Bul ıdeologema Qazaqstan halqynyń ózgeristerge, áleýmettik ádilettilikke, demokratııalandyrýǵa, memlekettik saıasattyń tıimdiligin arttyrýǵa degen suranysyna jaýap retinde qalyptasty. Biraq ol kenetten paıda bolǵan joq. Ádiletti Qazaqstan ıdeıasy Qasym-Jomart Toqaev 2019 jyly Memleket basshysy laýazymyna saılanysymen kún tártibine qoıyp, ilgerilete bastaǵan jáne dáıekti túrde jalǵastyryp kele jatqan jańǵyrtýdyń negizin quraıtyn kóptegen bastama men sheshimnen órbidi.
Osy bastamalardyń ishinde Prezıdent osydan tórt jyl buryn usynǵan «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynyń alatyn orny erekshe. Onyń mánin ataýynan-aq ońaı ańǵarýǵa bolady – adamdar, olardyń problemalary men arman-múddeleri memleket pen memlekettik saıasatty júzege asyrýshylar úshin árdaıym birinshi orynda turýy kerek. Ortalyqta da, jergilikti jerlerde de sheshim qabyldaýshylar úshin halyqtyń ıgiligi alǵa shyǵýy qajet.
Sońǵy jyldary dál osy tujyrymdama, sondaı-aq memleket pen qoǵam arasyndaǵy dıalogti ınstıtýttandyrý qadamdary jańǵyrtý máselesinde eleýli ilgerileýge múmkindik berdi. Áýeli Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi qurylyp, onyń aıasynda birneshe iri reformalar paketi qabyldandy (olardyń kópshiligi qazirdiń ózinde júzege asyryldy). 2022 jyly UQSK óz jumysyn aıaqtady, biraq estafetany Ulttyq quryltaı óz qolyna aldy – bul arada áńgime jalpyulttyq dıalogtiń jańa ınstıtýttyq deńgeıge shyǵýy týraly bolyp otyr. UQSK kóp rette memleketke reformalardyń durys baǵytyn aıqyndaýǵa kómektesetin sarapshylyq alań bolsa, quryltaı – el taǵdyryna beıjaı qaramaıtyn, osy reformalardyń naqty iske asýyn qamtamasyz etýdi mindet sanaıtyn azamattardyń alqaly jıyny.
Qazaqstannyń byltyr basynan ótkergen qıyndyqtary bul saıasattyń durystyǵyn dáleldedi. Jańǵyrtý men reformalaý úderisteri báseńdemek túgil, jańa serpin aldy jáne ádiletti Qazaqstan ıdeıasynyń memleketti jańartyp, ornyqtylyǵyn arttyrýǵa kóp kómegi tıgenin moıyndaý kerek. Jańa paradıgma memleket pen azamattar ortaq maqsatpen birikken seriktester ekenine negizdelgen. Al bul maqsat – órkendegen el, berekeli qoǵam bolý.
2022 jyldyń barlyq oqıǵasyn zerttep, taldaý úshin kóp ýaqyt qajet. Bul shynynda da aıryqsha jyl boldy. Biraq qazir biz resmı derekter men saraptama baǵalaýlarǵa súıene otyryp, «qazirgi sátte» ǵana emes, Qazaqstannyń bolashaq damýy úshin de mańyzy bar sheshýshi oqıǵalarǵa sholý jasaǵymyz keledi.
Saıası jańǵyrý
О́tken jyldyń sheshýshi saıası oqıǵalary, árıne, Konstıtýsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý jónindegi jalpyhalyqtyq referendým men kezekten tys Prezıdent saılaýy boldy. Bir jylda osyndaı eki mańyzdy naýqannyń ótkizilýiniń ózi-aq – reformalardyń qarqyny men aýqymyn aıǵaqtaıtyn kórsetkishi.
Sonymen birge 2022 jyly 5 maýsymda ótken Konstıtýsııaǵa túzetýler engizý jónindegi referendým 1995 jyldan beri alǵash ret júzege asqany barshamyzdyń jadymyzda. Al konstıtýsııalyq reformanyń taǵdyry jalpyǵa birdeı daýys berýge shyǵarylýynyń ózi Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń memleket pen qoǵamnyń ózara is-qımylyndaǵy sapaly ózgeristerge bekem bet burǵanyn, demokratııalandyrý baǵytyn nyq ustanyp otyrǵanyn kórsetedi. Referendým bıliktiń óte der kezinde joldaǵan messedji boldy. Oǵan azamattardyń qaıtarǵan jaýaby da kóńilge úmit uıalatarlyqtaı – Qazaqstan halqy bir-birimen birlikte, el basshylyǵymen yntymaqtastyqta ekenin kórsete otyryp, reformalardy qoldady. Qoǵamnyń birigýi – ótken plebıssıttiń kózge kórinbeıtin, biraq sezinerlikteı jáne asa mańyzdy nátıjesi.
2022 jylǵy konstıtýsııalyq reformanyń ekinshi bóligi (qyrkúıektegi) negizgi memlekettik ınstıtýttardy demokratııalandyrý, jańartý jáne nyǵaıtý baǵytyndaǵy qozǵalys vektoryn barynsha arttyrdy. Qasym-Jomart Toqaev
1 qyrkúıektegi halyqqa Joldaýynda Negizgi Zańǵa jańa túzetýler engizýdi talap etetin bastamalaryn jarııalady. Olardyń bireýi prezıdenttik ókilettik merzimin ózgertýge qatysty: endi Memleket basshysy qaıta saılaný múmkindiginsiz
7 jylǵa jáne bir-aq merzimge saılanady. Bul jańashyldyq eldegi joǵarǵy bıliktiń sózsiz aýysýyna kepildik beredi, ony monopolııalaýdan qorǵaıdy.
