Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Qarly el»
1968 jyly ádebıet boıynsha Nobel syılyǵynyń laýreaty retinde japon jazýshysy Iаsýnarı Kavabatanyń esimi úlken minberde ataldy. Onyń shyǵarmashylyǵyndaǵy dara erekshelik pen oılylyq, ózindik álem jazýshynyń atyn aldymen óz eline, sodan keıin tórtkúl dúnıege máshhúr etti. Biz sóz etkeli otyrǵan «Qarly el» romany alǵash ret 1935-1947 jyldar aralyǵynda ártúrli formada jaryq kórdi jáne onyń shyǵarmalarynyń ishindegi shoqtyǵy bıik roman boldy. Atalǵan shyǵarma alǵashynda ádebı jýrnalda shaǵyn áńgime retinde oqyrmanmen júzdesti. Keıin kele toǵyz áńgime bir romanǵa aınaldy. Shyǵarmadaǵy oqıǵalar Japon teńiziniń soltústik aımaǵyndaǵy qatty jeldiń áserinen qalyń qar túsetin taýly aımaqqa qatysty. Bes metrge deıin jınalatyn qar keıde qalalar men aýyldardy mańaıdaǵy aýdandardan, tipti tirshilik kózinen alystatyp, bólip tastaıdy. Al jazýshy osy tusta japon ádebıetine tikeleı qatysty jalǵyzdyq uǵymyn, jalǵyzdyq sezimin alǵa tartady.
«Qarly el» – tokıolyq keıipker men provınsııalyq geıshanyń arasyndaǵy mahabbat týraly áńgime. Basty keıipker Shımamýra – baı, otbasyly, baılyǵyn mura etken, ózin balet sheberi dep sanaıtyn adam. Áldebir qalaǵa jol tartqan ol poıyzda Ioko esimdi jas áıeldiń bir naýqas adamǵa kútim jasap jatqanyn kóredi. Áıeldi poıyz terezesindegi sáýle arqyly baqylaıdy, ásirese onyń kózderine, názik daýysyna tánti bolady.
Romannyń sharyqtaý shegi Komakonyń «Onsen» qonaq úıindegi Shımamýranyń bólmesine barýy edi. Olardyń ózara áńgimesi kezinde Shımamýra ony «jaqsy qyz» emes, «jaqsy áıel» dep ataıdy. Al Komakonyń Shımamýramen jaqsyraq jáne baqytty ómir súrýge degen úmiti jaı ǵana aldaý bolyp qala beredi.
Romannyń eń sońynda ol kezde kınoteatr retinde paıdalanylǵan qala qoımasynda órt shyǵady. Shımamýra men Komako órtti óshirýge barady. Sol kezde ekeýi Iokonyń qoıma balkonynda qulap jatqanyn kóredi. Komako Iokonyń denesin aýyzdyqsyz órttiń arasynan tysqa alyp shyǵady, al Shımamýra túngi aspandy baqylap, basy aýǵan jaqqa kete barady.
Osydan keıin Komako men Shımamýranyń qarym-qatynasy qaıshylyqqa túsedi, Shımamýra Komakonyń ózine tym jaqyn bolyp bara jatqanyna alańdaıdy, biraq onymen birge ýaqyt ótkizý úshin izdep kelýdi jalǵastyra beredi. Poıyzda kezdesken áıel Ioko ómiriniń sońyna deıin Iýkıoǵa qamqorlyq jasaıdy, sodan keıin aýylda qalyp, Shımamýra turatyn qonaq úıge jumysqa ornalasady.
