Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Inflıasııa
2022 jyly ınflıasııa 40 jyldyq úzilisten keıin ǵalamdyq ekonomıkalyq órleýdiń basty jaýyna aınaldy. AQSh-ta, eýroaımaqta jáne Ulybrıtanııada baǵalardyń ósimi 10 paıyzǵa jetti. Damyǵan elderdiń búkil bir býyny ózderiniń eńbek jolynda tuńǵysh ret ómir súrýdiń munshalyqty qymbattap ketýine alańdaı bastady. Úkimetter ádetten tys tótenshe sharalar qabyldaýǵa májbúr boldy. AQSh-ta baǵany túsirý maqsatynda munaıdyń strategııalyq qorynyń bir bóligi naryqqa shyǵaryldy. Eýropada elektr qýatynyń qymbattaýyna baılanysty turǵyndarǵa kómekqarjy berile bastady. Maqsat – shyǵyndary kóbeıip jatqan turǵyndarǵa kómek kórsetý. Ortalyq bankter de ınflıasııamen kúresýge atsalysýda: olar sońǵy jıyrma jylda paıyzdyq mólsherlemelerdi búkil álem bolyp bir mezgilde ósirdi.
Qazaqstanda joǵary ınflıasııa jáne jergilikti jerlerde baǵalardyń kúrt ósýi qalypty ahýal ekeni belgili. Biraq sonyń ózinde elimiz erekshe jaǵdaıǵa tap boldy. Ishki qurylymdyq máselelerge endi ǵalamdyq ınflıasııalyq úrdis kelip qosyldy. Sonyń saldarynan baǵalar sońǵy 22 jyl ishinde sharyqtaý shegine jetip, jyl qorytyndysy boıynsha 20 paıyzdyq mejeden asyp ketti. 2022 jyly Qazaqstannyń Ulttyq banki ekonomıkanyń kómeski ósiminiń qysymyna tótep berip, saıasatta ınflıasııaǵa qarsy ustanymyn saqtap qaldy. Alaıda fıskaldy baǵdarlamalar kóptep qabyldanyp, nesıeler boıynsha paıyzdyq mólsherlemeler qarajattandyrylyp jatsa da, jalpy ınflıasııalyq ahýal saqtalýda.
Jaǵymsyz jańalyq: Inflıasııanyń jalpy deńgeıi tómendeı bastasa da, 2022 jylǵy joǵary baǵalar álemniń kóptegen eli úshin 2023 jyly resessııanyń bastalýyna túrtki bolýy yqtımal. Inflıasııaǵa qarsy úılestirilgen ǵalamdyq saıasattyń jaǵymsyz áseri bolmaı qoımaıdy: ınvestısııa jylystap, damýshy elderdiń valıýtalaryna qysym kúsheıedi, sondaı-aq memlekettik qaryzdyń óńirlik daǵdarysynyń kúsheıý qaýpi edáýir artady.
Jaǵymdy jańalyq: Ekonomıster ınflıasııadan qaýiptený jáne onyń aldyn alý boıynsha tıisti sabaq aldy.
2023 jyly neni qaperde ustaý kerek? Qazaqstanda «Ekonomıkalyq ósim mańyzdy ma, álde ınflıasııany baqylaýda ustaý mańyzdy ma?» degen taqyrypta taǵy da pikirtalas kúsheıýi múmkin. Eger birinshisi jeńse, túrkııalyq ssenarııge alǵashqy qadam jasalady degen sóz. Iаǵnı ınflıasııa órship, jappaı qunsyzdaný etek alady jáne orta merzimdi keleshekte aýqymdy resessııa oryn alady.
