Sapaly teri óńdeý men ótkizýdiń mashaqaty

Sýbsıdııa segmentti aınalyp ótedi

Mal sharýashylyǵynda jem-shóbine, sút pen etine beriletin sýb­sıdııa teri óńdeý segmentin aı­nalyp ótedi. Mal terisiniń ózge mem­leketterge, negizinen, Qytaı, Qyr­ǵyzstan men О́zbekstanǵa shıki­zat túrinde arzanǵa satylyp, keıin daıyn ónim túrinde ál­de­neshe ese qymbatqa keri qaı­­ta­tynyn Májilis depýtattary osy­ǵan deıin de birneshe ret aıtty.

Keıbir sarapshylardyń dere­gine den qoısaq, mal terisi kóleń­keli joldarmen eksporttalyp, memlekettik organdardyń esebine enbeı qalǵan. Kóleńkeli teri eksportynyń jalpy somasy 2 mlrd eýro degen pikir de bar.

Qoǵam qaıratkeri, ekonomıst Qýanysh Aıtahanovtyń aıtýynsha, Úkimet mal terisin kádege jaratý máselesine 2014-2015 jyldardan beri ǵana ishinara kóńil bóle bastady. Biraq onyń sıpaty mal terisiniń eksportyn shekteý nemese shekteýdi alyp tastaýmen ǵana shekteldi. Eldegi maldyń 80 paıyzy jekeniń qorajaıynda. Sol qorajaıda talaı teri týlaq bolyp jatyr. Sebebi satyp alar eshkim joq. Qalaǵa ákelip ótkizý eńbekti aqtamaıdy. Baǵasy da tym arzan. Ekonomıstiń aıtýynsha, mal sharýashylyǵy maldy kútip, baptaýdan bastap mal terisin daıyndaý, ótkizýge deıin­gi tehnologııalyq tizbekten tura­tyn úlken keshendi sala. Tara­typ aıtsaq, teriden shyǵatyn aqýyzdan shu­jyq­tyń syrtyndaǵy qabyn jasaı­dy. Medısınada da paıdalanady. Eń joǵary sapaly teri ónimderinen dáriniń kapsýlasy, jelatın ázirlenedi. Ara­daǵy baılanys úzilip qalsa, ekin­shisiniń de damýyna keri áser etedi. Keńes odaǵy kezinde jyl­dar boıy qalyptasqan tizbek­ti 1990-jyldardyń ekinshi jar­ty­synda talqandap aldyq. Maldyń etin ǵana paıdaǵa jaratyp, terisi men júni dalada shashylyp qaldy. «Mal terisin, júnin kádege jarata almadyq, tehnologııalyq tizbek úzilip qal­dy, bul jeńil ónerkásiptiń tura­lap qalýyna áser etti. Par­lamentte bul másele birneshe ret kóterilse de nazarǵa alynbady», deıdi Q.Aıtahanov.

Investorlar úshin tartymsyz

Sarapshylardyń sózine den qoı­saq, mal terisin tereńdep óń­deý segmenti ázirge ınvestorlar úshin tartymsyz. Investorlar damýdyń qanatyna jarmasyp turǵan salalarǵa ǵana moıyn burady. 2000-jyldardyń orta sheninde túrik ınvestorlary ońtústik-shyǵys aımaqtardan mal terisin tereńdetip óńdeıtin, aıaqkıim, ton tigetin kásiporyndar ashpaq degen áńgime tarady da, basylyp qaldy. Túrik ınvestorlary Almatydan mal terisinen jelatın daıyndaıtyn zaýyt ashady degen jańalyqtyń da aıaǵy sozylyp barady.

«Bıznes qııýy ketken salaǵa attap baspaıdy. Mal terisin óńdeý úshin memlekettik baǵdarlama qajet, ony júzege asyratyn mı­nıstr­likterdiń, naqty tulǵalar­dyń jaýapkershiligi naqtylanýǵa tıis. Sol kezde ǵana salada ilgeri­leý bolady», dep sózin túıindedi Q.Aıtahanov.

Qazaqstan teri óńdeýshiler qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Nurman Núptekeev – teri óńdeý sa­lasynda tájirıbe jınaǵan m­aman. Onyń aıtýynsha, mal teri­sin óńdeý, teri bylǵary da­ıyn­daý salasy Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mı­­nıstr­ligindegi alpaýyt kásip­oryn­dar kóleńkesinde qalyp qoıdy.

