Qazaqstandyq bilim men ǵylymdy Eýropa keńistiginde ıntegrasııalaýǵa múmkindik berip, Bolon úderisiniń basty qaǵıdasy – akademııalyq mobıldilikti júzege asyrady. Ár elden kelgen 36 joǵary oqý ornynyń magıstranttary bir jerde bas qosyp, tájirıbe almasatyn bul baǵdarlamada qazaqstandyq ǵalymdarmen birge AQSh, Kanada, Ulybrıtanııa, Fınlıandııa, Italııa, Fransııa, Polsha, Chehııa, Slovakııa, Slovenııa, Rýmynııa, Bolgarııa, Malaızııa, Lıtva, Latvııa, Reseı jáne Belarýs memleketteriniń professorlary dáris oqyp, sheberlik-synyp, trenıngter jáne salalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men óndiris oryndarynyń ókilderi óndiris jaǵdaıynda tájirıbelik sabaqtar ótkizedi. Jazǵy mekteptiń ereksheligi – dáris, tájirıbelik sabaqtar tek aǵylshyn tilinde júrgiziledi.
Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetinde bıyl tórtinshi ret ótkizilip otyrǵan Halyqaralyq jazǵy magıstrlik mektep aıasynda «Bıotehnologııa jáne taǵam qaýipsizdigi», «Sý resýrstaryn basqarý», «Jasyl ekonomıka», «Topyraqtaný jáne agrohımııa», «Veterınarııa», «Orman resýrstaryn basqarý», «Ekoenergııa» daıyndyq baǵyttary boıynsha ózekti máseleler talqylanyp, 240 magıstrantqa bilimderin joǵarylatýǵa jáne tájirıbe jınaqtaýǵa mol múmkindik berilmek.
– Ýnıversıtetimiz halyqaralyq jazǵy mektepke jyl saıyn talap turǵysynan kóńil bólip otyrýdy qalyptasqan dástúrge aınaldyrǵan, – dedi jıynnyń saltanatty ashylýynda rektor, akademık Tilektes Espolov. – QazUAÝ elimizdegi jáne shetelderdegi aldyńǵy qatarly joǵary oqý oryndarymen, zertteý mekemelerimen tyǵyz baılanysta. Olarmen birlese otyryp, zertteý jobalaryn júzege asyryp keledi. Búginde elimizdegi joǵary oqý oryndarynda álemdegi ozyq tájirıbelerdi paıdalana otyryp, halyqaralyq ǵylymı jáne bilim berý keńistigine ıntegrasııalanýdyń tıimdi tetikterin jasaý qajettiligi paıda boldy. Bolon úderisine joǵary oqý oryndarynyń tolyqqandy qatynasýynyń mindetti sharty bolyp tabylatyn akademııalyq utqyrlyqty bizdiń ýnıversıtetimiz halyqaralyq bilim berý keńistigine dınamıkalyq túrde kirýdiń mańyzdy quramdas elementi retinde qarastyrady.
Qalaı degende de, Halyqaralyq jazǵy magıstrlik mektep – magıstranttarǵa kásibı quzyrettiligin joǵarylatýǵa, tájirıbelik daǵdy alýǵa, sondaı-aq, sheteldik ǵalymdarmen baılanys ornatýǵa berilgen múmkindik.
– Álemniń ár elinen kelgen professor óz bilimderimen, pikirlerimen tájirıbelerimen bólisip, ári qaraı yntymaqtastyqta jumys isteýdi maqsat etedi. Máselen, men aýyl sharýashylyǵyndaǵy bıznes pen menedjment taqyrybynda dáris oqımyn. Almatyǵa ekinshi ret kelýim. Bizdiń Illınoıs ýnıversıtetinde 9 myń sheteldik stýdentter oqıdy. Bul jóninen Amerıkada ekinshi oryndamyz. Qazaqstannan da jastar kóp kelip oqıdy. QazUAÝ – osyndaı jazǵy mektepte oqytýǵa óte yńǵaıly. Ári uıymdastyrý jaǵynan basshylardyń jumysyn atap ótkim keledi, – dedi Illınoıs ýnıversıtetiniń professory (AQSh) Klemens Lans Matıý.
Halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etý búginde dúnıejúzindegi eń basty problemanyń biri. О́ıtkeni, qazir neshe túrli taǵamdar shyǵarylýda. Sol taǵamdardyń qaýipsizdigi qanshalyqty, olardyń barlyǵy paıdaly ma degen saýaldardyń ózdiginen týyndary haq. Sondyqtan ǵylymnyń damyǵan kezinde bıotehnologııa salasy boıynsha da taǵamdar óndiriletindikten, qandaı taǵamdardy qoldanyp júrgenimizdi bilýimiz kerek. Mine, osy ózekti másele de halyqaralyq mektepte keńinen talqylanbaq. Jýrnalıstik qyzyǵýshylyqpen osy jaıynda sheteldik jáne óz ǵalymdarymyzdy sózge tartqan edik.
Pýtra ýnıversıtetiniń professory Chın Nýk Lıng (Malaızııa) hanym Malazııada bıotehnologııa men tamaqtyń qaýipsizdigine úlken mańyz berilip, halyq tutynatyn azyq-túlik taǵamdary aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna, mezgiline qaramastan tekseriletinin, ásirese, onda kúrishtiń sapasyna úlken den qoıylatynyn, óıtkeni, eldiń kópshiligi osy taǵamdy óte kóp mólsherde qoldanatyndyqtan onyń sapaly, ári qaýipsiz bolýy qajettigin aıtsa, Qazaqstanǵa úshinshi ret kelgen Shyǵys Fınlıandııa ýnıversıtetiniń professory Atte von Raıt ol elde de bıotehnologııa óte joǵary deńgeıde damyǵanyn tilge tıek etti.
– О́ıtkeni, memleket taǵam qaýipsizdigin óz qolyna alyp, qazir olardyń bári taǵam qaýipsizdigimen aınalysatyn ǵylymı ortalyq, kásiporyndarǵa aınaldy, – dedi fındik professor. – Eger tamaqtan ýlaný, t.b. keleńsiz jaǵdaılar bolsa, sol taǵamdy óndiretin óndirýshiler, kásiporyndar jaýap beredi. Bizdiń ýnıversıtet pen QazUAÝ-dyń arasyndaǵy yntymaqtastyq qarym-qatynas 2011 jyldan jalǵasýda. Osy jyldar ishinde eki ýnıversıtet dıplomnan keıingi bilim berýde «Jasyl ekonomıka» jáne «Bıotehnologııa men qaýipsiz taǵam» jóninde magıstrlik baǵdarlamany qolǵa aldy. Qazir bizder osy oqý ornynan stýdentterdiń kelýin kútip otyrmyz.
Al QazUAÝ-dyń azyq-túlik tehnologııasy jáne taǵam qaýipsizdigi kafedrasynyń meńgerýshisi, bıologııa ǵylymdarynyń doktory Ásııa Serikbaevanyń da óz aıtar tujyrymy bar.
– 1913 jyly bekitilgen tehnıkalyq reglament boıynsha árbir taǵamnyń óziniń sapasy men qaýipsizdigin anyqtaıtyn parametri bar. Jalpy adam aǵzasyna túsetin 70 paıyz qaýipti zattar taǵam arqyly keledi. Olar bıologııalyq, fızıkalyq jáne hımııalyq bolyp bólinedi. Iаǵnı, bıologııalyq – ol aýrý týǵyzatyn bakterııalar men mıkrobtar. Hımııalyq – taǵamǵa dám beretin, uzaq saqtaıtyn, túsin ózgertetin, t.b. neshe túrli qospalar. Ásirese, qazir ǵylymnyń damyǵan kezinde olardyń túri óte kóp. Mysaly, qantty almastyrýshy zattyń myńǵa jýyq túri bar desek, onyń 300-ne ǵana ruqsat beredi. Shetelden qanshama tamaq ónimderi kelip jatyr. Bizdiń elde ony kim tekseredi, kim jaýap beredi? Mysaly, sút ónimderiniń qanshama túri bar. Olar keptirilgen nemese tabıǵı sútten jasalýy múmkin. Mine, sonyń bárin bilip, zertteıtin, tekseretin de, túsindiretin, nasıhattaıtyn jańa mamandyq ıeleri ashylyp jatyr. Ol – bıotehnologııa jáne taǵam qaýipsizdigi mamandyǵy.
Ásııa Demeýhanqyzynyń aıtýynsha, bıylǵy jazǵy magıstrlik mektepte elimizdiń jas ǵalymdary sheteldik ǵalymdardyń dárisin tyńdap, qandaı jetistikterimiz bar solarmen salystyra otyryp oqyp, jumys tili aǵylshyn bolǵandyqtan jastarymyz osy tilde sóılep, ózderin jaqsy jaǵynan kórsetip, úzdik bitirse, magıstranttar shetelge bir semestrge oqýǵa barady. Mysaly, byltyr osy mamandyq boıynsha jazǵy mektepke qatysqan alty stýdenttiń bári bir semestr shetelde bilim alyp qaıtqan.