Tutastaı alǵanda, 2022 jylǵy reformalar sýperprezıdenttik modelden prezıdenttik respýblıkaǵa túpkilikti kóshýdi aıqyndap berip, odan arǵy júıeli qaıta qurýlardyń irgetasyn qalady. Sonyń ishinde, Qazaqstandaǵy partııalyq qurylysty jandandyrý boıynsha mańyzdy sheshimder paketi qabyldandy. Jańa saıası birlestikter qurý rásimderi jeńildetildi: partııalardy tirkeý shegi 20 myńnan 5 myń múshege deıin, óńirlik ókilderdiń eń az sanyna (600-den 200 adamǵa deıin) jáne uıym qurý jónindegi bastamashyl topqa (1000-nan 700 adamǵa deıin) qoıylatyn talaptar qysqartyldy. Nátıjesinde, 2022 jyly Qazaqstanda sońǵy 10 jyl ishinde alǵash ret «Baıtaq» jańa saıası partııasy tirkeldi, taǵy bir partııa – Respubika tirkeý rásiminen ótip, qalǵan partııalar boıynsha tıisti úderister júrip jatyr. Nelikten bul sonshalyqty mańyzdy? Kóppartııalyq júıe, sonyń ishinde ókildi organdarda partııalardyń kóbirek bolýy saıası básekelestikti damytýǵa, pikirler plıýralızmin qamtamasyz etýge yqpal etedi, al tutastaı alǵanda saıası júıeniń uzaqmerzimdi turaqtylyǵy men azamattardyń ózekti máselelerin sheshý tıimdiligi kóp jaǵdaıda osyǵan baılanysty.
Reformalardy is júzinde tolyq júzege asyrý belgili ýaqytty qajet etetini sózsiz. Saıası júıeni qaıta qurý kerek, al Qasym-Jomart Toqaev Prezıdent saılaýyn (2022 jylǵy 20 qarashada ótken), sondaı-aq Májilis pen barlyq deńgeıdegi máslıhattardyń saılaýyn (2023 jyldyń birinshi jartysynda ótkiziledi) merziminen buryn ótkizýdi jarııalaý arqyly bul úderisti jedeldetti. Buǵan qosa 14 qańtarda Senattyń kezekti saılaýy boldy.
Mańyzdy másele: Májilis pen máslıhattar saılaýy jańasha, áldeqaıda demokratııalyq jáne ashyq formatta ótedi.
Byltyr Májilis (depýtattardyń 30 paıyzy partııalyq tizim boıynsha emes, tikeleı saılanady) jáne oblystyq máslıhattar (munda shema 50/50 bolady) saılaýynyń aralas proporsııalyq-majorıtarlyq júıesin engizý týraly sheshim qabyldandy. Qalalar men aýdandardyń máslıhattar saılaýy tolyq majorıtarlyq júıe boıynsha ótedi. Sarapshylar dáıektegendeı, mundaı tásil azamattardyń quqyqtaryn qamtamasyz etetin, halyqtyń, onyń qalaýlylary men atqarýshy organdardyń arasyndaǵy qarym-qatynastyń jańa formatynyń negizin qalaıtyn neǵurlym úılesimdi saılaý modelin qalyptastyrady. Buǵan ımperatıvtik mandat dep atalatyn mandattyń engizilýi septigin tıgizedi – óz qalaýlysynyń jumysyna kóńili tolmaǵan adamdar ony depýtattyq kreslosynan aıyra alady.
Buǵan qosa, partııalardyń Parlamentke ótý mejesin tómendetý (qazir 5% daýys alý jetkilikti), sondaı-aq partııalyq tizimge áıelder men jastar úshin 30% kvota engizý jónindegi burynǵy bastamalardy eske túsirgen jón. Munyń bári Májilistiń jańa shaqyrylymy shynymen de palata úshin «qaıta qurýǵa» aınalady dep kútýge negiz bolyp otyr.
Endigi aıtarymyz. Alda Qazaqstandaǵy halyq qalaýlylary – Májilis pen máslıhat depýtattary ǵana emes, ákimder de. 2021 jyly alǵash ret aýdandyq mańyzy bar qalalar, aýyldar, kentter, aýyldyq okrýgter ákimderiniń tikeleı saılaýy ótti. Al 2023 jyly aýdan, oblystyq mańyzy bar qala ákimderin saılaý qanatqaqty rejimde uıymdastyrylady. Budan bólek, 2022 jyldyń ózinde oblystar men respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń ákimderin taǵaıyndaý júıesin ózgertip, ony is júzinde tek janama saılaý quqyǵy dep atalatyn negizde saılaýǵa aınaldyratyn zańnamalyq normalar kúshine endi: Prezıdent kandıdattardy usynady, keıin olar úshin tańdaýshylar (jergilikti máslıhattardyń depýtattary) daýys beredi.
Jergilikti atqarýshy bılik organdary basshylaryn saılaýdy engizý jáne onyń aýqymyn keńeıtý – reformalardy tabysty júzege asyrý úshin óte mańyzdy qadam. О́ıtkeni ol birden birneshe máseleni sheshedi. Bul – odan ári demokratııalandyrý, azamattardyń saıası úderisterge qatysýyn arttyrý, jergilikti bılik pen jergilikti qoǵamdastyqtardyń ózara is-qımylynyń jańa paradıgmasy, jergilikti jerlerde memlekettik basqarýdyń tıimdiligin arttyrý.
2022 jyly jańa damý kezeńinde Qazaqstandy saıası jańǵyrtý jáne memlekettilikti nyǵaıtý úderisterimen sımvolıkalyq túrde tyǵyz baılanysy bar taǵy bir mańyzdy sheshim boldy: 2022 jyly Respýblıka kúni – 25 qazan ulttyq merekeler kúntizbesine qaıta oraldy.
Adam quqyǵy
Adamnyń negizgi qajettiginiń biri – qaýipsizdik. Memlekettiń negizgi mindetteriniń biri – óz azamattarynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Al qaýipsizdiktiń negizgi ólshemderiniń biri – adamnyń irgeli quqyqtaryn qatań saqtaý.
Qazaqstanda bul baǵyttaǵy jumys memlekettik saıasattyń sózsiz basymdyqtarynyń biri sanalady. О́tken jyl muny qýattaı tústi. Júrgizilgen konstıtýsııalyq reforma Qazaqstandaǵy adam quqyqtaryn qorǵaý júıesin nyǵaıtýǵa da yqpal etti.
