Saılaýdyń talaptary qandaı?

N.Ábdirovtiń aıtýynsha, 2022 jylǵy qarashada Prezıdent saılaýy­n dáıekti ótkizý, barlyq deńgeıdegi ókildi organdarǵa depýtattardy saılaý – Konstıtýsııany jańartý jónin­degi respýblıkalyq referendým qory­tyndylaryn is júzinde júzege asyrý­dyń jalǵasy. «Búkil saılaýdy ótkizý saıası júıemizdi túbegeıli qaıta jań­ǵyrtý qajettigine baılanysty jáne kon­stıtýsııalyq reformanyń logıkasyna tolyq sáıkes keledi», deıdi ol.

Qazirdiń ózinde osy túzetýlerdiń kóp­shiligi iske asa bastady. Máselen, Parlament Májilisi men máslıhat depýtattaryn saılaý, sondaı-aq aralas saılaý júıesine kóshý jónindegi normalar 2023 jylǵy 1 qańtardan bastap qoldanysqa en­gizildi. Aralas saılaý júıesi aıasynda barlyq deńgeıdegi ókildi organdarǵa birmandattyq okrýgter boıynsha saılaý eldegi saıası mádenıetti arttyrýdyń mańyzdy faktoryna jáne jergilikti jerlerde azamattardyń múddelerin tikeleı bildirýdiń pármendi quralyna aınalady.

Ortalyq saılaý komıssııasynyń múshesi Sabıla Mustafınanyń aıtýynsha, «Barlyq deńgeıdegi máslıhattardyń ókilettikterin merziminen buryn toqtatý týraly» Prezıdenttiń 2023 jylǵy 19 qańtardaǵy №105 Jarlyǵyna sáıkes Ortalyq saılaý komıssııasyna barlyq deńgeıdegi máslıhat depýtattarynyń kezekten tys saılaýyn taǵaıyndaý, onyń daıyndyǵy men ótkizilýin uıymdastyrý jónindegi sharalardy qabyldaý tapsyryldy.

«Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń 101-babynyń 3-tarmaǵyna sáıkes óki­lettigi merziminen buryn toqtatylǵan máslıhattar depýtattarynyń kezekten tys saılaýyn Ortalyq saılaý komıssııasy máslıhat ókilettigin merzi­minen buryn toqtatý týraly Prezı­dent Jarlyǵynyń negizinde taǵaıyn­daıdy jáne ol máslıhattar ókilettigi merziminen buryn toqtatylǵan kúnnen bastap eki aıdan keshiktirilmeı ótkizilýge tıis.

Osyǵan oraı máslıhat depýtattary­nyń kezekten tys saılaýyn 2023 jylǵy 19 naýryzǵa taǵaıyndaý usynyldy. Nátıjesinde Parlament Májilisiniń depýtattaryn saılaýdy ótkizýdiń dál osyndaı merzimderin ornatý arqyly kandıdattardy usyný, tirkeý, úgit-nasıhat sekildi saılaý naýqanyn ótkizýdiń keı­bir kezeńderin birdeılendirýge jáne bıýdjet shyǵyndaryn aıtarlyqtaı únem­deýge múmkindik berdi. Osy másele bo­ıynsha OSK tıisti qaýly qabyldady.

Ortalyq saılaý komıssııasy tór­aǵa­synyń orynbasary Konstantın Petrov qoldanystaǵy zańnamanyń normalary negizinde Parlament Májilisi men máslıhattarynyń depýtattaryn saılaýdy daıyndaý jáne ótkizý jónindegi negizgi is-sharalardyń kúntizbelik jos­parlary ázirlengenin habarlady.

Qazaqstan Respýblıkasynyń saılaý zańnamasyna engizilgen jańa normalarǵa sáıkes Parlament Májilisiniń depýtattary aralas saılaý júıesi boıynsha saılanady: 69 depýtat – birtutas jalpyulttyq saılaý okrýginiń aýma­ǵynda proporsıonaldy ókildik etý júıesi, 29 depýtat – birmandattyq aýmaq­t­yq saılaý okrýgteri boıynsha.

