Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
JEO jekemenshikke ótýi halyqqa jaısyzdaý tıdi
О́tken jyldyń sońynda Úkimet tapsyrysymen salaǵa taldaý júrgizgen Azııa damý banki sarapshylary otandyq jylý júıesiniń «depressıvti jaǵdaıǵa» jetkenin aıtty. О́ndiristen tutynýǵa deıingi aralyqtaǵy barlyq ınjenerlik qurylǵy men jabdyqtar kónergen, júıeniń paıdaly áreket koeffısıenti óte tómen. Energetıka mınıstrliginiń Elektr energetıkasyn damytý departamenti usynǵan resmı derekte JEO-lardyń negizgi jabdyqtarynyń tozýy orta eseppen 55,42 paıyzǵa jetkeni aıtyldy. Al jylý trassalarynyń tozýy 59 paıyzdan asqan.
Jýyrda Energetıka vıse-mınıstri Jandos Nurmaǵanbetov «Jylý energetıkasy týraly» zań qabyldanatynyn habarlady. Onyń aıtýynsha, 2023 jyldyń I toqsanynda elimizdiń barlyq JEO aýdıti aıaqtalady. Bul problemalardy jáne onyń qazirgi tehnıkalyq jaı-kúıin anyqtaıdy. Demek jekemenshikke ótip ketken 22 JEO taǵdyry, onyń ıeleriniń jaýapkershiligi de osy zań sheńberinde anyqtalady.
Táýelsiz sarapshy Jaras Ahmetovtiń aıtýynsha, jylý elektr ortalyqtarynyń, magıstraldi qubyrlardyń tozý dárejesin anyqtaıtyn skrıngtik júıe bizde de bar. Biraq osy sala mamandarynyń janaıqaıyn qojaıyndary qulaqqa ilmedi. Tarıfterdiń ınvestısııalyq bólikteriniń qaıda ketkeni týraly derekter jumbaq. Bul jerde senimsizdik sındromynyń bási basym. Elimizde energetıka salasyna salynǵan kúrdeli salymdardyń ótelý merzimi – 25 jyl. Investorlar jeke qarjysyn 15 jyldan astam ýaqytqa senip tapsyrmaıdy. Bul jerde talqylaýdy qajet etetin, biraq az talqylanatyn irgeli másele – senimge baılanysty. Tranzaksııalyq shyǵyndar deńgeıin anyqtaıtyn ekonomıkalyq kategorııa Úkimet úshin kúndiz-túni baqylap otyratyn ólshem bolýǵa tıis edi. Tipti osy baǵytty zertteýshiler arasynda Nobel syılyǵyn alǵandar da bar. Al bizdiń elde biraz máseleniń baqylaý aıasynan shyǵyp ketkenin keleńsiz oqıǵalar kórsetti.
Bul jerde másele osy sektordy memlekettiń nemese jekemenshiktiń basqarýyna baılanyp turǵan joq. Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq kásiporyndarynyń barlyǵy derlik memlekettiń (mýnısıpaldyq) menshigi, elektr energııasyn óndirýshi qýattardyń 60 paıyzy da memleket ıeliginde. Energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyndaǵy tıimsizdiktiń sebebi – basqarýshylardyń qateligi. Sarapshylar Úkimet JEO memleket ıeligine qaıtarý týraly shuǵyl sheshim qabyldaýyna biraz faktor sebep bolǵanyn, Qazaqstannyń energetıkalyq ınfraqurylymynyń 100 paıyzy KSRO kezinde salynǵanyn aıtady. Petropavldaǵy №2 jylý elektr ortalyǵy 1961 jyly iske qosylǵan. О́zge iri energetıkalyq nysandar da sol kezeńde salynǵan. Al Almatydaǵy JEO-lar 1980 jyldary paıdalanýǵa berildi. Táýelsizdik jyldarynda atalǵan nysandardyń bárinde birdeı kúrdeli jóndeý júrgizilmegeni belgili. Sońǵy onjyldyqta energııa nysandary jańartylmaǵandyqtan jabdyqtar men aktıvterdiń tozýy shekten shyqty.