Osylaısha, Konstıtýsııalyq sot «qalpyna keltirildi» (mundaı ınstıtýt Qazaqstanda 1992-1995 jyldary bolǵan, keıin onyń ornyn Konstıtýsııalyq keńes – adam quqyqtary jónindegi fýnksııalary áldeqaıda shekteýli qurylym basqan). Ol 2023 jylǵy 1 qańtardan bastap jumys isteı bastady. Oǵan resmı tulǵalar (Adam quqyqtary jónindegi ýákil men Bas prokýror) ǵana emes, qarapaıym azamattar da júgine alady. Iаǵnı keıbir zańdar óziniń azamat retindegi konstıtýsııalyq quqyqtaryna nuqsan keltiredi dep sanaıtyn kez kelgen adam Konstıtýsııalyq sotqa júgine alady jáne onyń máselesin osy asa joǵarǵy ınstansııa mindetti túrde qaraıtyn bolady.
Negizgi Zańǵa engizilgen túzetýler Qazaqstandaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń mártebesin de kúsheıtti. Konstıtýsııaǵa tıisinshe jańa bap qosyldy, onda ombýdsmenniń táýelsizdiginiń jáne Prezıdentten basqa, qandaı da bir memlekettik organdar men laýazymdy tulǵalardyń aldynda esep bermeýiniń kepildikteri kórsetilgen. Buǵan qosa, ombýdsmenniń ózi de, bylaısha aıtqanda, halyqqa jaqyndaı tústi.Qazaqstannyń barlyq óńirinde Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń jergilikti ókildikterin ashý týraly sheshim qabyldandy.
2022 jyly Konstıtýsııaǵa taǵy bir qaǵıdatty tolyqtyrý engizildi. Oǵan Qazaqstanda ólim jazasyna tyıym salynǵandyǵy jazyldy. Bul qadam sımvoldyq deýge bolady. Elimizde ólim jazasyna engizilgen moratorıı 2004 jyldan beri kúshinde. 2020 jyly Qazaqstan Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktiniń ólim jazasyn joıýǵa baǵyttalǵan Ekinshi fakýltatıvtik hattamasyna qosylǵan. Ulttyq zańnamaǵa tıisti túzetýler 2021 jyly engizilgen.
Biraq ólim jazasyna tyıym salýdyń Negizgi Zań mátininde de paıda bolýy – Qazaqstannyń adamnyń irgeli quqyqtaryn qorǵaýǵa degen umtylysynyń aıqyn kórinisi. Bul biregeı sheshimniń halyqaralyq qoǵamdastyqta keńinen maquldaý men qoldaýǵa ıe bolýy bekerden-beker emes.
Alaıda jumys tek konstıtýsııalyq reformamen shektelgen joq. Bul saladaǵy zańnama da jetildirilip jatyr. Atap aıtqanda, «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy adam saýdasyna qarsy kúres týraly» zań jobasy ázirlendi.
2022 jyly Qazaqstanda adam quqyqtary men zańnyń ústemdigi salasyndaǵy odan arǵy is-sharalar jospary bekitildi. Onda barlyq baǵyt (sonyń ishinde azaptaýlardyń aldyn alý jáne ondaı jaǵdaılardy tergeý sııaqty názik taqyryp ta bar) boıynsha quqyq qorǵaý tetikterin nyǵaıtý mindetteri aıqyndaldy. Azamattardyń quqyqtarynyń saqtalýyna vedomstvoaralyq baqylaý kúsheıtilý ústinde. Adam quqyqtary jónindegi ýákil janynan Quqyq qorǵaýshylardyń ózderin qorǵaý jónindegi jumys toby quryldy.
Azamattyq qoǵam
Qazaqstan halqy – bastamashyl jáne janashyr halyq. Muny tipti resmı statıstıka da rastaıdy. Elimizde 770-ke jýyq volonterlik uıym, ártúrli salada jumys isteıtin 17 myńnan astam ÚEU bar. Azamattyq qoǵam qashanda eldiń damýyna jáne problemalyq máselelerdi sheshýge hal-qaderinshe qatysýǵa umtylyp keledi. Memleket óz tarapynan buǵan tek qana qoldaý bildiredi.
Memlekettik qurylymdar men úkimettik emes sektor áleýmettik seriktester retinde búginde ártúrli áleýmettik mańyzy bar taqyryp boıynsha 2 myńǵa jýyq jobany júzege asyrýda. Al 2022 jyly memleket pen azamattyq sektordyń ózara is-qımyl tetigi tipti nyǵaıtyldy – strategııalyq áriptestik ornatý múmkindikteri zań júzinde bekitildi. Bul memleket pen ÚEU-nyń jalpyulttyq damý basymdyqtaryn iske asyrý baǵyttarynda áldeqaıda tyǵyz birlese jumys isteýine negiz, sondaı-aq eń ózekti máseleler boıynsha ÚEU jobalaryn (sonyń ishinde aqshalaı) qoldaý tetikterin jasaıdy.
О́tken jyldyń shilde aıynda qaıyrymdylyq jáne volonterlik qyzmet týraly zańnama da jańartyldy. Atap aıtqanda, bul qyzmetti memlekettik deńgeıde qarjylaı jáne qarjysyz qoldaý múmkindikteri keńeıtildi.
Qoǵamdyq keńester Qazaqstan halqynyń azamattyq-saıası belsendiligin arttyrýdyń pármendi sharasy, sondaı-aq bılik pen halyq arasyndaǵy keri baılanystyń ózin jaqsy tanytqan tetigi bolyp qala beredi. Búgingi tańda respýblıkada ortalyq memlekettik organdardy qosa alǵanda, 250-den astam QK bar, olar 2022 jyldan bastap taǵy 13 kvazımemlekettik uıymda quryldy. О́tken jyly QK-niń barlyq quramyna revızııa júrgizilip, olardaǵy bılik ókilderiniń sany barynsha azaıtyldy. Keńesterdiń jumysyna 4 myńnan astam adam tartylǵan bolsa, olardyń basym kópshiligi – úkimettik emes sektor men sarapshylyq qoǵamdastyq ókilderi.
Sýmen qamtamasyz etýden bastap zań jáne normatıvtik-quqyqtyq aktiler jobalaryn qaraýǵa deıingi, áleýmettik mańyzy bar taýarlardyń baǵasyn baqylaýdan bastap jer máselesine deıingi azamattar úshin eń kókeıkesti máseleler – QK-lerdiń basty nazarynda. Jáne de keńesterdiń usynymdary memlekettik organdardyń qaraýy úshin mindetti bolyp sanalady. Shyn máninde, qoǵamdyq keńester «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynyń memlekettik basqarýdyń tıimdiligi men adamǵa baǵyttalýyn arttyrýǵa qalaı áser etetininiń aıqyn kórinisine aınaldy.
