera ornatyldy. Mundaı júıelerdi engizý jol júrisine qatysýshylardyń tártibin arttyryp qana qoımaıdy, sonymen qatar apattylyq deńgeıiniń tómendeýine aıtarlyqtaı áser etedi, – deıdi J.Muratálıev.

Byltyr 11 shildede Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzý­shy­lyq týraly Kodeksine engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar týraly» zańǵa qol qoıǵan bolatyn. Oǵan sáıkes, túzetýlermen kólik quralyn memlekettik nómirsiz qaıta basqarǵany úshin ákimshilik jaýapkershiliktiń jańa quramy engizildi (590-bap 2-1 B.), onda 20 AEK mólsherinde aıyppul túrinde óndirip alý nemese kólik quraldaryn basqarý quqyǵynan 1 jyl merzimge aıyrý kózdelgen. Buryn mundaı norma bolmaǵan edi. Budan basqa, kórineý jalǵan nemese jalǵan memlekettik nómirleri bar kólik quralyn basqarý úshin jaýapkershilik kúsheıtildi. Aıyppul túrindegi jaza alynyp tastaldy, endi atal­ǵan quqyq buzýshylyq úshin tek 1 jyl merzimge kólik quraldaryn basqarý qu­qy­ǵynan aıyrý jáne 5 táýlikke deıin ákim­shilik qamaýǵa alý qoldanylmaq. Buǵan deıin 20 AEK mólsherinde aıyppul nemese 1 jyl merzimge basqarý quqyǵynan aıyrý qarastyrylǵan bolatyn.

Qazirgi ýaqytta Ishki ister mınıstrligi qala syrtyndaǵy kúre joldarda «ortasha jyldamdyqty» arttyrǵany úshin kólik quraldarynyń júrgizýshilerin jaýapkershilikke tartý múmkindigin kózdeıtin túzetýlerdi pysyqtap jatyr.

Nashaqorlyq – bolashaqqa balta shabý

Memleket basshysynyń byltyr qyrkúıektegi Joldaýynda qu­qyq salasyn­daǵy problemalar az aıtyl­ǵan joq. Jalpy, buǵan deıingi Joldaýlarda da quqyq buzýshylyqty aldyn alýdyń tyń tetikterin qarastyrý tapsyrylǵan edi. Sonyń negizinde 2019 jyly urlyq, mal urlyǵy jáne zorlaý aýyr qylmystar sanatyna aýysty. Bul – jeńil jazamen qutylamyn degen «qutyrǵan» qylmyskerlerdi qamaqqa alyp, qoǵamnan oqshaýlaýǵa múmkindik berdi. Qylmysty qaıtalaýyna tosqaýyl boldy. Nátıjesinde, eki jyldyń ishinde urlyq sany 2 esege azaıdy (2019 jyly – 108 myń; 2022 jyly – 46 myń). Al mal urlyǵy arnaıy qylmys quramyna engizildi. Bas bostandyǵynan aıyrý jazasy 12 jylǵa deıin kózdeldi. Qabyldanǵan sharalar mal urlyǵyn 2,5 esege azaıtty (2019 jyly – 3 292; 2022 jyly – 1 271). Zorlaý qylmysy da aýyr sanatqa jatqyzyldy. Tatýlasýǵa tyıym salyndy. Osylaısha, kúdiktiniń jaýapkershilikten qashýyna tosqaýyl qoıyldy. Bul qylmys sany da 2 esege qysqarǵanyn atap ótken jón.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» atty Joldaýynda: «Sıntetıkalyq esirtki tutynatyndardyń kóbeıýi ult saýlyǵyna zor qaýip tóndirýde. Qazirgi ahýal óte kúrdeli, sońǵy úsh jylda tərkilengen «sıntetıkanyń» kólemi 10 ese artqan. Ýaqyt ótken saıyn mundaı esirtki arzan əri qoljetimdi bola bastady. Nashaqorlar ony əleýmettik jeli men túrli messendjer arqyly emin-erkin satyp alyp jatyr. Esirtkini, tipti úıge əkelip beretinder bar. Bul – asa qaýipti əri aýqymdy əleýmettik kesel.