«Qarly el» Japon mılıtarızmi kezeńinde jazylǵanymen, roman poıyz, qar tazalaǵysh qurylǵy jáne qar kóshkininen saqtaný aspaby sııaqty zamanaýı ónertabystardy qamtıdy. Kavabata zamanaýı jáne dástúr arasyndaǵy qarama-qaıshylyqty elemese de, zamanaýı ónertabystardy dástúrli Japonııanyń bóligi retinde sıpattaıdy. Muny romannyń eń basyndaǵy poıyz týraly sýretteýlerden anyq baıqaýǵa bolady. Jazýshynyń alǵyrlyǵy sonsha keıipkerge jolaýshy áıeldiń ádemi kózderin poıyz terezesine túsken sáýle arqyly baqylatady. Poıyzdyń elektr jaryǵy osylaısha dástúrli estetıkalyq kórinisti jeńildetedi. Túrli zamanaýı ónertabystar oqıǵa órbigen Onsen qalashyǵynda ómirdiń qalypty bóligi retinde qarastyrylady.
Bizge erekshe áser etken Kavabatanyń pasportyna aınalǵan bul romannyń basty keıipkeri óz áleminen shyǵyp, qııalyndaǵy arman aralyna saıahat jasaıdy. Jazýshynyń asqan sheberligi arqasynda keıipkerler óz baqytyn izdeý arqyly myna qorshaǵan álemdi eleýsiz qaldyrady. Shımamýranyń sapar barysynda poıyzda Iokonyń kózin kórgennen keıingi áseri men shyǵarma sońynda órt kezinde Qus jolyna kóz salýynda bir únsiz úndestik bar, ony bir bilse, Kavabatanyń ózi biledi.
Eger biz osy shyǵarmany ustap turǵan úsh nárse bar desek, olar; adam, jalǵyzdyq jáne muń. Avtor «Qarly elinde» ózi sóz etken jáne qosalqy kórinis tapqan sulýlyqty beıneleýde muń elementi sátti ról oınaıdy. Muń degenimiz – keıipkerler jan dúnıesindegi muń, tabıǵat sulýlyǵyndaǵy jalǵyzdyq sezimi, keıipker Iokonyń syńǵyrlaǵan daýysyndaǵy tátti muń jáne birin-biri izdegen alýan túrli júrekter muńy.
Tonı Morrıson. «Súıiktim»
«Súıiktim» romany – Amerıka ádebıetinde esimi altyn árippen jazylǵan qara násildi jazýshy Tonı Morrısonnyń eń jaqsy shyǵarmasynyń biri. Bul shyǵarma 1988 jyly kórkem ádebıet salasy boıynsha Pýlıtser syılyǵyn aldy. Shyǵarma quldyqta bolǵan halyq urpaqtarynyń ómiri, olardyń baqytqa, erkin ómirge degen kúresinen týǵan qulshynystardy sóz etedi. Shyǵarma Sete esimdi qara násildi áıeldiń azamat soǵysyna deıingi kezinen bastap, Sınsınnatıde (Ogaıo shtaty) bolǵan ýaqytyna deıingi ómirin sýretteıdi. Keıipker Sete ol jerde erkin ómir súrse de, ózin qul sezinedi. Bir sózben aıtqanda, ol quldyq ómiriniń kóleńkesinen shyǵa almaı, jantalasady, sodan shyǵýdyń jolyn izdeıdi.
Bul roman 1856 jyly Kentýkkı plantasııasynan Robert jáne balalarymen birge qashyp, qara násildi kúń áıel Margaret Garnerdiń bastan keshken oqıǵalaryna, solar kórgen azap pen mehnatqa negizdelip jazylǵan. Qul ıesi men qul saýdagerleri arasyndaǵy tartys, quldyqtan qashqan jazyqsyz jandardyń ómirge degen yntasy bári-bári Tonı Morrısonnyń bul kitabynda shynaıy túrde baıandalady. Osy romannyń keıipkeri quldyq qamytyn qaıta kımes úshin kishkentaı qyzyn óz qolymen óltiredi. Odan keıin de ártúrli qorlaýdy kórgen Sete qyzynyń qulpytasyna «Súıiktim» dep jazady.
Roman jaryqqa shyqqannan keıin bir jyl ótpeı 1987 jylǵy Ulttyq kitap syılyǵyn jeńip aldy. The New York Times qurastyrǵan jazýshylar men ádebıettanýshylar arasynda júrgizilgen saýalnama ony 1981 jyldan 2006 jylǵa deıin amerıkalyq fantastıkanyń úzdik týyndysy dep baǵalady.
