Egis naýqany qarsańynda ishki naryqty munaı ónimderimen tolyqtyrý, deldaldyq shemalardyń aldyn alý, sondaı-aq jalpy saýda-sattyqtyń ashyqtyǵyn arttyrý máselesine jiti nazar aýdarylyp jatyr. О́ıtkeni alyp-satý men qoldan jasalǵan tapshylyqqa jol bermeý, jeńildikti dızel otynyn bólý jumystaryn erekshe baqylaýda ustaý boıynsha qolǵa alynar sharalar az emes.
Jýyrda Soltústik Qazaqstan oblysynda jumysyn toqtatqan sharýashylyqtar esebinen jeńildetilgen dızel otynynyń kólemin arttyrý faktileri tirkeldi. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy monıtorıng júrgizýdiń nátıjesinde, jumysyn toqtatqan agroqurylymdardyń esebinen óńirge jeńildetilgen dızel otyny kóleminiń qajettiligin arttyrý jáne ony operatorlardyń arasynda ádiletsiz bólý derekteri anyqtaldy.
Sondaı-aq osy óńirde jeńildetilgen baǵamen janar-jaǵarmaı bólingende óńirdiń aýa raıy esepke alynbaǵan. Saldarynan eginshilikpen aınalysatyn 3,5 myń dıqan kóktemde birqatar qıyndyqqa ushyrap kelgen. Oblystyq sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmettiń málimetinshe, óńir dıqandaryna arzandatylǵan dızel otyny klımattyq jaǵdaılar esepke alynbaı bólingen. Bul máseleni janar-jaǵarmaı materıaldarynyń operatorlary kóterdi. Vedomstvonyń habarlaýynsha, Energetıka mınıstrligi óńir fermerleriniń maýsymdyq dala jumystaryna qajet dızel otynynyń kóp bóligin tehnıkalyq sıpattamalary eldiń soltústik óńirleriniń aýa raıyna sáıkes kelmeıtin Atyraý munaı óńdeý zaýytynan bólip kelgen. Sonyń saldarynan janar-jaǵarmaı qatyp qalyp, kóktemgi dala jumystarynyń kesheýildeýine, qymbat sheteldik aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń isten shyǵýyna ákep soqtyrdy. Jyl saıyn oblystyń 3,5 myńǵa jýyq sharýasy osyndaı problemaǵa urynyp kelgen.
Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń alańynda vedomstvoaralyq jumys keńesin uıymdastyryp, onda joǵaryda atalǵan másele Energetıka mınıstrligi basshylyǵyna jetkizildi. Nátıjesinde, osy jylǵy kóktemgi dala jumystaryna soltústik óńir úshin neǵurlym beıimdi Pavlodar munaı-hımııa zaýytynan 53 myń tonna dızel otynyn bólý týraly sheshim qabyldandy.
Osyndaı keleńsizdikterdiń aldyn alý úshin qazir maýsymdyq aýylsharýashylyq jumystaryna dızel otynyn bólýdiń jańa tetikteri iske qosyldy. Atap aıtqanda, dızel otynyn bólýdiń barlyq úderisin, onyń ishinde dızel otynyn jetkizý jónindegi operatorlardy aıqyndaý jónindegi komıssııanyń jumys tártibin jáne operatorlardy aıqyndaý sharttaryn, sondaı-aq dızel otynynyń kólemin sýbsıdııalaýdyń biryńǵaı memlekettik aqparattyq júıesinde elektrondyq qalyptastyrý jáne bólý prosesin qamtıtyn qaǵıdalar jobasy ázirlengen.
Sonymen qatar jýyrda elden benzındi, dızel otynyn jáne munaı ónimderiniń jekelegen túrlerin kóliktiń barlyq túrimen áketýge tórt aıǵa tyıym salyndy. Energetıka mınıstrliginiń túsindirýinshe, bizdegi benzın men dızel otynynyń bólshek saýda baǵasy Reseı, О́zbekstan jáne Qyrǵyzstanǵa qaraǵanda tómen bolǵandyqtan, bul shekara mańyndaǵy oblystardaǵy tranzıttik kólik júrgizýshileriniń janar-jaǵarmaı materıaldaryna degen joǵary suranysyn týǵyzady. Sondaı-aq bul tranzıttik júrgizýshilerdi, jergilikti jáne shekaralas aýdandardyń turǵyndaryn respýblıkada janarmaı quıýǵa ǵana emes, janarmaı satýǵa da ıtermeleıdi. Sondyqtan tyıym salý ulttyq ekonomıkanyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý men ishki naryqta munaı ónimderiniń tapshylyǵyn boldyrmaý úshin engizilip otyr.