Aqparattyq sala
Qazirgi álem – aqparat álemi. Al onyń shyndyǵy memleketter men qoǵamdardan osy salaǵa jiti de jaýapkershilikpen qaraýdy talap etedi. Qazaqstan bar syn-qaterlerdi jaqsy túsinedi jáne aqparat keńistigin erkindikti tolyq qamtamasyz etetindeı jáne qaýipti haosqa jol bermeıtindeı etip damytýǵa umtylady.
Qazaqstan Konstıtýsııasynda: «Sóz ben shyǵarmashylyq erkindigine kepildik beriledi» delingen. Prezıdent (Konstıtýsııanyń kepili retinde) naýryz aıyndaǵy Joldaýynda bul taqyrypty damyta tústi. Ol elimizdegi odan ári demokratııalyq qaıta qurýlar táýelsiz jáne jaýapty buqaralyq aqparat quraldarynsyz múmkin emestigin aıtyp, «BAQ týraly» Zańdy «memleket múddesin, qoǵam suranysyn jáne medıasalany damytý úrdisterin eskere» otyryp, qaıta qaraý mindetin qoıdy.
«Mass-medıa týraly» jańa zań jobasynyń tujyrymdamasy jáne oǵan qatysty basqa da qujattar keńinen talqylaý úshin «Ashyq NQA» ınternet-portalynda ornalastyryldy. Osy zań qabyldanǵannan keıin BAQ týraly qoldanystaǵy zańnama 50 paıyzdan astamǵa jańartylady dep boljanyp otyr.
О́zgerister, atap aıtqanda, memleket pen BAQ arasyndaǵy ózara is-qımyldyń eskirgen tásilderin qaıta qaraýǵa baǵyttalǵan. Áńgime memlekettik aqparattyq tapsyrys tetigin túbegeıli transformasııalaý týraly bolyp otyr. BAQ-ty granttyq qarjylandyrý modeline kezeń-kezeńimen kóshýdi júzege asyrý usynylady. Jýrnalıster qoǵamdastyǵynyń qyzmetin quqyqtyq qamtamasyz etý máselelerine erekshe kóńil bólinedi. Jýrnalısterdi kásibı akkredıtteýdiń jańa tetigi ázirlenýde.
Aqparattyq salada búginde sıfrlyq mass-medıa ústemdik quryp otyr. Ártúrli sarapshylyq ınstıtýttar qazaqstandyqtardyń jańalyqtardy qaıdan alatyny týraly jıi saýaldama júrgizedi. Osyndaı áleýmettik ólsheýlerdiń nátıjeleri mynadaı jalpy úrdisti kórsetedi: áleýmettik jeliler, blogerler, messendjerlerdegi aqparattyq arnalar jáne basqa da onlaın platformalar barǵan saıyn jańalyq kózderine aınalýda. Munyń qaýiptiligi sol, «jańa medıany» quqyqtyq retteýde áli kúnge eleýli olqylyq bar. Munyń ózi feıkterge, aıla-sharǵylarǵa, jaýapsyz aqparat jiberýge jaǵdaı jasaıdy. Jańa zańnama osy olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa tıis.
2022 jyldyń taǵy bir mańyzdy epızody – Qazaqstannyń aqparattyq doktrınasynyń ázirlenýi. Bul qujat qazirgi zamanǵy syn-qaterler men qaýipter jaǵdaıynda memlekettik aqparattyq saıasattyń ıdeologııalyq quramdas bóligin aıqyndaıdy, aqparattyq salany odan ári yryqtandyrý baǵdarlaryn beredi. Doktrınanyń túpki maqsaty – memleket pen qoǵamnyń aqparattyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý, otandyq BAQ-tyń básekege qabilettiligin arttyrý.
Áleýmettik saıasat
Qazaqstan – áleýmettik memleket, azamattardyń áleýmettik qorǵalýy men ál-aýqaty máseleleri árqashan negizgi basymdyqtardyń qatarynda. Bul rette elimizde bolyp jatqan jańǵyrtý áleýmettik saıasatty da shet qaldyrǵan joq. Mundaǵy eń mańyzdy jobalardyń biri – 2023 jyldan bastap kúshine enedi dep kútilip otyrǵan Áleýmettik kodeks. Osy qujattyń qabyldanýy, buryn ártúrli quqyqtyq aktiler men zańdar aıasynda «shashyrap» kelgen aýqymdy áleýmettik qoldaý sharalaryn bir «muqabanyń» ishine jınaqtaýymen mańyzdy. Bul áleýmettik saıasatqa qajetti júıelilik, belsendilik beredi, tıimsiz sharalardy anyqtap, joıýǵa, qaıtalaýlardy boldyrmaýǵa múmkindik beredi. Áleýmettik kodeks sıfrlyq áleýmettik otbasy kartasyn qurýdy, ana men balany qoldaý sharalaryn kúsheıtýdi, eńbek naryǵyn damytýdy jáne jumysqa ornalastyrýǵa járdemdesýdi uıymdastyrýdyń jańa tásilderin, arnaýly áleýmettik qyzmetter, zeınetaqymen qamsyzdandyrý, múgedektigi bar adamdardy áleýmettik qorǵaý júıesin jetildirýdi, áleýmettik qyzmetkerdiń kásibıligi men mártebesin arttyrýdy jáne basqa sharalardy kózdeıdi.
2022 jyly qabyldanǵan mańyzdy ınstıtýttyq sheshim – Qazaqstanda Halyqtyń áleýmettik osal sanattaryn qoldaý jónindegi ombýdsmenniń jańa laýazymy taǵaıyndalǵandyǵy.
