Munaı tasymaly: Eýropa baǵyty jandana tústi

Uzaqmerzimdi kelisimshart aıaqtal­ǵan­nan keıin nemis tutynýshylary Re­seı­ satylymyn toqtatyp, «Drýjba» qu­byr júıesi arqyly jetkiziletin Qazaqstan munaı ımportyna ke­li­simshart jasasty. Elimizdiń magıs­tral­di munaı qubyry boıynsha ult­tyq operatory «QazTransOıl» ha­bar­laǵandaı, birinshi partııanyń kólemi 20 myń tonnany qurady. Oǵan ótken jyldyń qyrkúıeginde tapsyrys berilgen bolatyn. Munaı ne­mis­tiń Shvedt qalasyndaǵy buryn Reseıdiń «Rosneft» kompanııasyna tıesili bolǵan RSK munaı óńdeý za­ýy­tyna (MО́Z) jol tartty. Sóıtip, bıyl «Rosneft» basqarmasynan shy­ǵarylǵan nemis MО́Z-indegi tuty­ný kóleminiń 10%-y berilmek. Jal­py, «QazTransOıl» 2023 jylǵa «Transneft» júıesinde 1,2 mln tonnany, onyń ishinde birinshi toqsanǵa 300 myń tonnany rezervke qoıǵan. Munaıdyń bul tranzıti Qazaqstan men Reseı úkimeti arasyndaǵy 2002 jylǵy 7 maýsymdaǵy tıisti kelisim sheńberinde júzege asyrylady.

Qazaqstannan Germanııaǵa Qarashyǵanaq ken ornynan alynǵan KEBCO Blend sortynyń mu­naıy jiberilip jatyr. Al bul ká­siporyndy «QazMunaıGazben» qa­tar, ıtalııalyq Eni, amerıkalyq Chevron jáne reseılik «Lýkoıl» bas­qa­ratyny belgili

Negizi Eýropalyq odaq sanksııa­sy­nyń tizimine teńiz arqyly keletin Reseı munaıyna salynǵan embargo da kiredi jáne Vengrııa, Chehııa nemese Slovakııa sııaqty teńizge shyǵa almaıtyn elderge qubyr arqyly keletin munaı úshin erekshe jaǵdaı qarastyrylǵan. Germanııa bıligi Reseı munaıynyń ım­portyn toqtatqannan keıin balama jet­kizýshini izdeı bastady. Osylaısha, Qazaqstan «Drýjba» qubyry arqyly Germanııaǵa alǵashqy jetkizilimin bastap, nemis MО́Z-indegi reseılik munaıdy almastyrdy. Sonymen qatar Reseı Polshaǵa munaı jetkizýdi toq­tat­ty. RF bıligi «Tatneftke» po­l­shalyq PKN Orlen munaı kompanııasymen kelisimshartty jalǵastyrýǵa ruqsat bermeı, eksporttyq kestege ózge­ris­ter engizdi. Sóıtip, Reseı munaıyn «Drýjba» qubyrynyń soltústik tar­maǵy arqyly Eýropaǵa jóneltý tolyǵymen toqtady, biraq Ońtústik tarmaq boıynsha olar áli de Slovakııa men Vengrııaǵa jetkizilip jatyr.

