Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Siz arýaq, rýh, kıeniń baryna senesiz be? Álıhan Bókeıhannyń ǵylym damyp, tehnıka kúsh alǵan saıyn kıe de qasha bastaıdy degen sypattaǵy sózi bar. Solaı bolǵan kúnniń ózinde... «Bylǵary tabyt» sendiredi. Onyń ústine, siz ben bizdiń syrtymyzda kózben kórip, qolmen ustaýǵa kelmeıtin tylsym baryn joqqa shyǵarsańyz taǵy ózińiz bilesiz. «Ittiń ıesi bolsa, bóriniń táńirisi bar». Sol ilki dúnıeniń kóbi, basqany qaıdam bizge Altaıdan bastalǵandaı seziledi. Muny nege aıtyp otyrmyz? «Bylǵary tabyt» romanynda altaılyq kókparshylar túrki jurtynyń totemine aınalǵan kıemiz kók bórini týlaqsha súırep, kókpar qylyp tartqanynan bastalady bári. Altaıdyń bir qýysynda aýyldastary bóri tartyp jatqanda, at shaptyryp, kókpar berýshi Suńǵat pen Dýlattyń inisi Astanada áldebir keleńsizdikten ózin-ózi jaryp jiberedi.
Biz aınalamyzdaǵy qubylystarǵa mán berýden qalǵanbyz. Sana-sezimimiz dúnıege baılanǵandyqtan, jan álemi jutap, rýhanııat kózi bitelip qalǵany sonsha, basqa tóngen náýbetti álgindeı dúnıelermen, ıaǵnı tabıǵattaǵy bizge qatysty rýhtardy qorlap jatqanymyzben baılanystyrmaımyz. Romanda bul sumdyqtyń syryn doktoranty Dýlattyń aýylyna Astanadan kelgen arheolog, professor Maǵdan Juraǵatuly ǵana bilip, qasyndaǵylarǵa eskertkenimen, bári kesh edi. Kókparshylar serke ornyna bóri tartyp, kisi kórgisiz kúıge jetkizip úlgergen. Professordyń sodan qan qysymy kóterilip jatyp qalady. Aýyldaǵylar, biraq bórini tartyp, qorlaǵanymyzdan jerlesimiz óldi dep túsindi me? Joq, árıne. Pendeýı qareketterin sonda da jalǵastyra berdi. Ári qaraı bórini tastaı salyp, serke tartyp, toıdy jalǵastyryp ketti. Sekem alý joq.
Romanda basa mán beretin eki keıipker – Tolǵanbaı kezbe men maqaý bala Otan. Bul ekeýiniń basqamen jumysy joq, ózderi de eleýsiz kezbe. El Aqsóńke atap ketken saıdaǵy bassúıekterdi jáne Bylǵary tabyt tóbesin qoryp, duǵa qylýshy tek osy eki dıýana. Aqsóńke saıyn toltyryp jatqan bassúıekter – ujymdastyrý kezinde bassaýǵalap shekara aspaq bolǵan qazaqtardyń kállási. Buryn bes júzge jýyq bolsa, qazir úsh júzdeıi qalǵan desedi. Bulardy sol zamanda qyryp tastaǵan úkimet belsendisiniń biri – Tolǵanbaı kezbeniń ózi. Shekara aspaq qazaqtardy saıǵa toǵytyp, pýlemetpen jaýsatyp salǵan ǵoı. «...Attyly-túıeli, sabylǵan jaıaý-jalpyly úlken kósh qurǵaq saıdyń qaq ortasyna jetti. Osy sátte ókpe tustan qos pýlemet saqyldap qoıa berdi. «Tiri kýá qalmasyn! Bastan atyńdar!» dep Konstantın komandır qyp-qyzyl buıryq berdi. Bes júzden astam adam balasy túgelimen jer jastandy. Tolý (Tolǵanbaı) «mal qulaǵy sańyraý» dep, Kostıa «bandy-svolochı» dep ekeýlep júrip, bárin bastan kózdep, «kontrolnyı» qorǵasyn jumsady» deıdi romanda. Demek keńes keziniń sholaq belsendisi Tolǵanbaı tuıaqsyz, qý bas ótip bara jatqany tegin emes. Arýaq túgendep, mola kezip júrse, eki urtynyń biri – qan, biri – maı. Oǵan ergen Otannyń jaıy basqa. Mylqaý baladan sheshesi týa bezinip, sodan anasy da ońalmaı kóterilip aýyryp ketken. Romannyń orta tusynda Otan eki dúnıeni kórip-biletin kóripkelge aınalady.