Jazǵy mektep jumysy ýnıversıtette eki apta boıy júredi. Bilim kýrsyn bitirgen magıstranttarǵa arnaıy sertıfıkat beriledi.
Gúlzeınep SÁDIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
Sýretti túsirgen
Mamyrjan BOTABEKOV.
Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetinde bıyl tórtinshi ret ótkizilip otyrǵan Halyqaralyq jazǵy magıstrlik mektep aıasynda «Bıotehnologııa jáne taǵam qaýipsizdigi», «Sý resýrstaryn basqarý», «Jasyl ekonomıka», «Topyraqtaný jáne agrohımııa», «Veterınarııa», «Orman resýrstaryn basqarý», «Ekoenergııa» daıyndyq baǵyttary boıynsha ózekti máseleler talqylanyp, 240 magıstrantqa bilimderin joǵarylatýǵa jáne tájirıbe jınaqtaýǵa mol múmkindik berilmek.
– Ýnıversıtetimiz halyqaralyq jazǵy mektepke jyl saıyn talap turǵysynan kóńil bólip otyrýdy qalyptasqan dástúrge aınaldyrǵan, – dedi jıynnyń saltanatty ashylýynda rektor, akademık Tilektes Espolov. – QazUAÝ elimizdegi jáne shetelderdegi aldyńǵy qatarly joǵary oqý oryndarymen, zertteý mekemelerimen tyǵyz baılanysta. Olarmen birlese otyryp, zertteý jobalaryn júzege asyryp keledi. Búginde elimizdegi joǵary oqý oryndarynda álemdegi ozyq tájirıbelerdi paıdalana otyryp, halyqaralyq ǵylymı jáne bilim berý keńistigine ıntegrasııalanýdyń tıimdi tetikterin jasaý qajettiligi paıda boldy. Bolon úderisine joǵary oqý oryndarynyń tolyqqandy qatynasýynyń mindetti sharty bolyp tabylatyn akademııalyq utqyrlyqty bizdiń ýnıversıtetimiz halyqaralyq bilim berý keńistigine dınamıkalyq túrde kirýdiń mańyzdy quramdas elementi retinde qarastyrady.
Qalaı degende de, Halyqaralyq jazǵy magıstrlik mektep – magıstranttarǵa kásibı quzyrettiligin joǵarylatýǵa, tájirıbelik daǵdy alýǵa, sondaı-aq, sheteldik ǵalymdarmen baılanys ornatýǵa berilgen múmkindik.
– Álemniń ár elinen kelgen professor óz bilimderimen, pikirlerimen tájirıbelerimen bólisip, ári qaraı yntymaqtastyqta jumys isteýdi maqsat etedi. Máselen, men aýyl sharýashylyǵyndaǵy bıznes pen menedjment taqyrybynda dáris oqımyn. Almatyǵa ekinshi ret kelýim. Bizdiń Illınoıs ýnıversıtetinde 9 myń sheteldik stýdentter oqıdy. Bul jóninen Amerıkada ekinshi oryndamyz. Qazaqstannan da jastar kóp kelip oqıdy. QazUAÝ – osyndaı jazǵy mektepte oqytýǵa óte yńǵaıly. Ári uıymdastyrý jaǵynan basshylardyń jumysyn atap ótkim keledi, – dedi Illınoıs ýnıversıtetiniń professory (AQSh) Klemens Lans Matıý.
Halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etý búginde dúnıejúzindegi eń basty problemanyń biri. О́ıtkeni, qazir neshe túrli taǵamdar shyǵarylýda. Sol taǵamdardyń qaýipsizdigi qanshalyqty, olardyń barlyǵy paıdaly ma degen saýaldardyń ózdiginen týyndary haq. Sondyqtan ǵylymnyń damyǵan kezinde bıotehnologııa salasy boıynsha da taǵamdar óndiriletindikten, qandaı taǵamdardy qoldanyp júrgenimizdi bilýimiz kerek. Mine, osy ózekti másele de halyqaralyq mektepte keńinen talqylanbaq. Jýrnalıstik qyzyǵýshylyqpen osy jaıynda sheteldik jáne óz ǵalymdarymyzdy sózge tartqan edik.