Jýyrda Orlen polıak munaı kom­panııasynyń basshysy Danıel Obaıtek Reseı «Tatneft» pen Orlen arasyndaǵy 2024 jyldyń jel­toq­sanyna deıin qoldanystaǵy kelisim­shar­tyna qaramastan, Polshaǵa «Drýj­ba» munaı qubyry arqyly jet­kizilimdi toqtatqanyn málimdedi. Ol boıynsha polıak kompanııasy aıyna 200 myń tonna munaı alýy kerek bolǵan. Muny «Transneftte» Energetıka mı­nıstr­li­gi bekitken eksporttyq kestede tıisti marshrýttyq tapsyrmalar men bul baǵyt joq dep túsindirdi. Kompanııa aqparatyna qaraǵanda, polıak munaı óńdeý zaýyttaryna munaı úshin rastalǵan resýrsymen jáne tranzıtke aqy tóleýmen marshrýttyq tapsyrmalar resimdelmegen. Sonymen qatar kestege polıak tutynýshylaryna jetkizilimderdi boldyrmaıtyn jedel ózgerister engizilgen. Árıne, bul máseleniń mánisin naqty anyqtaý qıyn. «Drýjba» arqyly tasymal kestesiniń ózgerýin keıbir reseılik sarapshylar aqpan aıynyń sońynda Polshanyń Ýkraınaǵa Leopard tankterin berýimen baı­lanystyrady. Reseı úkimeti janyn­da­ǵy Qarjy ýnıversıtetiniń sarapshysy Igor Iýshkov ótken jyly Polsha Ýkraına qarýly kúshteri (ÝQK) úshin eń iri otyn jetkizýshi boldy dep málimdedi. Aıtýynsha, Polshanyń ózi Reseıden Eýropaǵa qubyr jetkizilimderin toq­ta­tý­dy talap etip, Reseı munaıyn tuty­nýdan bas tartýǵa nıetti ekenin bil­dirgen. Sondaı-aq Polsha tarapy jetkizilim kólemi ımporttalǵan kómirsýtekterdiń onnan bir bóligin ǵana quraıdy jáne bul munaıdy aýystyrý qıyn bolmaıdy degen qorytyndyǵa kelipti. Bul kólemniń edáýir bóligi Reseı arqyly Baltyq jaǵalaýynda aýys­­tyryp tıeýmen Qazaqstannan kelýi yqtımal. Jyl saıyn Atyraý ‒ Samara munaı qubyry arqyly 10 mln tonnaǵa jýyq qazaqstandyq munaı Ýst-Lýga portyna keledi.

RF-ǵa qarsy jasalǵan sanksııalar aıasynda qazaqstandyq munaı Reseıge balama bolýy kerek. Germanııaǵa munaı jetkizýge qatysty barlyq is-áreketter osy eldiń bıliginiń nemisterge reseılik munaıdy basqa kózdermen almastyrý jónindegi kúsh-jigerin kórsetýge arnalǵan pıar-naýqany degen pikir de aıtylyp júr. Bul rette blendıng EO-ǵa jáne basqa tutynýshylarǵa Reseı munaıyn jetkizýdegi shekteýlerdi aınalyp ótý úshin qajet. Eger qazaqstandyq jáne reseılik munaı 51%-dan 49%-ǵa deıingi araqatynasta aralasatyn bolsa, bul qospanyń reseılik shyǵý tegi bolmaıtynyn bildiredi. Qazaqstannan Germanııaǵa Qarashyǵanaq ken ornynan alynǵan KEBCO Blend sortynyń mu­naıy jiberilip jatyr. Al bul ká­siporyndy «QazMunaıGazben» qa­tar, ıtalııalyq Eni, amerıkalyq Chevron jáne reseılik «Lýkoıl» bas­qa­ratyny belgili. Bul rette «Drýjba» arqyly qazaq munaıynyń keshigýine qazaq­standyq ken oryndarynda óndiril­ge­nine qaramastan, Eni kompanııasy óndirgen munaıdy aıdaýǵa Reseıdiń qarsylyǵy sebep bolýy múmkin degen de boljam aıtyldy.

Qarashyǵanaq munaıynyń bir bóligi buryn Reseı arqyly ońtústik baǵytta da, soltústik baǵytta da eksporttalǵan. I.Iýshkovtyń aıtýynsha, qazaq munaıy Reseı arqyly jylyna 17 mln tonnaǵa deıin Ýst-Lýga jáne Novorossıısk porttaryna tranzıtpen ótedi.

«Teorııalyq turǵydan alǵanda, qazaq munaıymen «Drýjba» nusqasy Germanııaǵa yńǵaıly, óıtkeni eshkim qazaq shıkizatyn bólek tasymaldamaıdy jáne ol shyn máninde Germanııa úırenip qalǵan Urals bolady. Sondyqtan MО́Z-di basqa arnaǵa burýdyń qajeti joq. Sondaı-aq «Drýjba» boıynsha jetkizilimderdi saqtaý qajet, óıtkeni Rostok portynyń qýaty barlyq qajetti kólemdi óteýdi júzege asyrý úshin jetkiliksiz», deıdi ol.