Apattardyń oryn alýy aldyn ala boljanǵan
Máselen, 2021 jyly Ekibastuzdaǵy «GRES-1» jáne «GRES-2» nysandary óz tarıhyndaǵy elektr energııasynyń maksımaldy kólemin óndirdi. Energııa kózderine degen qajettiliktiń artýy modernızasııany keıinge qaldyrdy.
«Problemalyq energetıkalyq nysandardyń qyzmeti boıynsha jumys byltyr naýryz aıynda qurylǵan Ekonomıkany monopolııasyzdandyrý jónindegi komıssııanyń sheńberinde jalǵasady. Osyǵan deıin telekommýnıkasııa, temirjol ınfraqurylymy (439 kirme temirjol jelisi) jáne ekologııa salalaryndaǵy 10 iri kompanııanyń aksııalar paketteri men qatysý úlesteri respýblıkalyq menshikke ótti. 142 kirme temirjol jelisi men taý-ken ónerkásibindegi aktıvteri bar 28 kompanııanyń aksııalary memleket menshigine ótý satysynda», delingen habarlamada.
Táýelsiz sarapshy Oljas Qudaıbergenov ortasha qýattylyqtaǵy jańa JEO salýǵa 0,5-1,0 mlrd dollar qajet bolatynyn aıtady. Elimizde 20 oblystyń 17-si sýbsıdııalaýǵa júginedi, jańa JEO salýǵa donor aımaqtardyń shamasy kelmeıdi. Al jeke ınvestorlar mundaı kúmándi jobadan alys júrgisi keledi. Shetelden aqsha tartý da nátıje bermeıdi. JEO-ny jańǵyrtýǵa nemese jańa JEO salýǵa kemi 5-6 jyl kerek. Sondyqtan aldaǵy 3-4 jylda JEO-daǵy sańylaýlardy saýatty jamap, halyqty alańdatpaı jumys isteýge úırený kerek.
«Tarıfterdiń kóterilýi baǵaǵa áser etedi. Memleket mundaı jaǵdaıda halyqtyń kirisin qalaı kóterip, basqa shyǵyndardy qalaı azaıtýdy oılastyrýǵa tıis. Negizgi baǵdar – memlekettik basqarýdyń sapasy jaqsarýy degen paıymǵa silteıdi. Osyǵan deıin trend bolyp kelgen kórpeni ózińe tartý nemese jyly-jumsaqty óz jaǵyńa ıkemdeı berý kerek degen kóleńkeli ustanymǵa halyq kónbeıdi, jańaramyz desek mundaı kózqarasty eski Qazaqstannyń enshisine qaldyrý kerek», dep túıindedi O.Qudaıbergenov.
Halyqaralyq tájirıbede bar úrdis
Sarapshylar munaı-gaz salasyn, energetıka sektoryn monopolııasyzdandyrý saıası reformalardyń jalǵasy ekenin aıtady. Muny kezinde elimiz bankterge qoldandy. Biraq onyń nemen aıaqtalǵanyn qazir kórip otyrmyz. Bankter irilendi, bir-birin jutty. Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttigi monopolııasyzdandyrý boıynsha 11 pýnktti atap otyr. Bul qujatta basty nazar básekelestikti damytýǵa aýdarylady da, tutynýshyǵa elektr jetkizýdiń úzilmeýine kim kepildik beretini tasada qalady.
Al kópshilik qazir olıgarhtardan memleketke qaıtarylǵan JEO-lardyń keıingi taǵdyryna alańdap otyr. Energııanyń tabıǵaty EDB (ekinshi deńgeıli bankter) sekildi qoldan-qolǵa kóshe berýdi kótermeıdi. Bul – ekonomıkany ǵana emes, halyqty da jylýmen qamtamasyz etip otyrǵan strategııalyq nysan.