Oblystar, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar jáne Astana máslıhat­ta­ryna barlyq depýtattyń 50%-y majo­rı­tar­lyq júıe boıynsha, 50%-y par­tııalyq tizimder boıynsha saılanady. Aýdandar men qalalardyń máslıhattary tolyqtaı majorıtarlyq júıe boıynsha saılanbaq. Jalpy, aldaǵy saılaýda 223 máslıhattyń 3145 depýtaty saılanýǵa tıis.

Konstantın Petrov saılaýdyń eń basty talaptaryna jáne saılaý da­ıyn­dyǵy men ótkizý kezeńderine de toq­­talyp ótti. Máselen, Parlament Má­jilisiniń depýtattyǵyna kandıdat bolyp Qazaqstannyń 25 jasqa tol­ǵan jáne keıingi on jyl boıy onyń aýmaǵynda turatyn azamat, al Máslıhat depý­tat­tyǵyna 20 jasqa tolǵan Qazaqstan azamaty kandıdat bola alady.

Al Parlament, máslıhat de­pý­tat­tyǵyna kandıdat retinde mynadaı sanat­taǵy azamattar bola almaıdy: sottal­ǵandyǵy belgilengen tártippen ótel­megen nemese alyp tastalmaǵan adam; sybaılas jemqorlyq qylmys jáne sy­baılas jemqorlyq quqyqbuzýshylyq jasaýdaǵy kinásin sot zańda belgilengen tártippen tanyǵan adam.

Parlament Májilisiniń depýtat­tyǵyna partııalyq tizimder boıynsha saılanatyn kandıdattardy usyný quqyǵy saıası partııalarǵa tıesili. Bir­mandattyq aýmaqtyq saılaý okrýgteri boıynsha saılanatyn kandıdattardy usyný quqyǵy saıası partııalarǵa, qoǵamdyq birlestikterge, sondaı-aq eger jarǵyda tıisti ókilettik kózdelgen bolsa, olardyń qurylymdyq bólimshelerine (fılıaldary men ókildikterine) jáne ózin-ózi usyný arqyly azamattarǵa tıesili.

Kúntizbelik josparǵa sáıkes kandı­dattardy usyný kezeńi saılaýdy ta­ǵaıyndaý týraly Jarlyq jarııa­lanǵan kúni bastalyp, saılaýǵa otyz kún qal­ǵanda jergilikti ýaqytpen saǵat 18.00-de aıaqtalady (20 qańtardan 8 aqpanǵa deıin 20 kún). Tirkeýdi ótkizý merzimi 20 qańtardan 18 aqpanǵa deıin jalǵasady. Saılaý aldyndaǵy úgit kandıdattar tirkelgen merzim aıaq­talǵan kezden bas­talyp, saılaý bolatyn kúnnen bir kún buryn, ıaǵnı 18 aqpan saǵat 18.00-den 18 naýryz saǵat 00.00-ge deıin). Eger basqa daýys berý ýaqyty belgilenbese, daýys berý saılaý kúni jergilikti ýaqytpen saǵat 07.00-den 20.00-ge deıin ótkiziledi. Eger daýys berýdi aıaqtaýdyń basqa merzimi belgilenbese, ýchaskelik saılaý komıssııalary jergilikti ýaqytpen saǵat 20.00-de daýystardy sanaı bas­taıdy jáne saılaý ýchaskesinde daýys berý nátıjeleri týraly hattamany toltyrady. Osylaısha, saılaý taǵaıyndalǵan kúnnen bastap daýys berý kúnine deıin Parlament Májilisi men máslıhat depýtattarynyń kezekten tys saılaýynyń jalpy uzaqtyǵy 59 kúndi quraıdy.