Ýkraınadaǵy arnaıy operasııany bastaǵanǵa deıin Reseıdiń nemis munaı ımportyndaǵy úlesi 34-35%-dy quraǵan. Mysaly, 2021 jyly BAFA (Ekonomıka jáne eksporttyq baqylaý jónindegi federaldy departament) málimetteri boıynsha Germanııa 81,4 mıllıon tonna munaı ımporttasa, onyń 27,7 mıllıon tonnasyn Reseı jetkizip otyrǵan. Mundaı jetkizilimderdiń kóp bóligi «Drýjba» munaı qubyryna túsip, ol arqyly «qara altyn» tikeleı birneshe munaı óńdeý zaýyttaryna jetkizilgen. Aıta ketetin másele, bul zaýyttar reseılik Urals brendimen jumys isteýge mamandanǵan. Byltyr germanııalyq Manager Magazin ekonomıkalyq jýrnaly mamandarǵa silteme jasaı otyryp, munaıdyń basqa sorttaryna aýysý tehnıkalyq qıyn­dyq­tar týǵyzady, uzaq ýaqyt alady jáne kóp qarjy jumsalatyndyqtan, bul munaı óńdeý zaýyttaryn tıimsiz etedi, dep habarlady.

Sondaı-aq nemis MО́Z-i qazir logıs­tı­kalyq qıyndyqtarǵa ushyrap otyr. Polıak bıligi de Gdansk arqyly jetki­zilim­ge kepildik bermeıdi. Oǵan qosa Pol­shanyń Orlen ulttyq energe­tı­ka­lyq konserni 2023 jyly kem degende 3 mıllıon shıkizatty «Drýjba» bo­ıynsha jetkizýge «Transneftke» ótinim berdi. Basqasha aıtqanda, Varshava tıisti shı­ki­zat kólemin satyp alatynyn rastap, eks­porttyq qubyrǵa aldyn-ala tapsyrys berdi.

RSK MО́Z-ge oralsaq, nemis-polıak shekarasyna jaqyn ornalasqan bul ónerkásip alyby Shyǵys Germanııanyń kóp bóligin, sonyń ishinde Berlın áýejaıyn munaı ónimderimen qam­ta­masyz etedi. Ol jylyna 11,6 mln tonna munaıdy óńdeýge qaýqarly. Má­selen, Germanııa jylyna 100 mln ton­naǵa jýyq munaı tutynady. Biz shamamen 84-86 mln tonna óndirsek, onyń 64-67 mln tonnasyn eksportqa jiberemiz. Iаǵnı, óndiriletin munaıdyń bar­lyq kólemin Germanııaǵa jóneltsek te olardyń qa­jet­tilikterin tolyq qa­na­ǵat­tan­dyr­maı­myz. Reseıdiń ózi Germanııaǵa jylyna shamamen 24-25 mıllıon tonna jetkizip kelgenin eskergende, 20 myń tonna qazaqstandyq munaı bul MО́Z úshin teńizge túsken tamshydaı.

Degenmen Germanııa Qazaqstan mu­na­­ıyna óte muqtaj. Bul eldiń laýazymdy tulǵalary jetkizilim qaýipsiz­di­gi, zaýyttarynyń bolashaǵy, sondaı-aq myńdaǵan jumysshylarynyń taǵ­dy­ry úshin alańdap, Qazaqstanmen úne­mi kelissózder prosesinde bolǵany bel­gi­li. Oǵan qosa, qazirgi ýaqytta qazaq mu­naıynan tek Germanııa ǵana emes, sonymen qatar Vengrııa men Slovakııa da úmitti. Energetıka mınıstri Bolat Aqsholaqov elimiz bıyl Germanııaǵa eksporttaýǵa josparlanyp otyrǵan 1,5 mln tonna munaıdy 7 mln tonnaǵa deıin arttyra alatynyn aıtqan bolatyn. Tipti, osy jyly respýblıka munaı óndirý kólemin 2022 jylǵy 84,2 mıllıonnan 90,5 mıllıon tonnaǵa deıin jetkizýge nıetti ekenin de málim etti. Al qazirgi biz usynyp otyrǵan kólem munaı naryǵynda qalyptasqan jaǵdaıǵa áser etpeıdi. Sarapshylardyń pikirinshe, qazaq­standyq munaıdy Germanııaǵa jet­kizýdi naryq tipti sezbeıdi, budan tek bizdiń jetkizilimderdi ártarap­tan­dy­rý­dy bastaǵanymyz ǵana baıqalady.

Germanııadaǵy reseılik kólemdi «jabý» úshin qosymsha 20-30 mıllıon tonna shıkizat qajet bolady. Al otandyq kompanııalardyń dástúrli se­riktesterine jetkizý, sondaı-aq óz munaı óńdeý zaýyttarymyzdy tolyq­ty­rý boıynsha mindettemeleri bar. Bul rette Rýmynııadaǵy eki MО́Z de «QazMunaıGazdyń» basqarýynda eken­di­gin eskerý kerek. Naqtysyn aıtqanda, qazirgi kezde bizde Germanııaǵa jetkizý úshin munaıdyń qosymsha bos kólemi joq.

