Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Iá, jemqorlyqpen kúres sharalary júıeli jalǵasyp jatyr dep urandatqanymen, kóleńkeli qylmysqa jol berýshilerdiń sany azaımaı tur. Sonyń ishinde, jaýapty memlekettik laýazymdy atqaratyn jáne memlekettik fýnksııalardy oryndaýǵa ýákilettik berilgen azamattardyń qyzmettik ókilettikterin teris jáne zańsyz paıdalaný, kásipkerlik qyzmetke zańsyz aralasý, kedergi jasaý, para alý, para berý, paraqorlyqqa deldal bolý, qyzmettik jalǵandyq, jeke jáne zańdy tulǵalardyń zańsyz materıaldyq syıaqy berý syndy sybaılas jemqorlyq derekteri áli de el aýmaǵynda beleń alyp otyr. Memleket bıýdjetin maqsatsyz paıdalaný, qyzmet babyn jeke bas paıdasyna jaratý, jumysqa qabyldaý barysynda belgili bir qarajat mólsherin talap etý, tekseris mekemeleriniń kelýine oraı qarjy jınaý sekildi sybaılas jemqorlyq táýekelderi de qazir qoǵamda jıi ushyrasyp keledi.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev sybaılas jemqorlyqpen ymyrasyz kúresý memlekettik saıasattaǵy negizgi basymdyqtyń biri ekenin jıi eske salady. Onyń pikirinshe, zań ústemdigin ornatyp, naǵyz quqyqtyq memleket qurý úshin, eń aldymen, jemqorlyqtyń tamyryna balta shabý kerek. Bul rette, Prezıdent sońǵy jyldary birqatar mańyzdy qadam jasalǵanyna nazar aýdardy. Sottardyń sapaly qyzmet atqarýy úshin naqty sharalar qabyldanǵanyn atap ótken jón. Keıingi úsh jylda 200-ge jýyq sýdıa jumystan shyǵaryldy, ıa bolmasa laýazymy tómendetildi. Qylmystyq úderistiń úsh býyndy úlgisi engizildi. Sonyń nátıjesinde prokýrorlar byltyr úsh jarym myńǵa jýyq adamnyń qylmystyq úderiske negizsiz tartylýyna jol bergen joq. Basqa da birqatar ınstıtýsıonaldyq sharalar júzege asyrylyp jatyr.
«Jemqorlyq áreketi úshin sottalǵan azamattardy shartty túrde merziminen buryn bosatýǵa tyıym salyndy. Sottarǵa, quqyq qorǵaý qyzmetkerlerine, para bergenderge jáne deldaldarǵa qatań jaza qoldanylatyn boldy. Jalpyǵa birdeı salyq deklarasııasyn tapsyrýdy bastadyq. Osy jáne basqa da sharalar aıtarlyqtaı nátıje berip, jemqorlyq deńgeıi tómendedi. Degenmen, túbegeıli ózgeris ákelgen joq. Muny ashyq aıtýymyz kerek. Azamattarymyz áli de kúndelikti ómirde sybaılas jemqorlyq jaǵdaılarymen betpe-bet kelip otyr», degen edi Prezıdent byltyr Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl máseleleri jónindegi keńeste.
Memleket basshysy quqyq qorǵaý organdary batyl áreket etpeı, sybaılas jemqorlyqpen tıimdi kúres júrgizý múmkin emes dep sanaıdy. Kóp jyl boıy olar máseleni tereń zerttemeı turyp, para alýshylardy qylmys ústinde ustap keldi. Ártúrli adam bir laýazymdy atqaryp otyryp, birdeı máselelerdi sheshkeni úshin kináli dep tanylǵan. Jemqorlardy turaqty túrde ustap, túrmege toǵytyp otyrǵan. Al sybaılas jemqorlyqtyń beleń alýyna qatysty sebepter men jaǵdaılar eshkimdi qyzyqtyra qoımaǵan. Tek sońǵy jyldary ǵana osy máselege nazar aýdaryla bastaǵany baıqalady.
Byltyr Antıkor Call-ortalyǵyna 27 myńnan astam qońyraý kelip túsken, onyń ishinde jemqorlyq quqyq buzýshylyq faktileri boıynsha 233 habarlama tirkelgen. 37 habarlama boıynsha sotqa deıingi tergep-tekserý bastalsa, 18-i sotqa joldandy. Sondaı-aq sotqa deıingi tergep-tekserýlerdiń biryńǵaı tizilimi boıynsha 20 is toqtatylyp, 25-i vedomstvolyq baǵynystylyǵy boıynsha joldanǵan.
Jemqorlardy ustaýǵa qarapaıym turǵyndar da belsendi atsalysyp jatqanyn atap ótken jón. Ol úshin syıaqy da qarastyrylǵan. Máselen, jýyrda jemqorlyq týraly habarlaǵan Atyraý oblysynyń turǵyny 12 mıllıon teńgeden astam syıaqy aldy. Ol Atyraý oblysy ákiminiń burynǵy orynbasaryn áshkereleýge kómektesken. Syıaqy paranyń jalpy somasynyń 10% quraıdy.
Jalpy, elimizde byltyr 134 azamatqa 40,6 mıllıon teńge syıaqy úlestirilgen. Eń úlken syıaqy kólemi Atyraý jáne Qyzylorda oblystarynda berildi. Sybaılas jemqorlyq qylmystardy ashýǵa járdemdesetin azamattardy kótermeleý qaǵıdalaryna sáıkes tólemder azamattar habarlaǵan adamdarǵa qatysty sot úkimi shyǵarylǵannan keıin júrgiziledi. Sonymen qatar Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet aqparat berýshilerdiń tolyq qupııalylyǵyn qamtamasyz etedi. Osy jyldyń 3 qańtarynan bastap azamattardyń bul sanaty kýágerlerdi qorǵaý baǵdarlamasyna aýysqanyn atap ótken jón.