Ortalyq saılaý komıssııa­sy ap­para­tynyń saılaý úderisin uıym­das­tyrý bóliminiń meńgerýshisi Sáýle Qozy­bae­va­nyń aıtýynsha, eki saılaý naýqany boıynsha 53 saılaý qujatynyń nysany ázirlengen. Saıası partııalar boıynsha saılanatyn Májilis depýtattaryn saı­laýǵa tikeleı 12 nysan, birmandattyq aýmaqtyq okrýgter boıynsha saılanatyn Májilis depýtattaryn saılaý boıynsha – 11 nysan. Máslıhattardyń depýtattaryn saılaý jóninde – saılaý qujattarynyń 21 nysany. «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa engizilgen ózgeristerdi eskere otyryp, birqatar nysan alǵashqy ret bekitilmek. Bul – saıası partııalardyń, qoǵamdyq birlestikterdiń, sondaı-aq olardyń qurylymdyq bólimsheleriniń (fılıaldar men ókildikterdiń) birmandattyq aýmaqtyq saılaý okrýgteri boıynsha kandıdattardy, sondaı-aq azamattardyń ózin-ózi usynýymen baılanysty. Son­daı-aq konstıtýsııalyq zańdaǵy par­tııalyq tizimde áıelder, jastar, mú­gedektigi bar adamdar sekildi úsh sanat­tyń mindetti bolýy jańa normamen baı­lanysty, ol tizimge engizilgen barlyq adamnyń jalpy sanynan keminde otyz paıyz quraýǵa tıis.

Ortalyq saılaý komıssııasynyń hatshysy Muhtar Ermannyń aıtýynsha, elimizdegi shet memleketter men ha­lyq­­aralyq uıymdardyń baıqaý­shy­lary Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy men Syrtqy ister mınıstriniń shaqyrýy boıynsha saılaýdy baıqaýǵa qatysa alady.

Ortalyq saılaý komıssııasynyń múshesi Asylbek Smaǵulov Májilis pen máslıhat depýtattary­nyń ke­zekten tys saılaýy «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zań­­ǵa engizilgen túzetýlerge sáıkes jańa for­matta ótetinin habarlady. Kon­stı­týsııalyq zańnyń 9-babynyń 2, 3, 4-tarmaqtarynda kózdelgen jańa qaǵıdalar boıynsha: Májilis depýtattary aǵymdaǵy jalpyulttyq saılaý okrýginiń aýmaǵy boıynsha proporsıonaldy ókildik etý júıesi boıynsha, sondaı-aq birmandattyq aýmaqtyq saılaý okrýgteri boıynsha saılanady; oblystardyń, respýblıkalyq ma­ńyzy bar qalalardyń jáne astananyń depýtattarynyń jartysy biryńǵaı aýmaqtyq saılaý okrýginiń aýmaǵy bo­ıyn­sha proporsıonaldy ókildik júıesi arqyly, ekinshi jartysy aýmaqtyq saılaý okrýgteri boıynsha saılanady; aýdandar men oblystyq mańyzy bar qalalar máslıhattarynyń depýtattary birmandatty aýmaqtyq saılaý okrýgteri boıynsha saılanady.

Eger birmandattyq aýmaqtyq saılaý okrýgteri boıynsha okrýgterdiń shekaralary ákimshilik aýmaqtyq birlikterdiń shekaralarymen tuspa-tus kelse, okrýgtik saılaý komıssııalary qurylmaıdy, olardyń ókilettikterin aýmaqtyq saılaý komıssııalary júzege asyrady.