Al shyǵarmada otbasylyq qarym-qatynastar týraly da kúrdeli kózqarastar bar. Sol kezdegi AQSh qoǵamyndaǵy afrıkalyq-amerıkalyq otbasylardyń ózine tıesili kúızelisin bir roman arqyly jetkizý múmkin emes edi. Solaı bola tursa da, sol halyqtyń ókili retinde Tonı Morrıson osy romandy jazyp, aq pen qara qoǵamynyń kezinde qandaı bolǵanyn, qazir qaı deńgeıge jetkenin ózara salystyrǵysy kelgen sııaqty. Talaı taǵdyrdy talqandap, kóptegen azamattyń úmitin úreıge aınaldyrǵan quldyq júıe afrıkalyq amerıkalyqtardyń ózderine, otbasylaryna, balalarynyń júregine aýyr jara salǵany shyndyq. Jazýshy keıipkerler ómirin sýretteı kele, Seteniń óz qyzyn óltirýi ony quldyq ómirden qutqarǵany degen sheshimdi astarlap jetkizedi. Árıne, túsingen adamǵa bul da bir ózekti másele. Osylaısha, keıipkerdiń otbasy ózderi ómir súrgen ýaqyt pen qadirsiz qoǵam sııaqty ekige bólinip, ózara tartysqa túsedi. Aýyr quldyqta bolǵan adamdar qoǵamdyq is-sharalarǵa qatysa almaıtyndyqtan, olar óz tabıǵatynan tys qubylystarǵa senim arta bastaıdy. Quldyq kezindegi azaptyń kesirinen quldyqta bolǵan adamdardyń kópshiligi ótkendi umytý úshin dóp kelgen ártúrli qıyndyqpen kúresti, taǵdyrdyń shımaı joldarynda óz izderin qaldyrýǵa tyrysty. Qatygez tarıhtyń, solaqaı saıasattyń adam janyna salǵan jarasynyń máńgi jazylmaıtynyn eskertken bir kitap bolsa, ol – osy «Súıiktim» romany.
Han Kańnyń «Et jemeıtin áıeli»
Ońtústik Koreıanyń tanymal jazýshysy Han Kań 1970 jyly dúnıege kelgen. Onyń atyn shyǵarǵan «Et jemeıtin áıel» atty romany. Atalǵan shyǵarma 2016 jyly Býker halyqaralyq ádebıet syılyǵyn alǵan. Han Kańnyń ádebıetke kelýine ákesi Han Syn Vonnyń áseri bolǵany shyndyq, óıtkeni, ol da jazýshy.
Bizge ózgeshe áser syılaǵan «Et jemeıtin áıel» romany kenetten et jeýdi toqtatýǵa sheshim qabyldaǵan úı sharýasyndaǵy Ion He týraly áserli áńgime. Onyń bulaı isteýine kenetten kórgen túsi sebep bolady. Seýlde turatyn jas kelinshek túsinde qanǵa toly áldebir qorqynyshty zatty kóredi. Onyń bul tosyn sheshimi otbasynan jáne qoǵamnan alshaq bolýyna negiz bolady. Roman negizgi «Et jemeıtin áıel», «Mońǵol belgisi», «Jalyndy aǵashtar» degen úsh bólimnen turady.
Bul kitap oqyrman úshin kezdeısoq dúnıe bolýy da bek múmkin. Sebebi onda oqyrmandardyń jeke nanymdaryna qatysty tustary da kezdesedi. Taqyrybynyń ózi kitapqa qyzyǵatyn, ádebıetti súıetin adamdy birden elitip áketeri sózsiz. Keıde adamdar óziniń keıbir sheshimderi úshin aınalasyndaǵy adamdardan, dostarynan, tipti qoǵamnan alystap ketedi. Romandaǵy keıipker de sondaı kúıdi bastan ótkizedi. Romandy oqyp otyryp, eń bastysy, adamdardyń ózinen basqa bireýge qalaı nazar aýdaratyny jóninde túsinikke ıe bolamyz. Mundaǵy et jemeıtin áıel jeke ómir tańdaýy úshin kúreske túsken, soǵan únemi jiti áreket ete alatyn toptyń tıptik ókili.