Logıstıkalyq úzilister
Byltyr elimizdiń geografııalyq ornalasýynyń basty álsizdikteri bilinip qaldy. Qazaqstan teńizge shyǵar joly joq álemdegi eń úlken ekonomıka – Eýrazııa qurlyǵynyń ortasynda oqshaýlanyp qalý qaýpine tap boldy. Batystaǵy ınfraqurylymdyq dálizderde irkilister paıda bola bastady. Olardyń basym bóligi keńes zamanynda salynǵan bolatyn jáne Reseı aýmaǵy arqyly ótedi. Logıstıkalyq máseleler syrtqy saýda aınalymynyń shamamen 70 paıyzǵa jýyǵyn sharpydy. KQK qubyr jelisiniń ótkizý múmkindigi úsh ret shekteldi. Sonyń saldarynan qazaqstandyq munaıdyń 80 paıyzyn eksportqa shyǵarý máselesi týyndady. Aralyq jáne daıyn ónimderdi ımporttaý merzimi birneshe esege ósti. Bul ishki baǵalarǵa áser etip, óndirýshilerdiń jumysyn qıyndatyp jiberdi. Aıtalyq, Makdonalds óziniń qyzmetin ýaqytsha toqtatty. О́ıtkeni óziniń jelilerin jartylaı fabrıkattarmen jetkilikti qamtamasyz etýdiń tıimdi logıstıkalyq joldaryn tappady.
Jaǵymsyz jańalyq: Jýyq arada logıstıkalyq jaǵdaıdy túbegeıli jaqsartyp, syrtqy kólik dálizderin ártaraptandyrý múmkin bolmaýy yqtımal.
Jaǵymdy jańalyq: Importtyq taýarlardyń qymbattaýy jáne olardy jetkizý merziminiń uzartylýy ishki óndirýshilerdiń básekege qabilettiligin arttyra túsedi.
2023 jyly neni basty nazarda ustaý kerek? Syrtqy saýda baǵyttaryn ártaraptandyrý strategııasynyń qalaı jasalatyndyǵy táýekelderdi tómendete ala ma? Qazaqstannyń BRI (Belt and Road Initiative) jobasyna qosylý barysynda Qytaıǵa múldem táýeldi bolyp qalý-qalmaýy.
Ekonomıkanyń damymaı qalýy
2022 jyly otandyq ekonomıka alda úlken ózgerister bolatyndyǵy týraly belgi bergen sekildi. Jyl basyndaǵy belsendi, sergek bastalym, munaı-gaz salasynda máseleler týyndaǵan saıyn kómeskilene bastady. IJО́-niń toqsandyq ósý qarqyny 2022 jyldyń I toqsanynda 4,6 paıyzdan, II toqsanda 2,4 paıyzǵa jáne III toqsanda 1,9 paıyzǵa deıin birtindep tómendedi. Bizdiń baǵalaýymyzsha, sońǵy jyldary otandyq ekonomıka ósiminiń negizgi kózderiniń biri – tutynýshylyq nesıe berý sarqyla bastady. 2022 jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda jeke tulǵalarǵa nesıe berý naqty 30 paıyzǵa ósti. Biraq soǵan qaramastan úı sharýashylyqtarynyń tutynýy kerisinshe tómendedi. 2020 jylǵa deıin bul kórsetkishter bir-birine tyǵyz baılanysty boldy. О́mir súrý baǵasynyń artýy ásirese, negizgi azyq-túlik taýarlarynyń qymbattaýy boryshty óteýge qyzmet kórsetý múmkindigin tómendetti. Jańa nesıelerdiń basym bóligi eski nesıelerdi óteýge jumsalyp jatýy ábden múmkin. О́ıtkeni olardyń jalpy ekonomıkalyq belsendilikke áseri bolmaı jatyr.
Jaǵymsyz jańalyq: Sońǵy 5 jylda úı sharýashylyqtarynyń jıyntyq shyǵyndary tabystardy basyp ozýda. Bir jyl ishindegi alshaqtyq 2 trln teńgeden 4 trln teńgege deıin barady. «Qatty qoný» jaǵdaıynda nesıe berýdi toqtatý jáne deleverıdj ishki suranysty 4-6 trln teńgege azaıtady. Bul IJО́-niń 5-7 paıyzyn quraıdy.
Jaǵymdy jańalyq: Qyzýy artqan tutynýshylyq naryq sýyna bastaıdy. Bul ınflıasııalyq qysymnyń tómendegenin, ımporttyń ósiminiń báseńdegenin jáne devalvasııalyq úrdisten kete bastaǵandyqty bildiredi.