Taǵy bir nazar aýdaratyn jaıt – qoǵamda kásibılik pen eńbeksúıgishtik syndy qundylyqtardy ilgeriletý jáne nyǵaıtý, Eńbek adamynyń bedelin kúsheıtý. Bul taqyryp Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń sóılegen sózderi men tapsyrmalaryna únemi arqaý bolyp keledi. Qazaqstannyń naǵyz qaharmandary – óz isin adal da jaýapkershilikpen atqaratyn adamdar degen ıdeıa ádiletti Qazaqstan qoǵamynyń irgetastarynyń birine aınalýǵa tıis. Tipti ótken jyly Qoǵamda eńbek qundylyǵy ıdeologııasyn nasıhattaýdyń 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospary da bekitildi.
Alaıda tipti qaharmandar da jalǵyz ıdeologııaǵa qanaǵattanbaıtyndyǵy anyq. Eńbek adamdarynyń mártebesin kóterip, olardyń eńbegi is júzinde baǵaly ekenin kórsetý kerek. Resmı termınologııany qoldana aıtqanda, qoldaýdyń monetarlyq quraldaryna suranys bar. Sonyń biri – Memleket basshysy jarııalaǵan ETJ (eń tómengi jalaqy) mólsherin kezekti ulǵaıtý: eger 2020 jyly ETJ 42 500 teńge bolsa, 2023 jyly – 70 000 teńge. Eki jylda shamamen 65% ósim. Bul nege mańyzdy? ETJ deńgeıi, memlekettik organdardyń málimeti boıynsha, 1,6 mln jaldamaly jumyskerdiń kirisine tikeleı áser etedi. ETJ-ny osylaı arttyrýdyń kaskadtyq áseri odan da kóp adamǵa tıedi.
Bıýdjettik sala jumyskerleri tabysynyń ósýi – asa aıqyn kórsetkish. 2023 jyly balabaqsha tárbıeshileriniń, mektepter men kolledjder pedagogteriniń, qosymsha bilim berý júıesi mamandarynyń jalaqysy taǵy 25%-ǵa ósedi (oǵan qosa, bilim berý júıesinde ártúrli ústemeaqylar bar – jalaqynyń 50%-yna deıin). Dárigerlerdiń jalaqysy 30 paıyzǵa, medbıkelerdiń jalaqysy 20 paıyzǵa deıin kóteriledi. Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi júıesinde laýazymdardyń sanatyna qaraı jalaqyny 10-nan 70 paıyzǵa deıin arttyrý josparlanyp otyr. Polısııada da bıyl jalaqyny kóterý qarastyrylǵan, al 2025 jyldan bastap ár úsh jyl saıyn jalaqyny ındeksteýdi engizý josparlanýda. 2023 jyly áskerı qyzmetshilerdiń laýazymdyq jalaqylarynyń jalpy ulǵaıtylýy 2020 jylǵy deńgeımen salystyrǵanda 60%-dy quraıdy.
Jastarǵa erekshe nazar aýdarylady. Kelesi oqý jylynan bastap stýdentterdiń shákirtaqysy 20%-ǵa, magıstranttar men doktoranttardiki 15%-ǵa ósedi. Budan bólek, ótken jyly memlekettik jastar saıasaty jáne áleýmettik qamsyzdandyrý máseleleri boıynsha zańnamaǵa túzetýler qabyldandy. Jańashyldyqtyń biri – jastar sanatynyń jasy 28-den 35-ke deıin ulǵaıtylǵandyǵy. Bul ártúrli salalardaǵy jastarǵa arnalǵan qoldaý sharalarymen (bilim berýden bastap turǵyn úı baǵdarlamasyna deıin) qamtylatyn qazaqstandyqtar sany áldeqaıda kóbeıetinin bildiredi.
2022 jylǵy taǵy bir úlken áleýmettik joba – «Qazaqstan halqyna» qoǵamdyq qory qurylǵandyǵy. Mesenattardyń qarajatymen bul qor qazaqstandyqtardyń áleýmettik máselelerin sheshýge jumylǵan. Ol máseleler – maqsatty (mysaly, qymbat emdeýdi qarjylandyrý nemese oqý aqysyn tóleý) jáne jalpy (áleýmettik ınfraqurylymdy qurý, bilim berý jáne densaýlyq saqtaý obektileri materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtandyrýǵa járdemdesý jáne t.b.).
Balalar jyly
Áleýmettik saıasat týraly aıtqanda, 2022 jyl Qazaqstanda Balalar jyly belgisimen ótkenin eske túsirmeýge bolmaıdy. Onyń aıasynda ne isteldi?
Ult ustazy Ahmet Baıtursynuly: «Halyqtyń turmys-tirshiligin jaqsartýdy bala tárbıesinen bastaý kerek, óıtkeni bılik, basqarý, halyq tek bilimmen túzeledi», degen. Osy ósıetke sáıkes, bilim men tárbıe salasyndaǵy jumystardyń sapasyn arttyrý, jan-jaqty damytý máselelerin sheshýge barynsha nazar aýdarylyp, kúsh salyndy.
Qazaqstanda balalar búkil 19 mıllıon halyqtyń tórtten bir bóligine jýyǵyn quraıdy. О́tken jyldyń ózinde 400 myńnan astam sábı dúnıege keldi. Mundaı demografııalyq serpin áleýmettik máseleler týyndatpas úshin balalar ınfraqurylymyn damytý, balalardyń ósýi men damýyna qolaıly jaǵdaı jasaý boıynsha júıeli, oıly jáne qarqyndy jumys qajet.
О́tken jyly 540-tan astam bilim berý jáne qosymsha bilim berý nysandary, onyń ishinde 150 myńnan astam oqýshyǵa arnalǵan 250-den astam jańa mektep ashyldy. Bir aıta keterligi, dál Balalar jylynda «Jaıly mektep» jobasy bekitilip, onyń aıasynda 2026 jylǵa deıin 842 myń oqýshyǵa arnalǵan 400-ge jýyq mektep salý josparlanýda. 2022 jyly 4,5 mln-nan astam bala (93%) túrli shyǵarmashylyq, zııatkerlik, sporttyq is-sharalarmen, saýyqtyrýmen jáne áleýmettik sharalarmen qamtyldy.
О́tken jyly 1 100-den astam jańa sport, densaýlyq saqtaý jáne mádenıet nysandary ashyldy. Olardyń arasynda jaqyn qashyqtyqtaǵy óte suranysqa ıe sport ınfraqurylymy – sport saraılary ǵana emes, aýladaǵy sport alańdary, turǵyn úılerdegi shaǵyn sport zaldary bar.
