Moldahmet Qanaz, jazýshy: Durys qoǵam ádebıetti ógeısitpeıdi

О́z basym osy qurylymnyń ónimi bolǵandyqtan ǵana emes, sosıalızmdi qo­ǵamdyq qurylys retinde tárk ete alman. Bul qurylysty sonshalyqty qubyjyq dep eseptegen emespin. Sosıalızm talaı-talaı ǵulamalardyń zerttep negizdeýi men áleýmettik ahýaldyń ábden adam tózbes dárejege deıin shirýinen ómirge zańdy kelgen qurylym. Tarıhtyń talaı teperishterinen súzile-súzile ómirge kelgen bul qurylymnyń aıdyń-kúnniń ­amanynda qulaı ketýine osy áp-ádemi úlgini jańa zamanǵa beıimdeı alma­ǵan, taqtan tek óligi shyǵatyn memleket basyndaǵy qaýsaǵan qarttar kináli. Bul qurylys iz-túzsiz joǵalmaıdy. Bir dáýir­lerde teńsizdikten ábden teperish kórgen adamzat eske alyp, qaıta oralatyn bolady. Árıne, jańǵyrtylǵan jańa úlgide. Bul bizdiń pikir alysýymyzdan bólek áńgime.

Qaı qoǵamdyq qurylym, qaı formada bolmasyn atam zamannan zardap shegip kele jatqan qarapaıym halyq. Biz bilerde, jazýshy quqyǵy elene bermeıtin, turmys-tirshiligi únemi kemshin, osy buqaranyń – demek, halqynyń – joǵyn joqtaýǵa paryzdar. Sosıalızm bolsa óz tabıǵatynda sebepteri ábden pisip-jetilip, dúnıege sol buqara múddesin qorǵaý úshin kelgen. Osy qasıetti maqsat – halyqtyń arashashysy bolý, al oryndalý-oryndalmaýyna kelsek, múlde basqa áńgime...Uly maqsattaryna jete almaı qyrshyn ketken aınalyp qana keteıin sol sosıalızm dáýirinde qazaq halqy­na ǵana emes, syrt jurtqa da uıalmaı usy­narlyq, qııaldyń qýaty, sózdiń qudi­retimen múrsindeı minsiz jazylǵan shy­ǵarmalar jeterlik bizde. Jurtyna áli de talaı ǵasyr qyzmet ete alatyn qazyna búginderi traktordyń túrenine salyp jiberetindeı sonshalyqty jazyqty emes. Aýyz ádebıetinen bastap qaı shy­ǵarmada da óz dáýiriniń taby, beı­nesi, muńy bolmaq. Onysyn jasyrǵan da joq, sosıalızm ádebıeti – kedeılerdiń áde­bıeti, buqara joǵyn joqtaǵan áde­bıet. Keıbir synshylardy úrkitip otyr­ǵan áldeqandaı shyǵarmalardyń qyzyl­kóz­denip urandatyp tym jalań saıasat­tanyp, demek qarabaıyrlanyp ketýi. Saıa­sat­tyń ádebıetke boılaı engendigi ras, «endi qaıtalamaıtyn» shyǵarmyz... Este bolar­lyq taǵy bir jaıt – bázbir syn­shy­lardyń shyǵarmashylyqtyń ishki ja­ıyn ústirt paıymdaı salatyndary bar. Ol – óner adamynyń qysymǵa túsken saıyn, jasyrǵan saıyn kólegeılengen taqyryptarǵa yntyzarlyǵy. Kórineý kóz­ge basy ashyq jaıtty jazý men ýshyq­ty da dertti taqyrypty jazýdyń arasy jer men kókteı. Ádebıet bolsa uzaq jol­ǵa shyqqan kerýen. Kerýen alys saparda nar­­dyń belin qaıystyryp, tizesin tal­­dyratyn basy artyq júkterdi ala al­maı­dy. Al merziminde óz mindetin oryn­­daǵan shyǵarmalardyń bul kúnderi aıaǵy­myzǵa tusaý bolyp jatqan eshteńesi joq. Kerýen-ýaqyt álgi talaı nárselerdi óz ornyna qoıady.