«Haırýshev energy» telegram-kanalynyń negizin qalaýshy Jaqyp Haırýshev Úkimette jeke men memlekettik menshiktiń qaısysy tıimdi ekenin salystyryp kórýge, zertteýge múmkindik bar ekenin aıtady. Búginge deıin JEO-nyń birazy kommýnaldyq menshikte boldy. Jambyldaǵy, Ekibastuzdaǵy úlken GrES nemese JEO-lardyń jekemenshikte bolǵany durys. Al Ekibastuzdaǵy JEO-nyń burynǵy ınvestorlary óz kúshimen qalypqa keltirýge ýáde berse, olarǵa da múmkindik berýge bolady. Sebebi ony alyp qoıyp, kelesi ınvestorǵa berýdiń táýekeli joǵary. Jańa ınvestordyń jumysty qalypty júrgize alatynyna eshkim kepildik bermeıdi. Bul úshin energojúıedegi paradıgmany aýystyrý kerek. Bizdegi basty problema tehnologııanyń tozǵanyna baılanysty. Keıbir aımaqtarda bul 80 paıyzǵa deıin jetken. Atalǵan faktor osy segmentiń ınvestısııalyq tartymdylyǵyna keri áser etip tur. Eger osy qalypta Úkimetke ótse, onyń barlyq jaýapkershiligi de Úkimetke júkteledi. Dál qazir memleketke tozǵan JEO-lardy ǵana emes, ınfraqurylym, mektep, aýrýhanalardy jańǵyrtý kerek. Munyń bári bıýdjettiń shyǵys bóligine áser etedi. Bızneske de bul asa jaıly segment emes. Sebebi tarıfti kóterý nemese túsirý jaǵdaıdy ózgertpeıtinin kórip otyrmyz. Investorlardyń JEO-ǵa bet burýy úshin ınvestısııalyq yntalandyrý kerek.
Táýelsiz sarapshylar energetıkalyq segmentke baılanysty zańdarǵa ózgerister engizý keregin kópten aıtyp júr. Energetıka mınıstrligi elektr stansalary men jelilerin memlekettik baqylaýǵa alýdy usynyp otyr. Tıisti zań jobasy daıyndalǵan. Áıtkenmen, mınıstrlik bul ózgeris jyldam júzege aspaıtynyn qosa eskertti. Úkimettiń kestesi boıynsha, 2023 jylǵy I toqsanda «Kásipkerlik kodeksine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» tıisti zań jobasy Ádilet mınıstrliginiń qaraýyna engiziledi. Jyldyń basynda Parlamenttiń qabyldaýyna ótedi degen sóz bar. Zań 2024 jyldyń 1 qańtarynan bastap kúshine enedi.
Investısııany qaıtarý kepildigi qajet
Úkimet naryqtyń osy segmentine tólem kólemin ulǵaıtý máselesin qarastyrýda. Bul da jylýmen jabdyqtaý júıesine ınvestısııa tartýdyń tıimdi tetigi. Jylý jelileri men JEO-ny jańǵyrtýǵa nemese salýǵa ınvestısııalaý basymdyqqa aınalýǵa tıis. Sebebi tozyǵy jetken jylý júıeleri kogenerasııa áserin joqqa shyǵarady. Qazir magıstraldy jylý jelileriniń jaǵdaıy táýir bolǵanymen, taratý jelilerin aýystyrý kerek. Jylýmen jabdyqtaý sektoryn sıfrlandyrý jáne avtomattandyrý deńgeıin arttyrý mańyzdy, birinshi kezekti qarjylandyratyn baǵytty anyqtaý úshin jylýmen jabdyqtaý ınfraqurylymynyń jaı-kúıi, shyǵyndardyń deńgeıi, tutynylatyn jylý energııasynyń sany men sapasy týraly obektıvti derekter qajet. Sodan soń tarıftik retteý máselesinde de qaıta qaraıtyn tustar barshylyq. Birinshi, árbir aımaqtyń ereksheligi boıynsha jylýmen, toqpen qamtamasyz etýdiń ádistemesin daıyndaý kerek. Qazir osy salaǵa baılanysty keıbir sheshimder birneshe mınıstrliktiń quzyretinde.
