Batystyń jańa «tamaqtaný úlgisi»

Máselen, jańa erejege sáıkes úı taraqandary keptirilip, un­taq túrinde túrli nan, makaron, qýy­ryl­ǵan ónimderge jáne dám­de­ýishterge qosylady. Biraq bul zań eshkimdi daıyn taǵam túrlerin ázirleýde jándikterdi qosýǵa máj­búrlemeıdi. Degenmen dúken sóre­lerinde endi quramynda qurt-qumyrsqasy bar jáne odan ada eki túrli azyq-túlik ónimderi paıda bolady. Tutynýshy talǵa­my­na qaraı unatqan ónimdi ózi tańdaıdy. О́z kezeginde eýro­pa­lyq taǵam óndirisiniń sarapshy­la­ry jándikten jasalǵan azyq-túlik naryǵy kólemdi emes eke­nin, endi jandanyp kele jat­qa­nyn aıtady.

Eýropa ónimderi álemniń bar­lyq eline taraıdy. Aldaǵy ýaqytta jándik qosylǵan taǵam­dar­dyń dúken sórelerinde paıda bolatyny aqıqat. Sol úshin dástúrinde qurt-qumyrsqa jeý degen atymen joq kóptegen el, sonyń ishinde musylman mem­leketteri Eýropanyń bul qada­my­na seskenip qaraı bastady. Tipti, Qatar memleketi batys­tan keletin mundaı taǵamdardy kir­gizbeý jóninde resmı túrde arnaıy zań qabyldapty.

Al Qazaq­stannyń bul máselege usta­nymy qandaı? Bul jóninde áli eshqandaı málimdeme jasalmady. Biraq bir anyǵy, jybyrlaǵan ján­dikti jeý bylaı tursyn, sol sózdi estigennen júregi aını­­tyn bizdiń qazaq Batystyń ja­ńa «tamaqtaný úlgisin» eshqa­shan qabyldaı qoımas. Biraq elik­tegish halyqpyz ǵoı. Onyń ús­tine Eýropanyń standarttaryna kó­bi­rek arqa súıeıtinimiz taǵy bar.

Nege Batys jurtynyń qurt-qumyr­s­qaǵa áýestigi oıanyp ket­ti? Biletinderdiń aıtýynsha, ján­­dikter, birinshiden, delı­ka­tes sanalady, ekinshiden, keı­bir túrleri proteın men maı­ǵa jáne dárýmender men tal­shyq­qa, mıneraldarǵa aǵzasy baı kó­rinedi. Mundaı zertteýdi BUU-nyń quramyndaǵy Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymynyń (FAO) arnaıy sarapshylary da júrgizipti. Sondaı-aq jándikterdiń boıyndaǵy proteın, ıaǵnı aqýyzy tórt malmen jáne kúrketaýyqpen birdeı eken. Al qurt-qumyrsqany baǵýǵa qa­jetti alań men azyqqa kelsek, onyń kólemi mal jáne quspen salystyrǵanda birneshe ese az bolady. Máselen, mamandardyń zert­teýinshe úı taraqanyn asy­raýǵa ketetin azyq kólemi taýyq­qa qaraǵanda 12 ese tómen eken. Alaıda ekeýiniń de beretin pro­­teın mólsheri birdeı. Bir qyzyǵy, FAO-nyń resmı saıtynda «Jándikter jeýge jaramdy degen pikirdi qabyldaýǵa da­ıyn bolyńdar» degen taqyrypta baıandama jarııalanypty. Onda qurt-qumyrsqany qorek retinde paıdalanýdyń 4 sebebi jáne onyń adamzat úshin ashtyqqa ushy­rap qalmaýdyń joly ekenin, son­daı-aq azyq-túlik qaýipsizdigi boıynsha keń múmkindikterdiń ashylatyny týraly aıtypty. Sol tórt negizgi ýájge toqtalsaq, birinshiden, jándik te – azyqtyń bir túri. Ekinshiden, tabıǵattaǵy bú­kil tirshilik ıesiniń deni ján­dikpen qorektenedi. Úshin­shi­den, ekonomıkalyq jaǵynan óte tıimdi. Tórtinshiden, aına­l­amyzdy qorshaǵan jándik bol­ǵan­dyqtan, olardyń qory kóp, ıaǵnı qurt-qumyrsqadan bolǵan azyq-túlik shıkizaty taýsylmaıdy. BUU sarapshylarynyń málimetinshe álemde jeýge jaramdy júzdegen jándik bar eken. FAO mamandary osy tusta Taıland elin mysalǵa keltiredi. Taılyqtardyń dástúrli as má­zi­rin úı taraqandary men der­násil­dersiz elestetý múmkin emes. Sonymen qatar qyzyl zaýza qońy­zy keıbir Azııa eldirinde ult­tyq as bolyp sanalady jáne odan daıyndalatyn taǵamnyń da baǵasy qymbat bolyp keledi. Sol sekildi Afrıkanyń Kongo memleketinde adamdar jańbyrly maýsymda dernásilderdi kúnde­likti negizgi as retinde paıdalanady. Osyǵan qaraı búginde Eýropa men AQSh-tyń ashanalarynda kelýshilerge jándikten turatyn as máziri usynyla bastady.