Áńgime bolyp otyrǵan kezekti shyǵar­manyń shetinen kúresinge ysyrylyp tas­tala almaıtyndyǵynyń taǵy bir sebebi – jaqsy bolsyn meıli, jaman bolsyn, bularda halqymyzdyń ótken joly, kedir-budyr tarıhy saırap jatyr, siresip tur­ǵan qyrýar ulttyq keıipkerlerdi aıt­­sańyzshy. «Anaý jep ketti, mynaý iship ket­ti» tóńireginde taqyrypty syrt­taı qarpyp jatqan jeńil-jelpi shy­ǵarmalar bar. Alaıda salmaqty da, salaýatty proza úshin áli negizgi tabıǵaty kórine qoımaǵan, óziniń bet-álpetin qalyptastyryp bola almaı alasuryp jatqan qoǵam úshin otyz jylyńyz qam­shynyń sabyndaı ǵana merzim. Kúndelik­ti tirshilikte bolmaı turmaıtyn kákir-shúkir oqıǵalar bar da, taqyryptyń ómirsheńdigi taǵy bar. Sońǵysy, árı­ne, jaǵdaı jasalyp, múmkindigi bolyp jatsa, proza tárizdi salmaqty janr­dyń enshisi. Sizdiń meńzep otyrǵanyńyz búgingi qoǵamnyń derti kórinse, taldansa degen oı. «Mal kórmegen mal kórse, qýalap júrip óltirer...». Buryn mun­daıdy kórmegen qazaq kókten túsken osy kapıtalızmniń qyzyǵyna toıar emes. Bul turǵanda qoǵamymyz ári-sári, ózindik bet-álpeti qalyptaspaǵan, qyzyqqa qu­martqan tobyr. Úlken prozaǵa arqaý bo­larlyq qoǵamnyń shynaıy beınesi áli anyqtalǵan joq. Budan bylaı bas aınaldyratyn ýaǵyzdar men ádemi ýaǵdalardyń talaıy ótedi de, halyq enshisinde baılyq pen kedeılik qalady. Bul endi atam zamannan qalyptasyp qalǵan, biz bilerde birimen-biri ońaılyqpen til tabysa qoı­maıtyn tartys. Qoǵamnyń qoıasyn túbegeıli qoparý aıtýǵa ǵana jeńil ­sharýa. Saıasat – bólek, talǵam – bólek. Talǵamǵa ámir júrmeıdi. Adam bar jerde taqyryptyń sarqylýy múmkin de emes.

– «Chıka – Dabyldyń balasy», shynyn aıtsaq, «Meniń atym Qojanyń» deńgeıinde jazylǵan keremet týyndy. Al bul shyǵarmańyzdyń aty nege jıi atalmaıdy?

– О́zimniń paıymdaýymsha, men bu­dan da ózge jiligi tatıtyn shyǵarmalar jazǵan tárizdimin. Alaıda shúkirlik aıtamyn, qalyń oqyrman meni «Chıka – Dabyldyń balasy» povesiniń avtory retinde tanı­dy. Kóbi balalar jazýshysy dep esepteıdi. Shyǵarmany talaı synshylar ońdy baǵalaǵan. Shyǵarma jarııa­lanyp júr, kóptegen jınaqqa enip, orys, ózbek tilderine aýdarylyp, birneshe ret jeke kitap bolyp shyqty. Povest 2013 jyly Máskeýden «Qazirgi ádebıet antologııasy» serııasymen shyqqan úsh tomdyqtyń «Dombra ı kolybel» jına­ǵyna endi, bu­lardyń syrtynda jýyrda Qaraǵandy oblystyq Abaı atyndaǵy ba­la­lar kitapha­­nasynyń ujymy jyl basynda 11-14 jas aralyǵyndaǵy balalar úshin ­osy povestiń mazmunyn beıneleý­ge ar­nal­ǵan «Sıqyrly boıaýlar» atty kitap be­zen­dirýge halyqaralyq konkýrs jarııa­laǵan-tuǵyn. Sol konkýrs máresine jetip, qazan aıynda Qaraǵandy oblys­tyq S.Seıfýllın atyndaǵy akademııa­lyq drama teatrynda jeńimpazdar marapattaldy. Konkýrsqa Qazaqstannyń on oblysyn qosqanda, Reseı, Qyrǵyzstan, Fransııa, Izraıl men Germanııadan bas-aıaǵy 122 jumys túsken. Solardyń arasynan 13 sýret iriktelip alynyp, ma­rapattaldy. Balalardyń shyǵarmany túsinip beıneleýleri san alýan ári óte qyzyqty.