2023 jyly neni qaperde ustaý kerek? El ekonomıkasynda sapaly qurylymdyq ózgeris oryn alyp, ol tutynýdan aqsha jınaýǵa jáne ınvestısııaǵa oıysa ma? Munyń basty ındıkatory – jeke jáne zańdy tulǵalardyń kredıttik portfelderiniń ózara araqatynasy.
Kóshi-qon dúrbeleńi
2022 jyldyń qyrkúıeginde buqaralyq aqparat quraldarynda reseılikterdiń jappaı Qazaqstanǵa kele bastaǵany týraly aqparattar qaptap ketti. Áleýmettik jelilerde shekaralyq ótkizý beketterinde jáne halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynda uzyn-sonar kezekterge qatysty foto jáne beıne kórinister shyǵyp jatty. Munyń barlyǵy halyqtardyń «Uly qonys aýdarýyn» elestetkendeı boldy. Osy kezeńde osyndaı úderisterdi bastan keshken Armenııa men Grýzııada aıtarlyqtaı ekonomıkalyq serpilis oryn aldy. Bul elderde IJО́ sáıkesinshe 10 paıyz jáne 12 paıyzǵa deıin ósti. Alaıda ekinshi jaǵynan munyń ásirese, jyljymaıtyn múlik naryǵynda jaǵymsyz áseri boldy. Qazaqstanda aqparattyq shýdy eseptemegende, ekonomıkalyq belsendilikte anaý aıtqandaı ózgeris bola qoıǵan joq.
Jaǵymsyz jańalyq: Oń ekonomıkalyq ózgeris baıqalmady, esesine jaǵymsyz jaıt aıqyn kórinis berdi: jergilikti naryq – tutyný men jyljymaıtyn múlik naryǵy qyza bastady: baǵalar kúrt ósip ketti.
Jaǵymdy jańalyq: Joǵary bilikti mıgranttardyń kelýi Qazaqstannyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyra túsedi.
2023 jyly neni basty nazarda ustaý kerek? Jaǵymsyz áserler oń ekonomıkalyq serpiliske aınalady ma?
Ipo-ny qaıta jandandyrý
2022 jyly memlekettik kompanııalardyń IPO-ǵa shyǵýy qaıta jandana bastady. Bul joly memlekettiń eń iri jáne anaǵurlym tabysty aktıvi «QazMunaıGaz» AQ aksııalary usynyldy. Bul IPO adamdardyń otandyq baǵaly qaǵazdar naryǵyna tartylýyn arttyra tústi. Aıtalyq, qosalqy shottardyń sany 2,4 ese ósti. Qazirgi ýaqytta QMG aksııalarynyń ótimdiligi basqa aksııalarǵa qaraǵanda júzdegen ese joǵary. Saýdalardyń ortasha kúndik kólemi – shamamen 2 mlrd teńge. Ulttyq kompanııalardyń aksııalaryn ornalastyrý munaıdan túsetin tabystardy halyqqa úlestirýge múmkindik beredi. Basqasha aıtqanda, qazaqstandyqtar óz eliniń qazba baılyqtaryn satýdan túsetin tabystarǵa ortaq bola alady degen sóz. Munaıdyń bir barreliniń baǵasy 70 dollardan asqan jaǵdaıda kompanııa 200 mlrd-tan 250 mlrd teńgege deıin dıvıdend tóleýge mindettenedi. Onyń ústine «QazMunaıGaz» IPO-synyń jetistigi basqa da ulttyq kompanııalardyń IPO-syn jyly qabyldaýǵa negiz bola alady. Bul baǵaly qaǵazdar naryǵynyń damýyna septigin tıgizedi.
Jaǵymsyz jańalyq: IPO ótkizý tájirıbesi memlekettiń ekonomıkaǵa qatysýyn azaıtady degen qaýip bar.
Jaǵymdy jańalyq: IPO qor naryǵyn damytýdan basqa, eń iri qazaqstandyq kompanııa qyzmetiniń ashyqtyǵy men sheshim qabyldaý úderisiniń ashyqtyǵyn arttyrady.
2023 jyly neni qaperde ustaý qajet? «Samuryq-Energo» men «Air Astana» aksııalaryn bastapqy ornalastyrý boıynsha ýáde oryndala ma?