«Iri qara mal men qoı terisin óńdeıtin zaýyttar men sehtardyń qurylǵylar men jabdyqtaryn jańalaýǵa arnaıy lızıngtik baǵdarlama qabyldansa degen ta­lap-tilegimiz bar. Sebebi jab­­dyqtardyń tozyǵy jetken, jańa zaman talabyna saı emes. Zamanaýı teri óńdeý jabdyq­tarynyń baǵasy óte qymbat, teri óńdeýmen aınalysyp júr­gender ony óz qarajatyna a­la almaıdy. Lızıngtik baǵ­dar­­lama qabyldanýǵa tıis dep esep­teımin. Memlekettik qor­ǵa­nys tapsyrysynda jáne kvazı­mem­lekettik sektorda sıyr jáne qoı terileri paıdalanylǵan otandyq ónimderge degen tapsyrys kólemin ulǵaıtý arqyly óndiristiń kúre tamyryna qan júgirte alamyz. Máselen, byl­ǵary­dan tigilgen jazdyq, qys­tyq aıaqkıimder, qurylys sektory­na qajetti aıaqkıimder, qoı te­ri­­sinen tigilgen keýdeshe­ler, ton­dar, baıpaqtar, shulyq, qol­ǵap­ sııaqty buıymdardy mem­le­ket­tik satyp alý tizimine en­gizse, otandyq ta­ýar óndirýshi­ler jumys ister edi», dedi N.Núptekeev.

Jylyna 3 mln teri óńdeýge bolady

Teri óńdeıtin kásiporyn­dar­dyń kósegesin kógertpeı otyr­ǵan taǵy bir másele, hımııalyq qos­pa­lar­dyń kóp bóligi – ımport. Teri óndirisi toqtamaı júrip turý úshin zaýytta az degende 3-5 aı­lyq qor bolýy kerek. «Qazaq­stan­da óndiriletin hımııa­lyq reagentter erkin qoıma rejiminde qosymsha qun salyǵynan bosatylsa, Astana, Almaty sekildi iri qalalarda qajetti hımııalyq qospalardyń barlyq túrin qamtyǵan qoıma ashylsa, teri óńdeýshilerge úlken kómek bolar edi, damýǵa tyń serpin berer edi», deıdi N.Núptekeev.

Qazaqstanda óndiriletin, eks­portqa shyǵarylatyn jartylaı óńdelgen teri ónimderin Úkimet tarapynan sýbsıdııalaý arqyly básekege qabilettiligin arttyrýǵa jáne shıkizattyń sapasyn jaqsartýǵa yqpal etedi degen pikir jıi aıtylady. Al memleket tarapynan eksportqa shyǵarylatyn keıbir taýarlarǵa sýbsıdııa bere alsaq, baǵa da, sapa da jaqsarar edi. Sarapshynyń aıtýynsha, Qazaqstanda óńdelgen teri jartylaı óńdelgen – WET Blue dárejesine jatady. Odan keıingi Crast dárejesinde 70 paıyz óńdeledi. Al Finish dáre­je­sinde taza bylǵary bolyp shy­ǵady. Álemdik naryqta qany jerge tambaı turǵan Italııanyń «Kelton» aıaqkıim brendi Finish deńgeıinde óńdelgen bylǵarydan daıyndalǵan.

Sarapshynyń aıtýynsha, jan-jaǵymyzdaǵy elder teri eksportyna tyıym salyp, jartylaı fabrıkat eksportyna jóneltiletin partııa qunynyń 10 paıyzyna kedendik baj salyǵyn belgilegen. О́zbek elinde tórt jyldan beri teri óńdeý salasyn damytýdyń keshendi baǵdarlamasy iske asyrylyp jatyr. Jeke tulǵalardan qabyldaǵan terige qosylǵan qun salyǵy salynbaıdy. Al Re­seı­de óńdelmegen teri eksporty­na 2015 jyldan beri tyıym bar. Osy kezeń­de bul elde terini tereń­de­tip óńdeý kólemi 15,7 paıyzǵa, óndiris kólemi 8,5 paıyzǵa ósti.