Balalarǵa arnalǵan úzdik shyǵarma­lardyń jabyq báıgesi jarııalanbaǵanda «Chıka...» jazylmas edi. Mende balalarǵa jazamyn-aý degen oı múlde bolǵan emes. Báıge jasyryn bolǵan soń baq synaý úshin ózimniń balalyq dáýirimdi qoparyp, oqyrmanǵa kerektilerin suryptap baryp jazǵam. Povest jurtshylyq tarapynan oń baǵa alǵannan keıin onsyz da shaǵyn shyǵarmany jalǵyzsyrat­paý úshin sońynan osy jelige sabaqtas úsh povest dúnıege keldi, olarǵa taǵy eki ertegi qosylǵan. Odan ári jazý­ǵa májbúrlegen «Chıka..». Sóıtip, bala­larǵa arnalǵan bir kitap qaraıyp qal­dy. Jańa ozyq shaǵarmalar men jas qalam­gerlerdiń ómirge kelýi úshin ár­túrli ja­byq báıgelerdiń úzdik-úzdik uıym­das­tyrylyp turýyn qup kóremin, tek jalpaqshesheılikke salynyp, báıgeniń qunyn túsirip almaý lázim. Qashanda kórkem shyǵarmaǵa degen talaptyń bıik bolǵany jón. Al «aty jıi atalmaı» jatý bizdiń sharýaǵa jatpaıdy.

– Siz kóbinese aýyl ómiri, ondaǵy balalar týraly qalam terbedińiz, jalpy qazaq balasyn qandaı taqyryptaǵy kitaptar qyzyqtyrady?

– Aýyl – meniń taǵdyrym, kórip-bilgenderim, túısingenderim, san qıly keıipkerler, janyma jaqyn orta, qıly-qıly minezder. Bul taqyryp men úshin senimdileý. О́rtenip turǵan alapat soǵys kezinde dúnıege kelip, odan keıin býynyń bekimeı jatyp aınalańdaǵy qaptaǵan qasiret ataýlyny óz kózińmen kórip, túısinip, sanaǵa sińirip ósken biz úshin sol ash-jalańash balalyq shaqty búgingi jas oqyrmanǵa jetkizbeý múmkin emes. ...Qara qaǵaz, mezgilsiz kezdegi ár úıdegi tóbe quıqańdy shymyrlatqan zarly joqtaý, qulaǵan shańyraq, shashyn julyp jesir qalǵan jap-jas kelinshek, ata-analarymyzdyń tańnyń atýynan kúnniń batýyna deıingi kolhozdaǵy sylpyl eń­bek­teri bulardyń syrtynda.

Sanada tańbalanyp qalǵan sol jaıt­tar áıteýir sáti kelip qaǵazǵa tústi. Amanat esebinde... Moıyndaǵy biraz júk­­­ten arylǵandaı sezinemin. Ol kezdegi biz­­diń balalyq pen búgingi balalyqtyń ara­lary jer men kókteı. Taı-qulyndaı tebisip ósken sol balalardyń qıly-qıly qylyqtary da, qyńyr-qyńyr minezderi de ózime etene. Búgingi balalarmen aralasym joq, aralaspaǵan soń túsine almaımyn, demek, jaza da almaımyn. Ańǵaraty­nym, sheteldik ádebıet pen kompıýterdiń áserinen búginniń balalary atys-sha­bysty, shytyrman oqıǵaly shyǵarmalar­ǵa peıildi tárizdi. Arǵy jaqtyń «toıyp sekirgen» jas oqyrmandary qýma detektıvti unatady eken dep, óz sharýamyzdy betimen jiberýge bolmas. Bilek sybanyp kiriser bolsa, jaǵdaı jasalsa, oqıǵaly shyǵarmaǵa arqaý bolarlyq taqyryptar bizde de tirelip tur. Bizdegi mol nárseniń biri – oqıǵa. Realıst jazýshy retinde jazǵan-syzǵandaryń senimdi shyǵýy úshin kóz kórgen, kóńilge túıgen taqyryptarǵa úıirsek ekendigimiz ras. Bul jaqta da jaryqqa shyǵýǵa umsynyp turǵan ýshyqty máseleler men halqyna kóringisi-aq kelip turǵan keıipkerler jeterlik.