Oqıǵa osy kúnniń áńgimesinen týady. Arheolog, professor Maǵdan Juraǵatuly jas áıeli Arshyndy ertip doktoranty Dýlattyń aýylyna tegin kelmegen. Doktoranty Dýlattyń aýylyndaǵy saq zamanynan qalǵan Bylǵary tabyt obasyn qazyp, álemdik jańalyqqa qol jetkizbekshi. Sóıtip, jas sulýy Arshyn men Dýlattyń jolyn ashpaqshy. Ekeýinen PhD doktor jasamaqshy. Aýylǵa oba qazýǵa kelgen bulardyń bar jaǵdaıyn jasap júrgen Dýlattyń aǵasy Suńǵat – qazirgi tilmen aıtqanda «krýtoı». Aýyl-aımaqty bılep-tósteýshi baı, oblys ákimi, depýtattar sanasatyn dúmdi myrza. Professordyń kelgenin aýyl-aımaq toılap jatqanda kókparshylar bórini týlaq qylǵany – bir. Ekinshi – Bylǵary tabyt obasyn qazarda aldarynan álgi Tolǵanbaı kezbe shyǵyp, molany qazbaýlaryn ótinedi. Sóıtse de Tolǵanbaıdy baılap tastap obany qazýǵa kirisedi. Astanada inileri ólip jatsa da, toqtatpaıdy. Suńǵat ólgen inisine qalaǵa attanady da, professor men doktoranty Dýlat jumysty bastap jiberedi. Arnaýly adamdar men tehnıka aldyn ala daıyndalyp qoıǵan, taısalatyn túk te joq. Bul eki ortada árkimnen dámeli professordyń jas toqaly Arshyn jáne Dýlattyń klastasy, serileý Ǵazız bólek ketip, Marqa sulýdyń boıynda ekeýara sezim qushaǵyna bólenip, uzyn-sonar áńgimege kóshken. Altaıdyń qoıyn-qonyshy ıen jatqany, qysyq kózdi kórshilerdiń suqtanatyny, joǵary jaqtyń beıqamdyǵy, taǵysyn taǵy. «Marqa sulý da mıllıard ýystap, erigip otyrǵandardyń taqymynda ketpese boldy. Munyń jospary baıaǵyda Qytaı memleketimen bekitilip qoıǵan. Shekara boıyndaǵy aýdandar sol úshin jabylǵan. Halyq azaısyn, shý shyǵarmasyn dep. Astana men Almaty aýǵan jurtty qaıtaryp kór» delinedi arasynda.
Romanda keıipkerler neshe túrli sumdyqtarǵa tap bolady. Barlyq oqıǵa sol saqtardyń qorǵanyn qazyp jatqanda órbıdi. Obanyń beti osy zamanda ashylyp jatsa, beti ashylǵan soń saq dáýiriniń sońǵy qaǵany tusyndaǵy oqıǵalar búgingi ýaqyt oqıǵalarymen qatar júrip jatady. Tabǵashtar (qytaı) dalamyzǵa sol erte dáýirlerden kóz tigip kelgen. Uly Táńirqut Saqa qaǵan, onyń qyryq jetinshi urpaǵy Diń qaǵannyń qaptaǵan qara qytaıǵa bergen toıtarysy, jer úshin bolǵan janqııarlyq erlikter. Onymen búgingi Altaıdyń jaǵdaıyn jymdastyrýda uly emeýrin bardaı seziledi. Al Marqa sulý oqıǵasy, óz aldyna ol da bir keremet ańyz. Jyrdyń kúıindeı shertilip, eliktirip otyrady. Odan bólek, jer úshin janyn shúberekke túıgen qazaq batyrlarynyń erligi men márttigi tarıhı sanany túrtpektep, ótkenge jaryǵyn túsiredi. Jeltoqsanshy Qarjaýdyń basynan ótken 1986 jylǵy kóterilistiń jaı-japsary da aıtylmaı qalmaıdy. Munyń bári qazaqtyń myńjyldyq tarıhy ǵana emes, taǵdyry bolyp ulttyń bolmysyna bitisip ketken. Sonyń bárinen bas tartyp, bir-aq kúnde tárk etýge kónbeıtin qudiret baryn ańdatady avtor. Professor tabany aýylǵa tıgende keleńsizdik oryn alyp, sýyt habar kelgende-aq is nasyrǵa shapqaly turǵany belgili edi ǵoı. Demek is toqtaýy kerek-ti...