Batystyń resmı baspasózinde aıtylmaıtyn beıresmı derekterge qulaq túrsek, mundaı bas­tamanyń paıda bolýyna eýropa­lyqtardyń keıingi jyldary ózgeriske ushyraǵan ishki senim­deri, nanym-túsinikteri sebep bolǵanǵa uqsaıdy. Qazir kári qurlyq halqy ózde­rin­she gýma­nıs­tik turǵyda oılap, tórt túlik maldyń etin jeýge bolmaıdy degen sekildi ustanymdarmen ómir súrýge kóship jatyr. Bul sol­shyldyq kózqaras bılik ba­syndaǵy azamattar men partııa­lar­dyń da resmı ustanymy bo­lyp sanalady. Eýropadaǵy jasyldar qozǵalysy da osyndaı solshyldyq kózqarastyń bir tarmaǵy deýge bolady. Sonyń saldarynan búginde Eýropada tórt túliktiń, qustyń etin óndirý birtindep qoldan tómendetilip jatqan syńaıly. Buǵan qosa osy kúnderi eýropalyq taǵamtanýshy ǵalymdar jalpy asqa kózqarasty túbegeıli ózgertý qajet degendi aıtyp otyr. Solardyń biri Larıs Genrık Lý Hıkman: «Bıo­logııalyq ólshemmen alyp qara­ǵanda taǵamnyń barlyǵy quramy jaǵynan birdeı. Bul jerdegi aıyrmashylyq – as máde­nıetindegi ustanymdar. Biraq mádenıet te zamanyna qaraı ózgerip otyrady. Máselen, eýropalyqtardyń ata-babalary erte kezde, tipti orta ǵasyrdyń ózinde jándiktermen qorektenip keldi. Sondyqtan bul máselege ekonomıkalyq jáne basqa da tur­­ǵydan kelgende durys kóz­qa­raspen qaraýymyz kerek», de­gendi aıtady.

Deı turǵanmen, jándik jeýdi qala­maı­tyndar sany jer betinde áli de kóp. Osy rette keıbir mamandar eskertpe retinde álden halyqtyń nazaryn osy máselege qaraı buryp, dabyl qaǵyp jatyr. Olardyń aıtýynsha, erteńgi kúni tutynýshylardyń qaı ónimniń quramyna qurt-qumyrsqa qosylǵan, qosyl­ma­ǵa­nyn, ajyratýy múmkin bolmaı qalady. Máselen, untaq­tal­ǵan ján­dik­ti kádimgi unnyń arasynan qalaı ajyratyp alasyz? Basqa ónimder bo­ıynsha da jaǵdaı osy sekildi bolmaq. Má­selen, Shveısarııada Isantý degen kompanııa 2017 jyldan beri un, kúrish jáne ósimdik qur­tynan jasalǵan daıyn et ónimin ondaǵan saýda oryndary men dám­hanalarǵa satyp kelgen. En­deshe dúkennen sheteldik taǵam túrlerin satyp alarda aldaǵy ýaqytta mindetti túrde quramyn oqýdy umytyp ketpeńizder.

ShYMKENT