– «Qazaq ádebıeti» gazetinde istep júrgende sizdiń «O dúnıege hat» degen jaz­­bańyzdy oqyǵanmyn. Ǵabıt Músi­re­povke jazǵan «hatyńyz» biraz jaıttan habar berdi. Bul hatty jazýǵa ne sebep?

– Qyzyq kóredi-aý deımin, menen osy jaıttyń mán-jaıyn suraýshylar kóp. Ol hattyń jazylý sebebi bylaı: 1984 jyldyń jeltoqsanynda Jazýshylar odaǵy qazaq ádebıetiniń kórkem tili taqyrybynda pleným ótkizdi. Másele oryndy. Baıandama­shy bedeldi aqsaqalymyz Ǵ.Músirepov bolǵandyqtan zal lyq toly. Baıandama oqyla kele, bizdiń de atymyz shyǵa keldi. Synshynyń dáıekke keltirip turǵan tirkesteri maǵan beıtanys, qulaqqa túr­pideı tıedi. Biz jazbaǵan bóten sóz: «Apam da tań, men de tań». Úıge kele sala synalyp turǵan sol «Saıaq» áńgimesi jaryq kórgen «Jul­dyzdy» oqyp kep qalsam, qate de­geniń kúpiniń bıtindeı. Qolymda qate­leri kór­se­tilgen jýrnal, erteńine-aq jaýapty hatshy Ahat Jaqsybaevqa bardym. Aǵa­myzdyń sózine baqsaq, keshe ǵana ja­ryq kórgen shyǵarmalardyń qol­jaz­balary saqtalmaıdy eken. Tóshki. Odan shyǵyp baıandamashynyń synı maqalalar jınaǵyn daıyndap jat­qan «Jazýshy» baspasyndaǵy Maǵzom Súndetovke barǵam. Aǵaıym Ǵabeńniń qolynan jazbasha hat ákelesiń dep tur. Sol jýrnalmen qatar jaryq kórgen, ishinde «Saıaq» ta bar, «Qum qoınaý» kitabyn qosyp, qatelerdi murnynan tizip, Ǵabeńe hat jazaıyn. Jaýap joq. Tym-tyrys.