Tegin ystyq tamaqpen qamtylǵan jasy kishi mektep oqýshylarynyń sany 10 paıyzǵa ulǵaıtyldy. Mektep ashanalary men jýynatyn bólmelerdiń sapasyna qatysty ózekti másele de sheshilýde.
252 oqýshy halyqaralyq bedeldi pándik olımpıadalardyń jeńimpazdary men júldegerleri atandy. Alǵash ret olardyń jetistikteri memleket tarapynan qarjylaı kótermelendi. Medalder úshin berilgen aqshalaı syılyqtyń jalpy somasy 73 mıllıon teńgeni qurady.
Memleket basshysy bastamashylyq etken «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasyn iske asyrý tetikteri ázirlenýde. Onyń aıasynda Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qorynyń ınvestısııalyq kirisiniń 50 paıyzy kámeletke tolmaǵandardyń áleýmettik jınaq shottaryna aýdarylatyn bolady.
Erekshe qajettilikteri bar balalardy qoldaý júıesi ázirlenýde. Múgedektigi bar adamdardyń ómir súrý sapasyn jaqsartý máseleleri jónindegi zańnama jańartyldy. Psıhologııalyq-medısınalyq-pedagogıkalyq konsýltasııalar sany artty (qazir olardyń sany 89). Erekshe qajettilikteri bar balalardy túzetimdik qoldaý boıynsha memlekettik bilim berý tapsyrysy júzege asyrylýda. 9 ońaltý ortalyǵy men 48 ınklıýzııalyq qoldaý kabıneti ashyldy. Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa balalardy qorǵaý jáne jalpy áleýmettik-demografııalyq damý máselelerimen júıeli túrde aınalysady.
О́tken jyly bul mańyzdy qurylym kúrdeli jańǵyrtýdan ótip, onyń músheleriniń quramy tolyǵymen jańartyldy, jumys isteý tásilderi qaıta qaraldy, problemalyq máselelerdiń shyn máninde ózekti pýly qalyptasty. Ulttyq komıssııa jumysyndaǵy basym baǵyttar – analar men balalardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý, olardyń densaýlyǵyn qorǵaý, ana men bala ólimin azaıtý, turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý, mektep jaǵdaıynda buzaqylyqpen kúresý, kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy sýısıdtiń aldyn alý, balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne t.b.
2022 jyly eki jańa qyzyqty bastama qabyldandy – Balalar amandyǵynyń ındeksin ázirleý jáne óńirlerde balalar quqyqtary jónindegi ýákil laýazymdaryn engizý. Bul bastamalardy sapaly júzege asyrý Qazaqstanda balalarǵa shynymen «baýyrmal» bolatyn, olardyń amandyǵyn sózsiz basymdyq etetin ınstıtýttyq ortany qalyptastyrady.
Bilim jáne ǵylym
Bilim jáne bilimdi men ony qalyptastyratyn adamdar – búgingi kúnniń eń qundy resýrsy. Bilim men ǵylymnyń damýyna arqa súıemegen el qazirgi zamanda ómir súre almaıdy. Qazaqstanda sońǵy jyldary qalyptasqan bilim berý júıesindegi úrdister el basshylyǵynyń jaǵdaıdy jaqsy túsinetinin jáne damýdyń jańa traektorııasyna qalaı «baǵyttaýdy júıeli» paıymdaıtynyn kórsetedi.
О́tken jyly Úkimet qurylymynda bilim jáne ǵylym salasyn basqaratyn eki vedomstvo paıda boldy: bir beıindi mınıstrliktiń ornyna ekeýi – Oqý-aǵartý mınıstrligi men Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi quryldy.
Sarapshylar atap ótkendeı, bul qadam arqyly ǵylymǵa da, bilim berýdiń árbir deńgeıine de birdeı laıyqty kóńil bólý úshin memlekettik deńgeıde jaǵdaı jasaldy. Bul absolıýtti negizdelgen kózqaras: bilim berý keshendi júıe jáne onyń kez kelgen deńgeıindegi olqylyqtar men kemshilikter osy júıeden áldeqaıda alysqa ketetin uzaq merzimdi «domıno áserine» ıe. Qarapaıym tilmen aıtqanda, mekteptegi bilimde sapa bolmasa, sapaly ǵylym da, ıaǵnı «bilim ekonomıkasy» da bolmaıdy. Aýyl men qala, ártúrli áleýmettik toptar arasynda bilim sapasy men oǵan qoljetimdilikte alshaqtasa, áleýmettik jáne materıaldyq teńsizdik ýshyǵa túsedi. Tizbek kóp. Al munyń barlyǵy memlekettiń ornyqtylyǵyna tikeleı áser etedi.
О́tken jyldyń taǵy bir úlken júıeli sheshimi – Ulttyq ǵylym akademııasynyń transformasııasy. Oǵan memlekettik mártebe (UǴA 100% memlekettiń qatysýymen kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵam retinde jumys isteıdi) jáne bıýdjettik qarjylandyrý qaıtaryldy.
Akademııa, shyn máninde, memlekettiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń basymdyqtaryna múmkindiginshe jumys isteýi úshin ǵylymdy damytý salasyndaǵy ulttyq saıasatty aıqyndaıtyn ortalyqtandyrylǵan qurylymǵa aınalady. Osy baǵyttar boıynsha 2022 jyly júzege asyrylǵan sharalar men jobalardyń ishinde Ǵylymdy damytý tujyrymdamasy men 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan bilim berýdi damytý tujyrymdamasy qabyldanǵanyn erekshe atap ótýge bolady.
Ǵalymdarǵa qoldaý kórsetý júıesi damytylýda, onyń ishinde syıaqy baǵdarlamalary arqyly, mysaly, gýmanıtarlyq ǵylymdar salasyndaǵy A.Baıtursynuly atyndaǵy jańa Memlekettik syılyqty taǵaıyndaý qarastyrylǵan. «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha ınjenerlik-tehnıkalyq kadrlar men medısına qyzmetkerleri sanattaryna qoıylatyn talaptar tómendetildi.