«The Guardian» basylymy osy kitap jóninde: «Bulyńǵyr armandar, qaınap turǵan shıelenis kórinis tapqan. Ońtústik Koreıa jazýshysynyń bul romany óte keremet shyǵarma» degen baǵa beredi.
Romanda et jemeıtin áıeldiń kúıeýi shyǵarmanyń basynda mynadaı túsinikteme beredi: «Ol az sózdi áıel edi. Tipti sırek talap qoıatyn. Men úıge kesh kelsem de ol qabaq shytyp, mazasyz kúıge túsken emes. Demalys kúnderimiz sáıkes kelse de, bir jerge birge barý týraly ol eshqashan oılanbaıtyn».
Romannyń sońǵy bóliminde En He psıhıatrııalyq aýrýhanaǵa túsedi. Sol jerde ol ótken isterdi oı eleginen ótkizedi. Kún ótken saıyn onyń jaǵdaıy nasharlaı túsedi. Sonda da ol tamaq jeýden bas tartyp, eshkimmen sóıleskisi kelmeıdi. Naýqas tóseginde jatqan ol kenetten syrtqa kóz salǵanda qara bultty qaq jaryp ushqan qara qusty kóredi. Múmkin, ol keıipker áıeldiń kókke ushqan jany shyǵar?
Ataqty «Ýlıss»
Irland jazýshysy Djeıms Djoıstyń modernıstik romany «Ýlısstyń» jazylǵanyna júz jyl toldy. Sodan beri bul shyǵarma álemdik óreden túsken joq. Romannyń shaǵyn nusqalary alǵash ret amerıkalyq «The Little Review» jýrnalynda 1918 jyldyń naýryzynan 1920 jyldyń jeltoqsanyna deıin serııaly túrde jarııalanyp otyrǵan. Al tolyq nusqasy Parıjde 1922 jyly 2 aqpanda Djoıstyń 40 jyldyǵynda Sılvııa Bıch baspasynan jaryq kórdi. Álemdik ádebıet synshylarynyń pikirinshe «Ýlıss» modernıstik ádebıettiń eń mańyzdy týyndylarynyń biri bolyp sanalady.
«Ýlıss» Dýblındegi saıahatshy Leopold Blýmnyń ómiri týraly baıandaıdy. Ýlıss – Gomerdiń «Odısseı» epıkalyq poemasynyń keıipkeri Odısseıdiń latynsha ataýy jáne roman Blým men Odısseıdiń, Mollı Blým men Penelopanyń keıipkerleri men tájirıbeleri arasyndaǵy qurylymdyq sáıkestiktermen, poema men roman arasyndaǵy paralleldi jeliniń ózara úndestigimen erekshelenedi. Roman óte astarly, sonymen qatar aǵylshyn ádebıetiniń ártúrli kezeńderiniń stılderin eske túsiredi. О́kinishtisi, jazylǵanyna bir ǵasyr ótse de, bul roman áli qazaqshaǵa aýdarylǵan joq.