«О́ndiris tizbeginiń osy saty­larynyń bárin damytsaq, aıaqkıim shyǵaryp, jıhaz buıym­daryn ón­dirýge bolady. Beldikten bas­­tap sómkelerge deıin shıki­za­tyn ózimizde daıyndaýǵa múm­­kindik týady. Bizde terini daıyndaýdyń tehnologııalyq tizbegi bolmaǵandyqtan, eshkim ınvestısııa salmaıdy. Tolyq óńdelgen teri jasaý úshin qajet­ti qondyrǵynyń bári qymbat. Mysaly, Italııada jasalatyn qondyrǵylardyń keıbiri 500 myń eýro turady. Qazir kásipkerler óz betimen bankterden nesıe surap, lızıng berýshi kompanııalarǵa usynystaryn berip, árqaısysy tolyq óńdeý qondyrǵylaryna qol jetkizýdi armandap júr», deıdi N.Núptekeev.

Qaýymdastyq tóraǵasy eli­miz­de bul salany eksporttyq baj salyǵy arqyly ǵana qorǵap otyrǵanymyzdy aıtyp ótti. Baj salyǵy tómendese qoldaǵy teri jan-jaǵymyzǵa ketip qalýy ábden múmkin. 2020 jyldyń qarasha aıynda Syrtqy saýda jáne halyqaralyq uıymdarǵa qaty­­sý máseleleri jónindegi ve­doms­tvoaralyq komıssııa Úki­met­ke osy bajdy alyp tastaý tý­raly usynys engizgeni belgi­li. Munyń eń joǵarǵy mól­sheri tonnasyna 200 eýrodan as­paýy kerek. Qazirgi baǵa 200 eýro­men Qazaqstannan ımport­taý qymbatqa túsedi. Biraq teri eks­portynyń lobbısteri Parla­ment arqyly baj salyǵyn tó­mendetýge tyrysyp júr.

N.Núptekeevtiń aıtýynsha, eldegi zaýyttar jobalyq qýatymen tolyq jumys istese, jylyna 3 mln terini erkin óńdeı alady. Qazir az-muz tapsyryspen jylyna 1 mln 750 myń terini óńdep otyr. Maman sóz arasynda Qazaqstanda daıyndalatyn mal terisiniń tabıǵı sapasy týraly aıtyp ótti. Tabıǵat erekshelikterine baılanysty mal terisiniń tabıǵı tesik kózderiniń (pora) arasy tyǵyz, serippeli, joǵaryda aıtyp ótken Finish úderisi kezinde ydyrap ketpeı, tabıǵı qalpyn saqtap qalady. Biraq mal azyǵy quramyndaǵy dárýmenderdiń jetispeýshiligi, mal soıý talaptarynyń saqtal­maýy teri sapasyna keri áser etedi. Dárýmenderdiń jetis­peý­shiliginen teri aqtańdaqtanyp, munyń sońy seldirep, eń tómengi deńgeıdegi óńdeý kezinde de ydyrap ketedi.

«Jartylaı óńdelgen teri da­ıyn bylǵaryǵa aınalǵansha túrli óndiris tizbeginen júrip ótedi. Bizdiń múmkindigimiz terini Finish dárejesinde óńdeýge jetpeıdi. Qazir álemdik naryqtaǵy teriniń básin jelatın ustap otyr. Biz­diń elde jaram­syz dep jela­tınge jiberilgen teri­ler batys elderinde kólik­terdiń salon­dary­na, úı jıhaz­daryna qol­da­ny­lady», deıdi qaýymdas­tyq tóraǵasy.

Onyń aıtýynsha, elimizde jelatınniń múmkindigine nazar aýdaryla bermeıdi. Reseı, О́zbekstan sapasyz mal terisi­nen jelatın shyǵaratyn on­da­ǵan zaýyttar salyp tastady. Qazir álemdik naryqta teri óndi­risindegi baǵany jelatın teńes­tirip tur. «Bizdegi kishigirim zaýyttar ózderiniń suranysyn qanaǵattandyratyn deńgeıde jelatın daıyndap otyr. Muny zaýytyn bankrottyqtan saqtap qalýdan týǵan áreket deýge de bolady. Elimizdiń soltústik, ońtústik aımaqtarynan jelatın daıyndaıtyn zaýyttar salynsa, tek jeńil ónerkásip emes, azyq-túlik ónimderi, qurylys sektorynda da ımportqa táýeldilik deńgeıi tómendeıdi. О́ńdelgen teri ónimderin qabyldaý baǵasy kóterilip, túrli otandyq sala­nyń jelatınge suranysy óteler edi», deıdi N.Núptekeev.

