Offshordan oralǵan qarjy memlekettiń ınvestısııalyq klımatyn saýyqtyra ala ma?

Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov ótken jyly jýrnalıstermen kezdesken kezde 30 jylda shetelge ketken qarajatty qaıtarýdyń birneshe tásili qarastyrylyp jatqanyn aıtyp bergen. Qazaqstanǵa tikeleı ınvestısııalar 30 jyl buryn kele bastaǵanyn, osy kezge deıin 400 mıllıard dollardan astam aqsha quıylǵanyn aıtqan mınıstr syrtqa ketken aqshany da osylaı esepteý kerektigin eskertken. «Osy ýaqyt aralyǵynda 100 mıllıard dollardan kóp aqsha ketti deýge bolady. Shetelge shyǵarylǵan aqshany qaıtarýdyń salyqtyq jáne salyqtyq emes degen sekildi birneshe tásili bar. Máselen, biz qazir osyndaı jaǵdaı qaıtalanbasyn dep túrli salyqtyq kedergi keltirip otyrmyz. Budan bylaı, adamdardyń aqshany syrtqa shyǵarýy qıyndaıdy. Oǵan qosa, ınvestorlarǵa osy ýaqytqa deıin berilgen dıvıdendterge qatysty jeńildikterdi alyp tastaımyz», dedi Álibek Qýantyrov.

Seń qozǵaldy. Anyǵy, shetelge zańsyz ketken qarjy az emes ekeni aıqyndalyp qaldy. Sarap­shy­lar­dyń sózine den qoısaq, «keri qaıtarylyp jatqan qarjy qaıda jumsalady» degen saýalǵa tolyqqandy jaýap joq. Saýal kóp. Pikirler de ártúrli.

Sammıt spıkeri – «Rakýrs» ekonomıkalyq-saraptamalyq ortalyǵynyń dırektory Oraz Jan­do­sov­tyń sózimen aıtqanda, syrtqa ketken qar­jyny ınvestordy shoshytyp almaı, qaıtarýdyń tetigin qarastyrý kerek. Ol úshin memleket bul qar­jyny ashyq jekeshelendirý arqyly jeke sek­tor­ǵa qaıtarýǵa nıetti ekenin dereý kórsetýi kerek. Memleket ustanymy arqyly ınvestısııalyq klımatty saýyqtyrýǵa bolady.

Oraz Jandosovtyń aıtýynsha, memleket bul qadamǵa daıyndyqpen keldi. Barlyq áreket kezeń-kezeńmen júrip jatyr. Bas prokýrordyń birinshi orynbasary T.Táshimbaev bastaǵan Qazaqstan delegasııasy AQSh-qa baryp, AQSh Ádilet departamentiniń basshylyǵymen, FTB jáne Dúnıejúzilik bank ókilderimen kezdesý ótkizdi. AQSh Ádilet de­partamentiniń ókilderi qylmystyq aktıvterdi izdeýge jáne zańsyz shy­ǵa­rylǵan aqshalardy AQSh-tan Qazaqstanǵa qaı­ta­rýǵa qoldaý kórsetetinin málimdedi. О́tken jyly sol kezdegi Májilis depýtaty Maqsat Ramanqulov Qarjy monıtorıngi agenttigine osy másele boıynsha joldaǵan saýalynda depýtattar 10 jyl boıy «Panama tizimi», «Paradıs dose» sııaqty Shveısarııa bankterindegi qazaqstandyq esepshottarǵa qatysty birneshe ret suraq qoıdy. Tax Justice Network halyqaralyq uıymynyń málimetin derekkóz retinde alǵa tartyp, sońǵy 25 jylda elimizden sheteldik offshorlarǵa shamamen 140-160 mlrd dollar shyǵarylǵanyn ashyp aıtty. Bul búkil eldiń jyldyq ishki jalpy ónimi men onyń syrtqy qaryzyna teń qarjy.

Al elimizdiń quqyq qorǵaý organdary sońǵy 5 jylda shetelge kapıtaldy zańsyz shyǵarý faktileri boıynsha 200-den astam is qozǵaǵan degen málimet bar. Alaıda bul jumystyń naqty nátıjeleri kúńgirt. Shetelge naqty qansha qarajat shyǵarylǵany, onyń artynda kimderdiń turǵany týraly resmı aqparat jarııalanǵan joq. Shetke ketken qarjyny qaıtarý taqyryby Qazaqstan úshin de, barlyq postkeńestik respýblıkalar úshin óte ózekti. Oraz Jandosovtyń aıtýynsha, bul máselege bir rettik dep qaraýǵa bolmaıdy. Qarjyny qaıtarmastan buryn ishki naryqtyń ınvestısııalyq jaǵdaıyn saýyqtyrý kerek.

Qoǵam kimderdiń qarjysyn birinshi kezekte qaıtarý qajettigin bilip-sezip otyr. Oraz Jan­dosovtyń aıtýynsha, eger aktıvter qaıta­ry­latyn bolsa, ony zańda naqty kórsetilgen prosedýralar boıynsha, naqty belgilengen merzimde ashyq túrde jáne úkimettik komıssııada qaralǵan barlyq materıaldardy qupııa ustamaı, jarııa túrde júrgizý kerek. «Eger eski Qazaqstanda memlekettik aktıvterdi jekeshelendirý kezinde zańdar buzylǵan bolsa, onda qarjyny qaıtarýǵa múmkindik bar shyǵar. Meniń túsinýimshe, bul úshin arnaıy komıssııa quryldy», deıdi O. Jandosov.

Sarapshynyń paıymdaýynsha, elge qaıtqan qarjynyń qaıda jumsalatyny týraly Úkimettiń ustanymy qazir kúńgirtteý bolyp tur. Elge qaıtqan qar­jyny Úkimet memlekettiń menshiginde emes, ony ashyq jekeshelendirý arqyly jeke sektorǵa qaıtarýǵa nıetti ekenin dereý kórsetse ǵana qaı­tarylǵan qarjy berekeli bolady. Barynsha ashyq júr­gizilgen saıasat qana ınvestısııalyq klı­mat­qa oń áser ete alady. Syrtqa ketken qarjy arqyly ekonomıkalyq nemese áleýmettik jaǵdaıdy saýyqtyryp alamyz dep úmittenip qalýǵa bolmaıdy.

 Osy taqyrypqa qatysty pikir bildirgen Halyq bankiniń basqarma tóraıymy Úmit Shaıahmetova da qaıtarylǵan aktıvterdi qaıtarý máselesine «óte muqııat qaraý kerek» ekenine «eldiń ınvestısııalyq ahýalyn buzýdyń qajeti joq» ekenine nazar aýdardy. «Osydan 15-20 jyl buryn qoldanysta bolǵan zańnamalyq aktilerdi retrospektıvti túrde qaıta qaraýdyń qajeti joq. Mundaı jaǵdaıda jergilikti ınvestorlar men kompanııanyń quryltaıshylary bıznesiniń obektıvti baǵalanatynyna kúmándanýy múmkin. Bul kelgen kapıtaldyń keri ketýine, sonymen bir mezgilde eldegi kapıtaldyń syrtqa ketýine alyp keledi. Biz aldaǵy eki-úsh jylda ekonomıkamyzdyń qalaı damıtynyn boljaı almaımyz. Sol sebepti árbir ınvestor qarjysynyń bolashaǵyna, onyń qaıtarymyna alańdaıdy. «Qazaqstan halqyna» qoryna ótken jyly 130 mlrd teńge tústi. «Bul qarjy qaı salaǵa salyndy» degen suraqtyń jaýaby mańyzdy», deıdi Ú.Shaıahmetova.

Almaty