«Mysyqqa arnalǵan besik»
AQSh jazýshysy Kýrt Vonnegýttyń «Mysyqqa arnalǵan besik» atty romany satıralyq ǵylymı-fantastıkalyq shyǵarma. Kitapta bir sátte biz ómir súrip jatqan álemdi joıyp jiberýi múmkin ári óte qaýipti qarýdy izdeý týraly baıandalady. Ol qarýlaný jaǵdaıy, tehnologııany jáne dindi satıralaıdy. Bul týyndy 1964 jyly «Úzdik roman» nomınasııasy boıynsha Gıýgo syılyǵyna usynylady, jeke kitap bolyp shyqqannan keıin álemge keńinen tarady. Vonnegýt negizinen shoqtyǵy bıik romandar jazýmen aınalysqan kásibı jazýshy. Jazýshylyqpen qatar ol grafıkalyq sýretshi retinde de tanymal tulǵa. Sol úshin de jazýshy ǵylymı fantastıka, qara ıýmor jáne satıra janry boıynsha keremet týyndylardy jazdy. Vonnegýt osy shyǵarmasynda erik bostandyǵy men adamnyń tehnologııaǵa qatynasy týraly astarly sóz qozǵaıdy. Qysqasha aıtqanda, «Mysyqqa arnalǵan besik» qyrǵı-qabaq soǵystaǵy ıadrolyq joıylý qaýpin basty taqyryp retinde alady.
«Shópter án salady»
Nobel syılyǵynyń laýreaty Dorıs Lessıngtiń eń alǵashqy romany «Shópter án salady» – talaıdy moıyndatqan klassıkalyq shyǵarma. Bul – qara násildi kúńiniń qolynan mert bolǵan kedeı aq násildi áıeldiń oqıǵasy. Romannyń negizgi bóligi – Merıdiń ómir tarıhy. Qara násildiler eshqashan Merı áleminiń bir bóligi bolǵan emes jáne ol olarǵa qatygezdikpen qaraıdy. Meniń oıymsha, «Shópter án salady» shyǵarmasyn jazý arqyly Lessıng adamdar qııaldyń kúsh-jigeri arqyly da arman-maqsatyna jete alatynyna úndeıdi.
«Kóleńkesiz adam»
«Kóleńkesiz adam» romany 1953 jyly AQSh-tyń kórkem ádebıet boıynsha ulttyq kitap syılyǵyn jeńip alǵan tamasha týyndy. Avtory - Ralf Ýoldo Ellıson. Ol aldymen AQSh-ty, sodan keıin álemdi moıyndatqan shyn talanttyń biri. 1998 jyly AQSh-taǵy Zamanaýı kitaphana jelisi «Kóleńkesiz adamdy» HH ǵasyrdaǵy aǵylshyn tilindegi 100 eń jaqsy romandary tiziminde 19-shy orynǵa engizdi. Kitaptaǵy oqıǵalardy baıandaýshy aty atalmaıtyn qara násildi, shyǵarmany ol óziniń ómir súrý jaǵdaıyn sıpattaýdan bastaıdy. Oqıǵa ornynyń biri retinde qalanyń elektr jelisinen urlanǵan qýatpen jumys isteıtin júzdegen elektr shamdary qosylǵan jer asty bólmesi sýretteledi. Atsyz keıipker óziniń ómirindegi túrli tar jol, taıǵaq keshýlerdi oı eleginen ótkizip, jastyq shaqqa qaıta burylyp, oqyrmanǵa óz tarıhyn aıta bastaıdy. Shyǵarma sońynda keıipker osy ýaqytqa oralady, sol arqyly ózi ómir súrip jatqan qoǵamǵa, keń maǵynadan alǵanda ortaq álemge oralýǵa daıyn ekenin bildiredi.
«Sáýleli tún»
Kúlli álem tamsana oqyǵan «Uly Getsbıdiń» avtorynyń tórtinshi romany «Sáýleli tún» dep atalady. F.Skott Fısdjerald ne jazsa da, mahabatpen, sezimmen jazady. Sol úshin de onyń shyǵarmalary kóptiń kóńilinen shyǵyp jatady. «Sáýleli tún» romany jas psıhıatr Dık Dıver men onyń naýqasy Nıkoldiń ómiriniń keremet sátteri men qıyn-qystaý kezeńderin sıpattaıdy. Bul shyǵarmasynda avtor óziniń áıeli Zelda Fısdjerald pen óz ómirindegi oqıǵalardy áserli beıneleıdi. Dık maskúnemdikke salynyp, al Nıkol psıhıkalyq aýrýǵa ushyraıdy. Basty eki keıipker Fransııanyń ońtústigindegi málim qalashyqta vılla jaldap, ómir súredi.