Ortalyq saılaý komıssııasynyń múshesi Shavqat О́temisov «Saıası partııalardy partııalyq tizimder boıynsha saılanatyn Parlament Májilisi men máslıhattar depýtattaryn saılaýǵa qatysýǵa jiberý týraly» baıandama jasady. Ol elimizde tirkelgen saıası partııalardyń barlyǵynyń fılıal­dary búkil aýdandar men qala­larda qu­rylmaǵandyqtan, barlyq deń­geı­degi máslıhat depýtattyǵyna kan­dı­dattardyń partııalyq tizimderin usyný oblystyq fılıaldardyń konferensııa­larynda júzege asyrylatynyn atap ótti. «Baıtaq» qazaqstandyq jasyldar partııasynyń fılıaldary Atyraý, Qaraǵandy jáne Qyzylorda oblys­tarynda bolǵandyqtan, bul partııa tek atalǵan oblystardyń máslıhattar depýtattaryn saılaýǵa jiberilmek. «Respublica» partııasynyń oblystarda fılıaldary joq. «Respublica» partııasyn qospaǵanda, 6 saıası partııa­ny partııalyq tizimder boıynsha saı­lanatyn Qazaqstan Respýblıkasy máslıhattarynyń depýtattaryn saı­laýǵa, onyń ishinde «Baıtaq» qazaq­standyq jasyldar partııasyn tek Atyraý, Qaraǵandy jáne Qyzylorda oblystary máslıhattarynyń depýtattaryn saılaýǵa qatysýǵa jiberý týraly qaýly qabyldandy.

Ortalyq saılaý komıssııasy par­tııa­lyq tizimge engizilgen nemese bir­mandattyq okrýgter boıynsha saılanatyn kandıdattardyń Konstıtýsııada jáne konstıtýsııalyq zańda belgilengen talaptarǵa sáıkestigin tekserýdi júze­ge asyrady. OSK kórsetilgen qujat­tar kelip túskennen keıin dereý ýákiletti vedomstvolarǵa – Ishki ister mınıs­tr­ligine, Bas prokýratýranyń Quqyq­tyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıtetine, Ádilet jáne Qarjy mınıstrlikterine suraý salýlar jiberedi. Tirkeýge saıası partııalar arasynda bólinetin depýtattyq mandattardyń bel­gilengen sanynan aspaıtyn, oǵan engizilgen adamdar sany 30%-ǵa bir saıa­sı partııadan Parlament Májilisi depýtattyǵyna kandıdattardyń bir ǵana tizimi jiberiledi. Partııalyq tizimder bo­ıyn­sha saılanatyn depýtattar sany  69. Demek tirkeý úshin usynylǵan partııalyq tizimge 90-nan artyq kandıdat kire almaıdy.

Májilis depýtattyǵyna saılaý úshin partııalyq tizimge engizilgen adamǵa bir­mandattyq aýmaqtyq saılaý okrýgi boıynsha usynylýǵa zańmen ty­ıym salynǵan. Birmandattyq okrýg bo­ıynsha Konstıtýsııa men saılaý týraly zańnyń talaptaryna sáıkes keletin kandıdat tirkeýge jiberiledi. Joǵaryda aıtylǵandaı, partııalyq tizimder boıynsha oblystyq máslıhat depýtattarynyń jartysy ǵana saılanady. Tıisti ákimshilik-aýmaqtyq birlikti máslıhat depýtaty etip saılaý úshin adamdardy partııalyq tizimge engizý saıası partııanyń tıisti fılıalynyń (ókildiginiń) joǵary basshy organy músheleriniń jalpy sanynyń kópshilik daýsymen júrgiziledi.

Saılaýdy baıqaý jónindegi qoǵamdyq birlestikterdi, kommersııalyq emes uıymdardy akkredıtteýdiń keıbir má­se­leleri týraly Ortalyq saılaý ko­mıssııasynyń múshesi Anastasııa She­gor­sova baıandady. Ol akkredıtteý tár­tibi komıssııa (Ádiletmıninde 27 jeltoq­sand­a № 31294 bolyp tirkelgen) qaýlysymen bekitilgenin habarlady. 21 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha saılaý komıssııalaryna akkredıtteýge 2 ótinish kelip túsken.