Pýtra ýnıversıtetiniń professory Chın Nýk Lıng (Malaızııa) hanym Malazııada bıotehnologııa men tamaqtyń qaýipsizdigine úlken mańyz berilip, halyq tutynatyn azyq-túlik taǵamdary aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna, mezgiline qaramastan tekseriletinin, ásirese, onda kúrishtiń sapasyna úlken den qoıylatynyn, óıtkeni, eldiń kópshiligi osy taǵamdy óte kóp mólsherde qoldanatyndyqtan onyń sapaly, ári qaýipsiz bolýy qajettigin aıtsa, Qazaqstanǵa úshinshi ret kelgen Shyǵys Fınlıandııa ýnıversıtetiniń professory Atte von Raıt ol elde de bıotehnologııa óte joǵary deńgeıde damyǵanyn tilge tıek etti.
– О́ıtkeni, memleket taǵam qaýipsizdigin óz qolyna alyp, qazir olardyń bári taǵam qaýipsizdigimen aınalysatyn ǵylymı ortalyq, kásiporyndarǵa aınaldy, – dedi fındik professor. – Eger tamaqtan ýlaný, t.b. keleńsiz jaǵdaılar bolsa, sol taǵamdy óndiretin óndirýshiler, kásiporyndar jaýap beredi. Bizdiń ýnıversıtet pen QazUAÝ-dyń arasyndaǵy yntymaqtastyq qarym-qatynas 2011 jyldan jalǵasýda. Osy jyldar ishinde eki ýnıversıtet dıplomnan keıingi bilim berýde «Jasyl ekonomıka» jáne «Bıotehnologııa men qaýipsiz taǵam» jóninde magıstrlik baǵdarlamany qolǵa aldy. Qazir bizder osy oqý ornynan stýdentterdiń kelýin kútip otyrmyz.
Al QazUAÝ-dyń azyq-túlik tehnologııasy jáne taǵam qaýipsizdigi kafedrasynyń meńgerýshisi, bıologııa ǵylymdarynyń doktory Ásııa Serikbaevanyń da óz aıtar tujyrymy bar.
– 1913 jyly bekitilgen tehnıkalyq reglament boıynsha árbir taǵamnyń óziniń sapasy men qaýipsizdigin anyqtaıtyn parametri bar. Jalpy adam aǵzasyna túsetin 70 paıyz qaýipti zattar taǵam arqyly keledi. Olar bıologııalyq, fızıkalyq jáne hımııalyq bolyp bólinedi. Iаǵnı, bıologııalyq – ol aýrý týǵyzatyn bakterııalar men mıkrobtar. Hımııalyq – taǵamǵa dám beretin, uzaq saqtaıtyn, túsin ózgertetin, t.b. neshe túrli qospalar. Ásirese, qazir ǵylymnyń damyǵan kezinde olardyń túri óte kóp. Mysaly, qantty almastyrýshy zattyń myńǵa jýyq túri bar desek, onyń 300-ne ǵana ruqsat beredi. Shetelden qanshama tamaq ónimderi kelip jatyr. Bizdiń elde ony kim tekseredi, kim jaýap beredi? Mysaly, sút ónimderiniń qanshama túri bar. Olar keptirilgen nemese tabıǵı sútten jasalýy múmkin. Mine, sonyń bárin bilip, zertteıtin, tekseretin de, túsindiretin, nasıhattaıtyn jańa mamandyq ıeleri ashylyp jatyr. Ol – bıotehnologııa jáne taǵam qaýipsizdigi mamandyǵy.
Ásııa Demeýhanqyzynyń aıtýynsha, bıylǵy jazǵy magıstrlik mektepte elimizdiń jas ǵalymdary sheteldik ǵalymdardyń dárisin tyńdap, qandaı jetistikterimiz bar solarmen salystyra otyryp oqyp, jumys tili aǵylshyn bolǵandyqtan jastarymyz osy tilde sóılep, ózderin jaqsy jaǵynan kórsetip, úzdik bitirse, magıstranttar shetelge bir semestrge oqýǵa barady. Mysaly, byltyr osy mamandyq boıynsha jazǵy mektepke qatysqan alty stýdenttiń bári bir semestr shetelde bilim alyp qaıtqan.
Jazǵy mektep jumysy ýnıversıtette eki apta boıy júredi. Bilim kýrsyn bitirgen magıstranttarǵa arnaıy sertıfıkat beriledi.
Gúlzeınep SÁDIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
Sýretti túsirgen
Mamyrjan BOTABEKOV.