Bir retki tosyn oqıǵa Dık pen Nıkoldiń arasyn alshaqtatady. О́ıtkeni olardyń ózine degen senimdiligi men dostyǵy sarkazmǵa aınalady. Baqytsyzdyq olardy qýyp jetedi. Al Dık áleýmettik jáne otbasylyq jaǵdaılarda ózin uıatty sezinedi. Jalǵyzbasty Nıkol eń sońynda Tommı Barbanmen aralasady. Roman osylaı eki adamnyń ózara qarym-qatynasynan bastalyp, taǵy soǵan uqsas oqıǵalarmen aıaqtalady.
«Jel aıdaǵandar»
Amerıkalyq jazýshy jáne jýrnalıst Margaret Mýnnerlın Mıtchelldiń «Jel aıdaǵandar» romany sonaý 1860-jyldary Amerıkanyń ońtústigin sharpyǵan ózgerister týraly áserli týyndy. Bul shyǵarmanyń oqıǵa jelisi 1861 jylǵy Azamat soǵysynyń aldyndaǵy kúnderden bastaý alyp, 1871 jyly Djordjııadaǵy bılikti demokrattar qalpyna keltirgennen keıingi sátke deıin jalǵasady. Mıtchelldiń kózi tirisinde onyń osy bir ǵana romany jaryq kórdi. Shyǵarma el ómiriniń keı derekterin ashýǵa nıettengendigi sebepti 1936 jylǵy «Eń tańdaýly roman» retinde AQSh Ulttyq kitap syılyǵyn, kelesi jyly Pýlıtser syılyǵyn jeńip aldy.
Mıtchelldiń romany sonymen qatar eski dáýirdegi Amerıkanyń ońtústigindegi qoǵamdyq júıege túsinikteme beredi. Keıipkerler negizinen baı aq násildiler men sińiri shyqqan kedeı qara quldardan quralady. Roman baı otbasynyń adal músheleri retinde jumysqa alynǵan úı quldarynyń qıyn jaǵdaıyn sóz etedi, solardyń únin qoǵamǵa ashyq jetkizgisi keledi.
«Býddenbrýks» – bir otbasynyń tarıhy
«Býddenbrýks» – nemis jazýshysy Tomas Mannnyń jıyrma alty jasynda jarııalanǵan alǵashqy romany. Kitap 1901 jyly jaryq kórgen. Shyǵarmada tórt urpaqqa jalǵasqan baqýatty nemis kópesteri otbasynyń quldyraýy sıpattalady, ondaǵy adamdardyń 1835 jyldan 1877 jylǵa deıingi qarapaıym turmysy men ádet-ǵurpy nanymdy túrde beınelenedi. Izdenip kórsek, jazýshy Mann shyǵarmaǵa otbasynyń tarıhyn arqaý etken sııaqty. 1903 jyly ekinshi ret basylyp shyqqan soń, «Býddenbrýks» avtoryna úlken ádebı tabys ákeledi. Sonymen qatar osy kitaptyń aǵylshyn tilindegi nusqasy ádebıet synshylary men oqyrmannyń nazaryna ilinip, 1929 jyly Mann osy romany úshin ádebıet salasy boıynsha Nobel syılyǵyn aldy.
Qalaı aıtsaq ta, Tomas Mann romandarynyń ortaq taqyryby óner men bıznes arasyndaǵy tartys ekeni shyndyq. Bul kórinis biz sóz etip otyrǵan romanda da basym ıdeıalyq kúsh retinde qarastyrylǵan. Sonymen birge Tomastyń bul týyndysynda Mýzyka da úlken ról atqarady, keıipker Hanno Baddenbrýk, anasy, ákesi sııaqty saýda-sattyqtyń adamy emes, sýretshi jáne mýzykant bolýǵa beıim adam.