Iz-túzsiz ketip bara jatqan soń úıine habarlassam, ózi telefonǵa kelmeı, zaıyby arqyly «keıin habarlassyn» degen sálem jetti. Araǵa birshama ýaqyt salyp, keıini bitti-aý degen shamada taǵy telefondasam, aqsaqal yńyranyp turyp meni qabyldaýdy kelesi aptaǵa ysyrdy. Kelesi aptaǵa da esen-aman jetip, oılanyp-oılanyp turyp, aqyry kelisken. Sol kezdesýdiń jaı-japsary «O dúnıege hat» taqyrybymen «Qazaq ádebıeti» gazetiniń 2020 jylǵy №24-25 sandarynda tur. Istiń mánine kelsek, jıyrma bettik áńgimeniń 49 jerinde árip qatesinen sóz maǵynasy buzylǵan, 89 jerde sóz túgeldeı túsip qalǵan, 11 jerde sóz almasqan, 2 sóı­lemniń jartysy joq, 1 jerde múlde tirkes almasqan, 11 jerde tynys belgilik qate tur. Kóńili túzý saýatty adam birli-jarym da emes, osy orman qatelerdiń ortasynan júrip kele jatyp sezik almas pa? Joq. Synshy olaı etpeıdi, qaıta «ashqan aýzyn soza sermedi» tárizdi kórineý kóz oǵash sóılemdi jalǵannyń jalpaǵyna jar salady. Biz paqyr­dyń paıymdaýynda aqsaqal kisige jaraspaıtyn sharýa. Taǵy da bulardyń syr­tynda o zaman da bu zaman shyǵarmada­ǵy taıǵa tańba basqandaı tańbalanyp turǵan sóılemderdi óz yńǵaıyna qa­raı maǵynasyn buzyp synaǵan synshyny kórip pe edińiz? Es­tip pe edińiz? Biz esittik ám kórdik. Shyǵarmanyń maqsat-múddesin túsine me, túsinbeı me, túsingisi kele me, kelmeı me, ol árkimniń óz sharýasy. Kim bolsa da túsingisi kelmeı sheginshektep otyrǵan adamnyń jonyna jaryp tyǵa almaısyń. «Bul áńgimeni umyt», – dedi. Jaraıdy. «Umytam ba, umytpaımyn ba. Ony ózim bilemin». Shyǵarmanyń maqsatyna kelgende biz taraptan, aǵasy, ol olaı emes, bulaı edi ǵoı, degen tıtimdeı de ymyra bolǵan emes. О́ıtkeni kózimniń anyq jetkeni Ǵabeń ómirbaqı týra jazýdyń adamy, aq – aq, qara – qara. Keıingi kezde keńestik kezeń májbúrlegen kórkem shyǵarmaǵa degen qysym bıtteı birdeńeden bále tapqan senzýra shyǵarmanyń syrt kisige elene bermeıtin astary, ymyrasy bo­lady-aý degen ádisti múlde qaqpaıdy. Jazý­shynyń mektebi bólek, ondaı qoraǵa bas suǵyp kórgen emes. Arnaıy aldyna kelgendegi buıymym taıǵa tańba bas­qandaı andaǵaılap turǵan qateler jaıynda ǵana. Mine – jýrnal, mine – kitap. Qarap otyrsaq, biz pir tutyp júrgen Ǵabeń tárizdi úlken kisiniń sózine múlde uqsa­maıdy, sanama engize almaımyn. Baı­qaýymsha, jazýshynyń qoltyǵynyń astynda avtorǵa teris peıildi bireý otyrǵan tárizdi. Áńgime kózbe-kóz, alaıda jazyp bergen pálenshe edi, búldirgen sol naısap boldy-aý deýge bıik dárejesi taǵy jibermeıdi. Aǵamyz eki sóıleýge joq. Aıtylǵan sóz – atylǵan oq. Onyń ústine, bizde bundaı ataqty kisilerdiń lepesine kúmán bolmaıdy. Marqumnyń jazǵandaryna qol tıgizýge eshkimniń quqy­ǵy joq, sol tańbalanǵan kúıi qalady. Ǵabeńniń atalǵan baıandamasy bolashaqta talaı qaıta basylyp, kitaptan kitapqa kóshe beredi. Bizdiki bultarýǵa kelmeıtin shyndyq keıin qudaıyna qaraǵandardyń kózderine túsip qalar-aý degen úmit. Hat­tyń jazylý sebebi sol.

– Siz búginde ádebıetimizdegi aqsa­qal­dardyń birisiz, al ózińiz kezinde aǵa býyn jazýshylardan ne úırene aldyńyz?

– Qalyń qazaq ortasynda óskendikten bizdiń áý basqy úlgimiz ózimizge tanystaý jaıttardy ana tilinde jazatyn jazýshylar, aldymyzdaǵy aǵalarymyz.

Mektepte júrgende-aq qolǵa alǵan Ábdijámil Nurpeıisov áý bastan-aq so­ǵystan «qoly bosaý» boıyna el­diń son­shalyq ash-jalańashtyǵyna qara­mas­­­tan, shyǵar­mashylyqqa alańsyz otyrdy. Asa zor erlik. Jáne osy dástúrden óle-ólgenshe taıǵan emes. Talasy joq, úlgi alarlyq qasıet. Talanty eshkimnen kem emes Tahaýı Ahtanovtyń naǵyz orda buzar shaǵy da sol surapylda ótken. Jylylyq lebi sezilgende shaý tartyp qaldy. О́mir boıy attan túspegen Ábish Kekilbaevtyń qarqyny men eńbek ónimdiligi joıqyn, jazý stolynda bir adam emes, quddy bir brıgada otyrǵandaı japyryp tastaıtyn. Til qordaly. Keıipkerdi daralaýǵa kelgende máttaqam Qalıhan Ysqaqov pen lırık Saıyn Muratbekovtiń ǵumyrlary ótken Shyǵys Qazaqstan men Jetisý óńirleri alasapyran oqıǵalarǵa baı bolǵanymen ekeýi de súıekti shyǵarmalarǵa otyrǵan joq. Asqar Súleımenov bolsa zamanynan tym erte týǵan. Onyń jazý úrdisinen úırenýge bolar-aý dep oılaýdyń ózi ábes­tik, búginderi bul jazýshynyń birde­bir izbasaryn kórip otyrǵanym joq. Bul taǵdyr degenge sóziń júrmeıdi, sarań lırık, kirpııaz Táken Álimqulovtyń shyǵarmashylyq ǵumyry, biz boljarda, otbasylyq kıkiljińdermen ótken tárizdi.