J.Haırýshevtyń túsindirýinshe, biz 2000 jyldardyń basynda jylý óndirýdiń deńgeıi elektr energııasyn óndirýdiń ólshemi ekenin uǵynyp, tarıfti soǵan qarap rettep otyrǵanda qazirgi jaǵdaıǵa tap bolmas edik. Ekibastuz JEO-nyń qurylymy jylý qazandyǵy júıesine negizdelgen. Onda jylýdan energııa kózin alatyn tetikter álsiz. Úlken qalany jylýmen qamtamasyz etip otyrǵan ortalyq bolǵandyqtan onyń tarıfi JEO-men birdeı belgilengen. Onda elektr energııasy bolmaǵandyqtan qosymsha qarjylandyrý kózderi de bolmaǵan.
«Ekibastuz JEO-nyń endigi taǵdyry Úkimettiń saıası-ekonomıkalyq biliktiligine táýeldi. Premer-mınıstr úkimettik rezervten qosymsha qarjy bólýdi tapsyrdy. Qazirgi mindet kóktemge deıin halyqty jaýratyp almaýǵa baǵyttalý kerek», dedi J.Haırýshev.
Eki taraptyń da óz erejeleri bar
Energetıka salasynyń sarapshysy Áset Naýryzbaev JEO-ny memleket menshigine qaıtarýdyń qajeti bar-joǵynyń birneshe sebebin túsindirdi. Úkimet tarıfterdi retteý arqyly naryqtyń betalysyna yqpal etip otyr. Salany retteýde qatelikter jiberildi. Tarıfterdi retteýdiń zamanaýı tásilderiniń joqtyǵy ınvestorlardyń bólshek saýda jelilerine qol jetkizýin shektep, naryqtyq ortany buzdy.
Ekinshi másele, memleket menshigindegi JEO-nyń jumysyna durys baǵa bere almaıdy. Naryqtyq ólshem boıynsha tabystyń keminde 10-15 paıyzy amortızasııalyq shyǵyndarǵa, tehnologııany jańǵyrtýǵa jumsalýy kerek. Al jekemenshik ıeligindegi JEO tabysynyń qansha paıyzyn tehnologııany jańǵyrtýǵa jumsap kelgeni belgisiz. Qazaqstandaǵy energetıkalyq obektiler tıyn-tebenge satylyp ketkeni osyǵan deıin talaı ret jazylǵan.
«Qazaqstandaǵy jekeshelendirýge baılanysty biraz qujattar áli qupııa. Memleket pen satyp alýshy tarap arasynda qandaı mámile bolǵanyn biz bilmeımiz. Sol kezdegi menshik ıeleriniń zań aldyndaǵy jaýapkershiligi zańmen bekitilgen kezde, jekeshelendiriletin nysan qymbat baǵalansa qazirgideı tozdyryp, qıratýǵa jol bermes edi», deıdi Á.Naýryzbaev.
Sońǵy birer aptada eldegi keıbir energetıkalyq nysandardy memleket ıeligine kóterý máselesi úkimettik deńgeıde aıtyla bastady. Á.Naýryzbaev bul sheshim qate ekenin aıtady. Onyń túsindirýinshe, energetıkalyq nysandardyń birazy memleket menshiginde. Al memleket óz menshigindegi nysandy baqylaı da almaıdy, syn kózben qaraı da almaıdy. Baqylaýshy oryndar oıyn tártibin belgilese, jekemenshiktegiler ony saqtaýy kerek. Al bizdiń elde eki taraptyń da óz erejeleri bar. «Dál qazir kúıreýdiń sál aldynda turǵan nysandy memlekettik menshikke alý memleketke tym qymbatqa túsedi. Durysy – osyǵan deıingi qojaıyndarynyń qarjysymen shyǵyndy jabý týraly sheshim. Bul JEO-nyń aldaǵy ýaqyttaǵy menshik ıelerine «aqyryn júrip, anyq basý» qajettigin eskertip turady», dep túıindedi Á.Naýryzbaev.
ALMATY