Elimizdiń úsh óńirinde jetekshi sheteldik joǵary oqý oryndarynyń fılıaly ashyldy. I.Gýbkın atyndaǵy Reseı munaı jáne gaz ýnıversıtetiniń fılıaly – S.О́tebaev atyndaǵy Atyraý munaı jáne gaz ýnıversıtetiniń bazasynda, Máskeý ınjenerlik fızıka ınstıtýtynyń fılıaly – Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ bazasynda, Arızona ýnıversıtetiniń fılıaly – M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń bazasynda.
Mundaı jobalar Qazaqstan úshin halyqaralyq deńgeıdegi joǵary bilimniń qoljetimdiligin arttyryp qana qoımaıdy, sonymen qatar «joǵary mekteptegi» standarttardy kóterýge mýltıplıkatıvti áser etedi.
Mádenıet jáne sport
Qoǵamdardaǵy mádenıettiń róli eshqashan nápaqa deńgeıindegi qarabaıyr «oıyn-saýyqtarǵa» deıin tómendegen emes. Ulttyq mádenıet – halyqtyń qaıtalanbas dúnıetanymynyń kórinisi, tarıhtyń bir bóligi jáne onyń beınelený tájirıbesi, ulttyń ózin-ózi anyqtaýynyń eń mańyzdy qyry, qazirgi álemde óz ornyn tabýdyń joly. Sondaı-aq eger mádenıet jetkilikti damyǵan, qyzyqty jáne sátti eksporttalǵan bolsa, ol – eldiń ońynan tanylýy jáne ulttyq múddeleri úshin jumys isteıtin qýatty «jumsaq kúsh».
Mádenıet pen óner salasyndaǵy jobalardy memlekettik qoldaý – óte mańyzdy ınvestısııa. Ony Qazaqstanda júrgizýdiń ońtaıly ádisi tańdaldy. Dástúrli ónerge de, jańa kreatıvti ındýstrııaǵa da nazar aýdarylady. Bul rette óz mádenıetiniń tarıhı tamyryn qaıta paıymdaıtyn, solardyń negizinde jańa qazaq bolmysyn – biregeı, tanymal jáne zamanaýı tulǵany qalyptastyratyn avtorlar men sýretshilerge erekshe nazar aýdarylady.
Memleket tarapynan iske qosylǵan qoldaý tetikteri mádenıet pen óner salasyn odan ári damytý úshin qolaıly jaǵdaı jasaýǵa, jas talanttardy qoldaýǵa arnalǵan. Osylaısha, jyl saıyn Qazaqstan mádenıetin qurýǵa, saqtaýǵa jáne damytýǵa qosqan úlesi úshin 75 adam memlekettik stıpendııa ıegeri atanady (aqshalaı eseptegende bir adamǵa 2,2 mln teńgeden asady).
2022 jyly alǵash ret «Umaı» ulttyq óner syılyǵy tabys etildi (54 mıllıon teńgelik júlde qory talanttarymyzǵa jaqsy qoldaý boldy). Dala dauysy baıqaýy, «Shertpe kúı» respýblıkalyq dástúrli mýzyka festıvali, Astana Piano Passion respýblıkalyq baıqaýy ótkizilýde.
Aqyn-jazýshylardy qoldaý úshin kóp jumys atqarylýda. О́tken jyly «Aıboz» ulttyq ádebıet syılyǵy alǵash ret berildi. «Jańa qazaq ádebıeti» serııasy boıynsha kitaptar shyǵarý qolǵa alynyp, onyń aıasynda zamandas qalamgerlerdiń shyǵarmalary jaryq kóredi. Al 2023 jyldan bastap 19 ben 29 jas aralyǵyndaǵy jas jazýshylar men aqyndarǵa «Proza», «Poezııa», «Dramatýrgııa», «Balalar ádebıeti» atalymdary boıynsha buryn jarııalanbaǵan shyǵarmalary úshin arnaıy Prezıdenttik ádebı syılyq beriledi.
2022 jyl qazaq kınogerleri úshin óte jemisti jyl boldy. Jambyl Jabaev pen Ahmet Baıtursynulynyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan tarıhı kartınalardy («Jambyl. Jańa dáýir», «Sońǵy úkim») túsirý aıaqtaldy. 14 fılmniń premerasy boldy. Aıdyn Sahamannyń «Dos-Muqasan» fılmi otandyq kınoprokat boıynsha otandyq fılmder arasynda kósh bastady – kassadan túsken túsim 500 mıllıon teńgeni qurady.
Qazaq fılmderi ótken jyly 6 halyqaralyq «A» klasy kınofestıvalinde júldeli oryndarǵa ıe boldy. Qazaq kınosynyń kúnderi álemniń 13 elinde ótti.
Al 2023 jyly «Mádenıet week» halyqaralyq forýmy ótedi, onyń maqsaty – elimizdiń mádenı murasyn qalyptastyratyn kreatıvti ındýstrııa salasyndaǵy sarapshylar, ǵylymı qaýymdastyq jáne qalyń jurtshylyq úshin turaqty jumys isteıtin pánaralyq platforma qurý.
Ádette sportty da «oıyn-saýyqqa» jatqyzady, biraq bul jalpy kartınanyń bir bóligi ǵana.
Joǵary jetistikter sportta da bar. Mundaǵy jetistik – eldiń sheteldegi bedeli men tanylýy, azamattardyń óz sportshylary men eli úshin maqtanyshy. Buqaralyq sportty damytý jáne nasıhattaý tek chempıonattar men olımpıadalardaǵy tabysqa jetý úshin ǵana emes, sonymen birge, salamatty, úılesimdi damyǵan ultty qalyptastyrý turǵysynan da qajet.
Barlyq sport baǵytynda da jumystar júrgizilýde. Salany qarjylandyrý artyp keledi. Onyń ústine sońǵy jyldary turǵylyqty jerge jaqyn jáne otbasylyq bıýdjetke saı barlyq maǵynada qoljetimdi joǵary sapaly sport ınfraqurylymyn qurýǵa erekshe nazar aýdarylýda. Qazir ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdarda barlyq jumys istep turǵan sport nysanyn (onyń ishinde aýla jáne mektep ǵımarattaryn) tekserý, jańalaryn salý, barlaryn jańǵyrtý jáne qaıta jabdyqtaý jumystary júrgizilýde.