Aqyr aıaǵynda Bylǵary tabyt obasynan uly qaǵan múrdesi men altyn táji shyqqanda sumdyq bastalady. Professor talyp qulap, oıanbaı qalady kesh bata altyn tájge qol jetkizgende. Qytaılar kelip, altyn shyǵady dep qazǵan jerden kezinde aqburqaq sý shyǵyp, ıe bermeı, bıliktiń aralasýymen Suńǵat uly toǵan jasap qoıǵan-dy aýyl jelkesine. Altyn tájdi qaǵan múrdesin alyp shyqqan kúnniń ertesine jer silkinip, álgi toǵan jarylyp, aýyl topan sýdyń astynda qalady. Saq qorǵanynan shyǵýǵa tıis qanshama altyn jádiger sol topan sýmen qosa dalaǵa aǵyp ketedi. Tolǵanbaı kezbe de sonda óledi. Bar aýyldyń berekesi ketip, shyǵynǵa batqany bylaı tursyn, jer silkinip, sý qaptaǵanda bassaýǵalap, qý jandary zorǵa qalady. Sonshama qaıǵy-qasiretke dýshar bolǵan aýyl neden jazyqty? Jaraıdy, professor Maǵdan Juraǵatulynyń arqasynda Dýlat pen Arshyn saq qorǵanynan tabylǵan arheologııalyq jádiger arqyly tabysqa jetti delik. Biraq bári-bir nıet durys emes. Professor Maǵdan ana ekeýin qoldan ǵalym jasamaqshy. Soǵan bola uly qaǵannyń arýaǵyn kúńirentti. Mine, bizdiń qoǵamnyń shirip jatqan bir tusy. Qolynan kelse qonyshynan basyp, bas paıdasy úshin bilgenin isteı berýdiń túbi qara bastaryna ǵana emes, kúlli elge kórinip otyrǵan zobalań. Bul – tek romandaǵy aýyl, altaılyqtardyń ǵana qasireti emes, kúlli halyqtyń basyna tóngen náýbet. Abaısha aıtqanda, «birlik joq, bereke joq, shyn peıil joq, sapyryldy baılyǵyń, baqqan jylqyń».
Tap osy tusta biz jaqynda ǵana kózimiz túsken bir óleńdi mysalǵa tartqymyz keledi. Ázerbaıjandyq aqyn Ákber Goshaly bir óleńinde osyndaı oı terbeıdi. Túbi bir týysqan elderden shyqqan eki avtor birin-biri bilmeýi de múmkin. Alaıda olardy rýhy men dilindegi uqsastyq, dúnıedegi qubylystardy paıymdaýdaǵy ortaq sezimderi biriktiredi.
«Deminen jýsan ańqyǵan,
Attarǵa biz er salmadyq.
Uıyqtap ketsek egerde
Bilmeımiz-aý
Shóppen bizdi kómer me?!
Ant ústinde
Qaramaımyz baıraqqa,
Aspanǵa da, Aı jaqqa.
Bóri ulysa elemeımiz esinep...
Sosyn deımiz:
Qaıdan keldi zildeı qaıǵy-qasiret?»
Osy turǵydan alǵanda, Asqar Altaıdyń bul shyǵarmasy – búgingini burynǵyǵa, burynǵyny búginge jalǵap, tarıhı sanany túrtpekteı otyra, bolashaqqa oı kózimen úńilýdi murat tutqan keń arnaly dúnıe. Ulttyń, adamzattyń qadir-qasıeti kókparǵa túsip jatqanda qalaıda qarpyp qalýdy oılaǵan zamandasty oılandyrýdy kózdeıdi, bilgenge. Jáne dál osylaı dep sendiredi.
Biz oqyp shyqqanda alǵan áserdi shamamyzsha jetkizýge tyrystyq. Týyndy ártarapty, jan-jaqty bolǵandyqtan, tarıhtaǵy tutas dáýirler qamtylǵandyqtan, árkim ártúrli qabyldaýy múmkin. Sondyqtan oqyrmannyń enshisinde.