Sapaly teri – Shymkentte

Eń jaqsy teriler Shymkent jaqtan keledi. Basqa jerde teri baǵasy 10 dollar bolsa, Shym­kentte – 20 dollar. Bul Shym­­kettegi aǵaıyndardyń qol­daǵy bardy uqsatýǵa tyrysqan jan­keshti áreketiniń nátıjesi. Qazir О́zbekstannyń terileri Qytaıda 50 dollarǵa satylsa, bizdiń teriniń baǵasy 30-35 dol­lardan aspaıdy. Qalypty teri­ler 10-15 dollardan satylyp jatyr. Qazaqstan boıynsha eń úlken kásiporyn – jylyna 1,5 mln iri qaranyń terisin óń­deı­tin qýaty bar Almaty teri óń­deý zaýyty ekeni, Ortalyq Azııadaǵy eń úlken zaýyttyń biri sol ekeni aıtylyp júr. Eki­bastuz, Pet­ropavl, Semeı, Shym­kent, Qordaı men Arqalyqta zaýyt­tar bar. Tarazda burynǵy aıaqkıim shyǵaratyn fabrıkanyń qura­mynda bolǵan zaýyt qazir derbes kásiporyn boldy. Aqtóbede, Oral­daǵy zaýyttar bir istep, bir toqtap júr. Naqty ju­mys istep turǵany – osy 7 zaýyt.

Almatydaǵy teri óńdeıtin, teri buıymdaryn daıyndaıtyn zaýyttyń kommersııalyq dırektory Mıhaıl Sotnıkov shıki­zatty Almatynyń aınala­syndaǵy shaǵyn aýyldardan alatynyn aıtty. Al tapsyrys berýshiler elimizdegi tigin fabrıkalary, aıaqkıim daıyndaıtyn shaǵyn kásiporyndardan keledi. Teri óńdeýmen tikeleı aınalysqanyna 10-15 jyl bolyp qalǵanyn aıtqan M.Sotnıkov mal soıý máselesinde birshama problema bar ekenin qaperge saldy. Burynǵydaı et kombınattarynda ortalyqtandyrylǵan soıý joq. Kóbine pyshaq tıip, tesilgen, kesilgen kúıinde keledi. Mal soıý kezinde terini «meha­nıka­lyq sypyrý ádisterin» qol­danbaıdy, teriniń maıyn sy­lyp tastaý, tuzdaý, keptirý ádisterinde tehnologııalyq talaptar saqtalmaıdy. Maldyń baǵymy, kútimi de teriniń sapasyna tikeleı áser etedi. Vaksınalaý da bar. Der kezinde em-dom alma­ǵan mal terisi aqjemdenip, ydyraýǵa beıim turady.

«Qazaqtar maldy qalaı soıý kerektigin umytyp qalǵan sııaq­ty. Mal terisine tabys kózi dep qarasa, mun­­daı sa­ýat­syz­dyqqa jol beril­­me­s edi. Mun­daı teriler óń­deýge jibe­ril­meıdi», deıdi M.Sotnıkov.

Sondaı-aq elde Úkimet tarapynan teri óńdeýge degen qyzyǵý­shylyq tómen. Ekon­omıka, jeńil ónerkásip, mashına jasaýdaǵy kemshin tustarymyz salanyń damýyna keri áserin tıgizip jatyr. Kólik salondaryndaǵy nemese úı jıhazdarynda qoldanatyn bólshektelgen terini ózimizde daıyndaýǵa múmkindik bar. Oǵan shıkizat ta jetedi. Teri óńdeý máseleleri Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń arasynda qalyp qoıdy. Mal azyǵynyń qunarlylyǵyn saqtaý, ekpe jumystarynyń qalaı júrip jatqanyn eshkim bilmeıdi.

«Eger mal terisin qabyl­daý joǵary deńgeıde uıymdas­ty­rylsa, teri ótkizgeni úshin qo­sym­sha demeýqarjy berilse, teri daıyndaý isi quldyrap ketpes edi. Aýyl sharýashylyǵynyń ózge salalaryndaǵy memlekettiń demeý­qarjysy teri óńdeý salasyn aınalyp ótedi. Munyń bári bizdiń jumysymyzǵa keri áserin tıgizedi. Qazir zaýyt óziniń múmkindigin tolyq paı­dalana almaı otyr. Biz zaýyt­tyń múmkindigin qoldaǵy bar shıkizat­qa jáne suranysqa qarap úılestirip otyramyz», dedi M.Sotnıkov.

ALMATY