Atap aıtqanda, sport ınfraqurylymyn damytýdyń 2025 jylǵa deıingi josparyna sáıkes ártúrli deńgeıdegi 113 sport nysanyn salý kózdelgen. Budan bólek, «Amanat» partııasynyń Májilis depýtattarynyń qoldaýyna ıe bolǵan aýyldyq jerlerde qurastyrmaly modýldi sport nysandaryn salý jobasy bar. Osy jumystardyń nátıjesinde azamattarymyzdy sporttyq ınfraqurylymmen qamtamasyz etý 55 paıyzǵa deıin artýǵa tıis.
Dene shynyqtyrýmen udaıy aınalysatyndardyń qatary da kóbeıedi, bul – salamatty ultqa ǵana emes, bolashaqta álemdik sport arenasyndaǵy jetistikterge jeteleıtin jol.
Demek otandyq sportshylardyń halyqaralyq jetistikteri – elimizdegi sporttyń damý deńgeıiniń aıqyn kórsetkishi. 2022 jyly Qazaqstanda bul turǵyda maqtanýǵa negiz kóp: sport túrleri boıynsha ulttyq quramalardyń sportshylary túrli deńgeıdegi 561 jarysqa qatysyp, 600 medal jeńip aldy.
Ýımbldon chempıony atanǵan tuńǵysh «Qazaqstan tennısshisi Elena Rybakınanyń tamasha jetistigi el sportynyń tarıhyna jazyldy. 2022 jyldyń jeltoqsan aıynyń sońynda ol álemniń birinshi raketkasy Iga Shventekti utyp, World Tennis League (Dýbaı, BAÁ) týrnıriniń jeńimpazy atandy.
FIDE bizdiń Bıbisara Asaýbaevany Azııadaǵy eń úzdik shahmatshy dep tanydy. Jeltoqsan aıynda Almatyda ótken jyldam shahmattan álem chempıonatynda Bıbisara Asaýbaeva «altyn dýbl» jasap, shahmattyń blıs túrinen áıelder arasynda eki dúrkin chempıon, ári tarıhta osy ataqtyń eń jas ıegeri atandy. Al Dınara Sádýaqasova – dál osy chempıonatta rapıd týrnıriniń kúmis júldegeri.
AQSh-ta ótken jeńil atletıkadan álem chempıonatynda Qazaqstan týy astynda óner kórsetetin Nora Djerýto 3000 metrge kedergiden júgirýden «altyndy» jeńip aldy.
Ulttyq sport jankúıerleriniń qýanýyna da negiz bar edi: 2022 jyldyń 9-16 jeltoqsany aralyǵynda Astanada álemniń 39 elinen kelgen sportshylardyń qatysýymen ótken qazaq kúresinen álem chempıonatynda Qazaqstan quramasy birinshi oryndy ıelendi.
Ulttyq sporttyń tanymaldylyǵy artýda. 2022 jyly osy sport túrimen 580 myńnan astam adam júıeli túrde aınalysqan. Buǵan qosa, 2020 jyldan bastap ulttyq sport túrleri mektepterdegi dene shynyqtyrý sabaqtarynyń mindetti komponenti bolyp sanalady.
Beıjińde ótken HIII qysqy Paralımpıada oıyndarynda Aleksandr Gerlıs bıatlonnan ulttyq qurama qorjynyna jalǵyz qola júldeni saldy. Brazılııada ótken XXIV jazǵy Sýrdlımpıada oıyndarynda Shonký Haırathaan grek-rım jáne erkin kúresten 2 altyn medal, al Farhad Qystaýbaev onsaıys boıynsha altyn medal jeńip aldy.
2022 jyly Beıjińde ótken qysqy Olımpıada oıyndaryndaǵy nátıje eńsemizdi túsirdi. Ulttyq qurama elge medalsiz oralǵannan keıin sátsizdiktiń sebebin talqylap, qatelermen jumys júrgizildi.
Bul jaǵymsyz sabaq atletterdiń tórtjyldyqtyń negizgi starttaryna daıyndyq tásilderin qaıta qaraýǵa túrtki boldy. Olımpıada lısenzııalarynyń sanyna emes, sapasyna basa nazar aýdarylady. Iаǵnı Oıyndarǵa iriktelip alynǵan sportshylardyń medal alýy mańyzdy. Jattyqtyrýshylar men federasııalar basshylyǵyna iri halyqaralyq jarystarǵa ashyq irikteý jáne ulttyq quramalardyń quramyn jańartý mindeti júkteldi.
Shyndyq sáti 2024 jyly Parıjde ótetin jazǵy Olımpıada oıyndary bolmaq – sonda biz Qazaqstandaǵy olımpıadalyq qozǵalys jańǵyrtý men reforma jasaı aldy ma, joq pa – sony kóremiz.
...2022 jyly ishki saıasat salasynda atqarylǵan aýqymdy jumystardyń eń aıqyn nátıjeleri osyndaı. Onyń ústine, olar «qazirgi sátte» ǵana mańyzdy emes. Olardy perspektıvada da, retrospektıvada da baǵalaý kerek. Keıbir jetistikter – qazirdiń ózinde júrgizilgen reformalardyń nátıjesi, reformalardyń nátıjeli bolýynyń kórsetkishi. Basqa is-áreketter men sheshimder bolashaq jetistikterdiń negizin qalaıdy.
Ishki saıasattaǵy mindetter men sheshimderdiń búkil kesheni birneshe jyl buryn bastalyp, qarqyn alyp kele jatqan memlekettik jańǵyrtý qısynyna baǵynady.
2023 jyly bul jumys jańa kezeńge shyǵady. О́tken jyly aıqyndalǵan saıası kún tártibi bıyl yryqtandyrý, demokratııalandyrý, memleket pen qoǵam arasyndaǵy áriptestikti nyǵaıtý baǵytyndaǵy mańyzdy oqıǵalarmen jalǵasatyny sózsiz. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev belgilegen saıası reformalar vektoryn kúsheıtetin jańa ıdeıalar men bastamalar artady dep senemiz. Eń bastysy, osy jumystan eshkim de shet qalmaýǵa tıis. Ádiletti Qazaqstan ornatý jolynda atqaratyn isimiz nátıjeli bolǵaı.
Daıyndaǵan
Káribaı Musyrman,
«Egemen Qazaqstan»