Bulardyń at ústindegi naǵyz qaırat kórseter shaqtarynda aıtarlyqtaı er­kindik bolǵan joq, anyǵy saıasat bol­dyrǵan emes. «Qaıda barsań Qorqyttyń kóri». Olaı barsań ógiz ólip, bylaı barsań arba synatyn. Kórinbeıtin álde­qandaı qursaý seziletin de turatyn. Biz­diń negizgi mektebimiz osy aǵalarymyz. Jasy­ratyn eshteńesi joq, taqyryp shek­teýli. Birinde bary ekinshisinde joq, birinde bar qaısarlyq ekinshisinde kem­shin, taǵy biri unaǵanmen dál solaı jazý, solaı bola qalý múlde qoldan kel­meıdi. Sonda «myna aǵamnyń aýzy­nan túse qalǵanmyn» deýge kelmes, árqaı­sysynan bir-bir shymshym bolsa bolar... Aǵalarymyzdy qurmettep oqyp óstik. Máseleniń anyǵyn synshylar biledi.

– Jazýshynyń qoǵam aldyndaǵy ja­ýap­kershiligi qandaı, al qoǵam-­
nyń she?

– Bunyńyz bir basy qazandaı ǵalymǵa qoıylatyn saýal eken... Ádebıettiń áý basqy bastaý tumasy – adamnyń kóńil kúıi, is-áreket ústindegi túıgeni, odan án, odan ári besik jyry, eń bastysy, tir­shilik barysynda týyndaǵan árqıly muń bolar-aý dep baǵamdaımyn. Sóz, án arqyly ózgelermen qaıǵy-muńyn bólisý adamzatty haıýannan bóldi. Tildese bilý men áýen adamdy alǵashqy qoǵamnyń jabaıylyǵynan sanaly adam dárejesine kóterdi. Tirshilik barysynda qoldana kele muńdasý, pikir alysý, birinen-biri úırený rýhanı muqtajdyqqa ótti, birtekti rýhty arqaý qaýymdasa tirshilik etýge alyp keldi. Ádebıettiń túp-tórkininde jatqan qaı­ǵy-muń, adamnyń ózge turǵylastarymen muńdasý muqtajdyǵy. Adam sanaǵa óterde bir-birimen muń bólisý arqyly ózine de, janyna da tirek tappaq. Bul kózben kórip, qolǵa ustaýǵa kelmeıtin, biraq jan dúnıede berik oryn alǵan rýhanı tirek. Aqyr sońy ádebıetke alyp kelgen saǵa ındıvıdtiń osy rýhqa, jan dúnıe tiregine zárýligi zamanalar oza nebir ótkelekterden óte kele ortaqtan­ǵan tutas rýh belgili bir qoǵamnyń sıpatyna aınaldy. Demek, muń – sanaly adamnyń rýhanı muqtajdyǵy. Sol muń ádebıetten áli ajyramaı, onyń negizgi arqaýy bolyp qaldy. Talaı-talaı alasapyran zamanalar tezinen ótip, ómirge jazý enip, eseıgen ádebıet bolsa ult bolyp qalyptasqan belgili birtekti taı­palardyń ortaq qýanysh-qaıǵysy, tájirıbesi, rýhy, bolashaq urpaqqa amanaty. Bizdiń zamandaǵy eseıgen ádebıettiń taǵy bir sıpaty – aına. Qoǵam osy aınaǵa mezgil-mezgil qarap, óziniń kemis-qutyǵyn kórip boı túzep turýǵa tıis. Qoǵam óz minin aldyn ala kórip-bilip qana álemdik qaýymdastyqqa ilese alady. Ulttyń rýhanı tutastyǵyn qamtamasyz etken sanaly ádebıet bolmaǵan jaǵdaıda sol ult túptiń-túbi shildiń qumalaǵyn­daı shashyrap, kim kóringenniń shylaýynda ketip, ult esebinde jer betinen joǵalady. Tájirıbeden kórinip túr, buǵan áýlıeliktiń keregi shamaly. Salaýatty da sanaly ádebıet qana ekpindep kele jatqan jahandaný úrdisine tótep bere almaq, demek qoǵam, qala, meıliń qala­ma, durys qoǵam  nemese memleket bolyp qalǵysy keler bolsa, ádebıetti ógeı bala sanamaıdy. О́zin dúnıege alyp kelip, ósip-óndirgen jazýshynyń moınynda sol qoǵamnyń haqy bar ekendigin táptishtep jatýdyń qajeti bola qoımas. Talaı ǵasyrlyq dástúri bar tórt qubylasy túgel memleketterdiń ózi boldyq-toldyq demeı, ádebı úrdisti ártúrli amaldarmen demep, qoldap otyr. О́ıtkeni ol – ult­tyń uıytqysy, memlekettiliktiń negizgi sharty ám dúnıejúzilik qaýymdastyq aldyndaǵy bedeli. Aıtylmaı júrgen joq, ǵasyrlar boıy bodandyqtyń astynda tunshyqqan bizdiń qaýym aldynda jahandanýǵa tótep bere alatyn ózindik qaırat-kúshi men minez-qulqy, bet-álpeti aıqyn ult esebinde qalyptasyp túleý mindeti tur. Bizge pálensheden asyp ketelik dep, urandaı berýdiń túk qajeti joq. Qarapaıym da tıimdi maqsat – qatarǵa qosylý. Eń qasıetti paryz – ulttyq bolmysty jańǵyrtyp, erkin de ór, sanany qalyptastyrý. Teperish kórip kelgen ult úshin rýh bostandyǵy aýadaı qajet. Rýhy bostan tulǵa ǵana dúnıejúzilik qaýymdastyqtan óz ornyn ala alady. Dál qazirgi kezeń osyndaı silkiniske zárý. Kózge kórinbeıtin, qolǵa ustatpaıtyn bul ulttyq rýh degen qasterli qasıet otbasy, oshaq qasyndaǵy Jumabaıdan bastap, Birikken Ulttar Uıymyndaǵy Jumabaıǵa deıin zárý qasıet. Bul qyzyl sóz de, ermek te emes, ulttyq, demek memlekettik múdde. Moınyna ult rýhyn qalyptastyrý mindeti júktelgen ádebıetke nemquraıdy qaraýdyń zardaptary kóp kúttirmeıdi, ásirese ekpindep kele jatqan jahandaný dáýirinde qaýip qyr astynda tur. San ­alýan qaýipterdi bylaı qoıǵanda, kóz aldymyzda ótip jatqan talaı oqıǵalar bizdiń ultshyldyǵymyz men memlekettiligimiz­­de opyrylyp turǵan olqylyqtar jetki­lik­ti ekendigin kórsetti emes pe? Meniń qarabaıyr túsinigimde, jahandaný degen uly shańyraq astyna árkim ómirde synalǵan ulttyq qasıetterimen ense, áli­gi shańyraqtyń shalabyn shaıqamaıtyn tárizdi. Aǵylshyn – aǵylshyn, japon – japon, qazaq qazaq bop...