Anyǵy sol, qaı jerde aqsha kóp, sol jerde paraqorlyqtyń ısi shyǵady. Elimizde kóbine aýyl sharýashylyǵy, keden, qurylys, bilim berý, kommýnaldyq baǵyt, densaýlyq saqtaý salalarynda sybaılas jemqorlyq faktileri kóp tirkeledi. Bir ǵana agroónerkásip kesheniniń aınalasynda daý-damaı, aıǵaı-shý tolastar emes. Naqtylasaq, aýyl sharýashylyǵyndaǵy sýbsıdııalarǵa baılanysty jemqorlyq derekterdiń kóp anyqtalatyny jasyryn emes. Sońǵy 5 jylda memleket sharýalardy qoldaý úshin eki trıllıon teńge bólgen. Osy ýaqyt ishinde atalǵan salada 960 qylmystyq is tirkelgen. 450 adam qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵan. Bul sala jyldar boıy jemqorlyqqa belsheden batyp jatqany jıi aıtylyp júr. «Sonyń kesirinen memleket úlken zııan shekti, azyq-túlik qaýipsizdigine nuqsan keldi. Atap aıtqanda, jaıylymdyq jerlerdi sýlandyrýǵa bólingen 80 mıllıard teńgeniń teń jartysy maqsatqa saı jumsalmaǵan. Byltyr qýańshylyq bolǵan kezde sharýalar jemshóp tappaı, mal qyrylyp qaldy. Tipti, keıbir óńirde sharýalarǵa sýbsıdııa retinde kún batareıasy berilgen. Ashyǵyn aıtqanda, aýyl turǵyndaryna ne qajet ekenine eshkim bas qatyrmaǵan. Sýbsıdııany ıgerdik dep esep berý úshin sol kún batareıalarynyń baǵasy eselep kórsetilgen. Munyń bári ýákiletti organdardyń jaýapsyzdyǵynan bolǵan. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men ákimder mundaı bylyqqa jol bergeni úshin jaýap berýi kerek», degen bolatyn Prezıdent.
Keıingi kezde memlekettik qyzmetshilerdi temir tordyń ar jaǵyna «serýendetip», jaza basqan burynǵy áriptesteriniń ýaqytsha qonys tepken ornyn kórsetý dástúri paıda boldy. Oılansyn, sabaq bolsyn degen maqsat qoı. Sebebi endi ǵana memlekettik qyzmetshi mártebesin ıelenip, alǵashqy satyǵa qadam basqan jastar jeterlik.
Qazirgi ýaqytta sıngapýrlyq sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres modeli úzdikterdiń qatarynda. Sıngapýr táýelsizdik alǵan sátinde 1965 jyly sybaılas jemqorlyǵy eń joǵarǵy kórsetkishti el bolǵan: sheneýikterge parasyz bir sheshimdi qabyldaýǵa da ruqsat berilmeıtin. Indettiń tamyryna balta shabý úshin zańdar qatań boldy jáne sottyq júıe táýelsizdigi joǵarylady. Bar-joǵy birneshe jyldan soń osy sııaqty is-sharalar kesheniniń nátıjesinde sybaılas jemqorlyq deńgeıi jedel tómendedi. Qazirgi ýaqytta Sıngapýr álemde sybaılas jemqorlyq kórsetkishi eń tómen memleketterdiń alǵashqy ondyǵyna enedi.
Qazaqstan – TMD elderiniń ishindegi sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres týraly arnaıy zań qabyldaǵan alǵashqy memleket. Sybaılas jemqorlyq qylmystary sııaqty qoǵamǵa qaýipti is-áreketter memleketimizdiń basqarý júıesin tunshyqtyryp, ózge mańyzdy salalardyń damýyna nuqsan keltirip otyrǵany ras. Shyn máninde adal qyzmet atqaratyn memlekettik organdardyń arqasynda ǵana elimizdiń ekonomıkalyq damýy turaqty bolatyny anyq. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúresti árkim óz otbasynan bastaý kerek. Memlekettik qyzmetshilerdiń para alǵanyna tańdanamyz-aý. Keıde ózimiz de usaq ta bolsyn jymysqy áreketterge jol beretinimiz jasyryn emes. Jol erejesin buzyp, jol-patrýldik qyzmetkeri toqtatsa: «Asyǵyp bara jatyr edik» dep aqtalamyz. Balamyz jaqsy mektepke qabyldaný úshin tanys dırektorlardy izdeımiz. Aýyldasyń nemese rýlasyń úlken qyzmetke taǵaıyndalsa, «bir kómegi tıer» dep balasha máz bolamyz. Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵyndaǵy kezekten qutylý úshin aıla tapqyń kelip turady. Osy sııaqty usaq dúnıeler sybaılas jemqorlyqqa aparatyn jol bolyp sanalady.
El azamattarynyń qoldaýy men belsendiligi, ashyqtyǵy men operatıvtiligi aıryqsha mańyzǵa ıe. Anyǵynda, «Jemqorlyqqa qarsymyz!» degen ortaq uran kóptiń kókeıinde kólkip turǵanmen, iske kelgende qoǵam indetine qarsy turý jalqynyń jumysy, ardyń isi bolyp sanalady. Sondyqtan qandaı da bir sybaılas jemqorlyq kórinisterine kýá bolǵan azamattyń áleýmettik indetke kóz juma qaramaýy, belsendi áreket ete bilýi – elimizdiń erteńi úshin jasalǵan eren erlikpen jáne eleýli eńbekpen para-par.