Aldaǵy kóktemgi jumystardy júrgizýge óńirlerge 413 myń tonna dızel otyny bólinedi. Aqpan aıynda munaı óńdeý zaýyttary – tonnasyna 222 myń teńge nemese lıtrine 184 teńge baǵamen janar-jaǵarmaı satýǵa tıis. Mańyzdy mindet – janǵysh otyndy sharýaǵa ýaqtyly jetkizý.
Al qazirgi sátte elimizde dızel óndirisi artqanymen, baǵa ósip jatyr. 2023 jyldyń qańtarynda 494,1 myń tonna benzın óndirildi, bul ótken jylmen salystyrǵanda 20,6%-ǵa artyq. Sol sekildi dızel otynyn shyǵarý 13%-ǵa, 421,8 myń tonnaǵa deıin ósti.
Eń kóp benzın ‒ 196,7 myń tonna Shymkentte, ıaǵnı «PetroQazaqstan oıl prodakts» munaı óńdeý zaýytynda óndirilgen. Ekinshi orynǵa 155,1 myń tonnamen Pavlodar munaı óńdeý zaýyty shyqty. Al Atyraý munaı óńdeý zaýyty 141,7 myń tonna janarmaı shyǵardy. Sol sekildi dızel otynyn óndirý boıynsha Pavlodar oblysy da alda boldy: 149,1 myń tonna ‒ ótken jylmen salystyrǵanda 11,1%-ǵa artyq. Taǵy 148 myń tonna Shymkentte jáne 109,4 myń tonna Atyraý oblysynda shyǵaryldy.
Byltyr Qazaqstanda dızel otynynyń baǵasy 15,7%-ǵa, aıtarlyqtaı ósti, al benzın bir jylda 0,1%-ǵa arzandaǵan. Dızel baǵasynyń ósýin Atyraý oblysynyń turǵyndary qatty sezindi, munda ósý bir jylda birden 44,8%-dy qurady. Soltústik Qazaqstan (+ 39,1%) jáne Shyǵys Qazaqstan (+ 37%) oblystaryndaǵy baǵalar da edáýir qymbattady. Mańǵystaý jáne Qyzylorda oblystarynda, sondaı-aq Almatyda baǵalar ótken jyldyń deńgeıinde qaldy. Ulytaý oblysynda dızel otyny 2,8%-ǵa arzandaǵan.
О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha elimizde 5 mln tonna benzın jáne 5,4 mln tonna dızel otyny óndirildi. О́ndiristiń ósýi sáıkesinshe 3,1%-dy jáne 8,3%-dy qurady. Ishki naryqta benzındi satý 5 mln tonnaǵa teń boldy, bul 2021 jyldyń nátıjelerine qaraǵanda 5,7%-ǵa kóp. Sondaı-aq byltyr jergilikti kompanııalar benzınmen ishki naryqty tolyǵymen qamtamasyz etti. Elge 43,3 myń tonna benzın ákelindi. Sektordaǵy barlyq zańnamalyq shekteýdi eskere otyryp, eksportqa resýrstyń nebári 0,5%-y nemese 24,2 myń tonna benzın jiberildi, bul bir jyl burynǵymen salystyrǵanda 76%-ǵa az. Ishki naryqta 5 mln tonna benzın satyldy.
Sonymen birge jergilikti kompanııalar ishki naryqty dızel otynymen 100%-ǵa jýyq qamtamasyz etti. Import tıisinshe 3,2%-ǵa deıin qysqaryp, elge 177,7 myń tonna dızel otyny ákelindi. Al ishki naryqta satý 7%-ǵa artyp, 5,5 myń tonnaǵa jetti.