Sıntetıkalyq esirtkini óndirýge jəne taratýǵa qarsy kúres jalpyulttyq deńgeıde júrgizilýge tıis. Sondyqtan, Nashaqorlyqpen jəne esirtki saýdasymen kúresýdiń keshendi josparyn əzirleý qajet», degen edi.

– Nashaqor doza úshin bárine da­ıyn. Tipti óz týysyna qarsy qylmysqa jasaýǵa ket ári emes. Sondyqtan da muny tek qylmystyq qýdalaý tásilimen sheshý múmkin emes. Barlyq ýákiletti organdar birlesip, aldyn alýdyń tıimdi júıesin engizý qajet. Memleket basshysynyń Joldaýy aıasynda mınıstrlik keshendi jospardy ázirleýge kiristi. Atap aıtqanda, esirtkige qarsy ýákiletti organ retinde Ishki ister mınıstrliginiń úılestirý quzyretin kúsheıtý, jańadan shyǵyp jatqan «sıntetıkany» jedel túrde esirtki tobyna qosý, medısınalyq esepke alýdy jetildirý sharalaryn qabyldaý josparlanyp otyr, – deıdi Marat Ahmetjanov.

2019-2020 jyldary esirtkini ınternet arqyly jarnamalaý, satý aýyr jáne asa aýyr qylmys sanatyna jatqyzylǵany belgili. Tirkelgen aýyr qylmystyń úshten biri esirtki qylmysyna qatysty eken. Ala jipti attaǵandardyń basym bóligi ınternet arqyly jymysqy áreketin júzege asyrǵysy kelgen. Osy rette, byltyr 1800-ge jýyq esirtki saıttary anyqtalǵan. Olardyń barlyǵy «Kıbernadzor» júıesi arqyly buǵattalǵan. Byltyr tártip saqshylary 40-qa jýyq esirtki daıyndaıtyn sehtyń kózin joıyp, 100 keliden astam sıntetıkalyq esirtkini tárkilegen.

Árıne, keseldiń aldyn alý úshin zańdy kúsheıtý mańyzdy. Osy rette, sońǵy birneshe jylda ulttyq zańnama aıtarlyqtaı pysyqtalǵan. Atap aıtsaq, 2019 jyly naryqta paıda bolyp jatqan esirtkiler tizimi zańmen emes, qaýlymen bekitiletin boldy. Jalpy tizimge esirtkiniń 117 túri endi. Buryn ınternet resýrstar arqyly satý tarmaǵy bolmaǵan. Osyǵan oraı, Qylmystyq kodekstiń 297-baptyń 3-tarmaǵynyń 5-bóligine ózgeris engizildi. Esirtkini jarnamalap, nasıhattaǵany úshin de jaza taǵaıyndalǵan.

2021 jyldyń qyrkúıek aıynda Úkimet qaýlysymen asa qaýipti zattardyń «krımınaldyq» mólsheri azaıtyldy. Oǵan sáıkes, mefedron, pırovaleron jáne sol sııaqty zattar 3 gramnan 1 gramǵa deıin, sıntetıkalyq kannabınoıdtar 50 gramnan 1 gramǵa deıin tómendetildi. Iаǵnı endigi jerde 1 gramm zııandy zatty alyp júrýdiń ózi aýyr qylmys. Tıisinshe, olardy ótkizý maqsatynsyz zańsyz saqtaǵany úshin qylmystyq jaýapkershilik kúsheıtildi. Endi satý maqsatynsyz saqtaǵany úshin mundaı zattardyń 1 gramynan bastap qylmystyq jaýapkershilik týyndaıdy.

Aıta ketý kerek, Qazaqstan BUU-nyń esirtkige qarsy barlyq úsh konven­sııasynyń qatysýshysy bola otyryp, osy saladaǵy óziniń halyqaralyq mindet­temelerin praktıkalyq jáne zańnamalyq deńgeıde júzege asyrady. 2019 jyly jańa psıhobelsendi zattardy baqylaýǵa engizý mehanızmin aıtarlyqtaı jeńildetken normalar engizildi. Esirtkini ınternet arqyly taratqany úshin qylmystyq jaýapkershilik kúsheıtilip, esirtkini jarnamalaý men nasıhattaǵany úshin, onyń ishinde grafıtı-sýretter men QR kodtar arqyly jaýapkershilik kózdeletin qylmystyń jańa quramy engizildi.