Jazý beınetin jazýshylar biledi. Ol paqyr qý tirshilik qýmaı, eshteńege alań­damaı omalyp otyrýǵa tıis, jyldar boıy muraǵat qýalar, bóksesi stol basynda oıylar. Ásirese bas bermeı tur­ǵan myna naryq kezinde erteń ult múd­desin ustaıtyn quramy da shekteýli jas talant pen jazý ádisi qalyptasqan qalam qýaty bar sanaýly ǵana egde jazý­shylardyń jaǵdaıyn jasaý kerek eken­digi beseneden belgili. Peıil bolsa, áde­bıet jasap jatqan qalam ıelerin demeý­diń, «jumysqa jegýdiń» joldary jet­kilikti, qazynany sonshalyq opyryp ta tas­tamaıtyn tárizdi. Qoǵam aldyndaǵy jaýap­kershilikti moınyna alǵan jazýshy ult­tyń ýshyqty máselelerin tárk ete almasa kerek. Qashanda «soıyldyń jýyn basy sor­lyǵa tıetini» taǵy shyndyq, demek qazaq­tyń bolashaq Dostoevskııleri men Býl­gakovtaryn qyrýar beınet kútip tur. Qalaı degende de ádebıet qoǵam úshin biz­diń ádebıet sol qoǵamnyń qoldaýyna muqtaj.

Áńgimelesken

Dúısenáli ÁLIMAQYN,

«Egemen Qazaqstan»