«Teńizshevroıl» kompanııasy (TShO) 2024 jyldyń ortasynda quny 45,2 mlrd dollar bolatyn «Bolashaq» keńeıtý jobasyn iske qosýdy josparlap otyr. Bul munaı óndirisin 12 mln tonnaǵa arttyrýǵa, jylyna 39 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtýǵa múmkindik beredi. Joba qazirdiń ózinde 95% oryndaldy. 2021 jyly ken ornynan 26,6 mln tonna óndirildi. TShO 2022 jylǵy qańtar-qyrkúıektiń qorytyndysy boıynsha kórsetkish 21,5 mln tonnany quraǵanyn habarlady. Sol sekildi elimizdiń bas energetıgi de ótken jyly Teńizde 29,2 mln tonna óndirilgenin aıtty. Biraq TShO úshin eksporttyń negizgi baǵyty Kaspıı qubyr konsorsıýmy (KQK) bolyp qala beredi. О́tken jyly Qazaqstan barlyǵy 64,8 mln tonna munaı eksporttasa, onyń 81,2%-y KQK-nyń úlesine tıdi.

Jýyrda Reuters agenttigi: «Teńizge shyǵa almaıtyn álemdegi eń iri el Qa­zaqstan 2022 jyly Reseıdi aınalyp ótý baǵyty arqyly munaı eksportyn ulǵaıtty, biraq áli de Reseı tarapy arqyly jetkizý arnalaryna táýeldi», dep jazdy. Agenttiktiń jazýynsha, dástúrli túrde Reseıdegi qubyr jelisinen munaı eksporty má­se­lesine táýeldi Qazaqstan 2022 jyly Reseı aýmaǵy arqyly aıdaýdy qys­qart­ty. Reseı aýmaǵynan ótpeıtin qazaq­standyq munaıdyń basym bóligi Qytaıǵa ákelindi. Elden munaı eksporty dástúrli túrde Reseı aýmaǵy arqyly, Kaspıı qubyr konsorsıýmynyń (KQK) qubyr júıesi arqyly Novorossııskige deıin júrdi.

Byltyr KQK birqatar keder­gi­lerge tap bolyp, naýryzda Novoros­sıısk qalasyndaǵy munaı­dy tanker­lerge jaǵadan edáýir qashyq­tyq­ta júk­teýge múmkindik beretin úsh aılaq qu­rylǵylarynyń ekeýinde shlang­tar­dyń zaqymdanǵany málim. Jabdyq sáýir aıynyń sońynda jóndeldi, biraq Novo­rossıısk soty KQK óndiristik nysan­daryndaǵy ekologııalyq buzýshy­lyq­tarǵa baılanysty onyń qyzmetin 30 táýlikke toqtata turý týraly sheshim qabyldady. Tyıym salý men sot prosesi aıasynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev munaıdyń eksporttyq jetkizilimderin ártaraptandyrýǵa sha­qyr­dy. Ol «QazMunaıGazǵa» munaı eksporty úshin Transkaspıı baǵytyn paı­dalanýdy pysyqtaýdy jáne Atyraý ‒ Keńqııaq jáne Keńqııaq ‒ Qumkól munaı qubyrlarynyń qýatyn arttyrýdy tapsyrdy. Osydan keıin Krasnodar aımaqtyq soty KQK qyzmetin toqtata turý týraly sheshimin 200 myń rýbl aıyppulǵa ózgertti.

Byltyr KQK arqyly jetkizý Qazaq­stan­nan munaı jetkizýdiń jalpy kó­le­miniń 80%-dan astamyn qura­dy, dep esepteıdi Reuters. Biraq ol 1%-ǵa, 51,99 mıllıon tonnaǵa deıin qys­qardy. Reseıdiń aınalma joldary boıynsha 1,26 mıllıon tonna – Qytaıǵa, 214 myń tonna ‒ Grýzııanyń Batýmı porty arqyly, 141 myń tonna ‒ Bakýdegi munaı óńdeý zaýytyna, 109 myń tonna ‒ Baký ‒ Tbılısı ‒ Djeıhan qubyryna jáne 80 myń tonna ‒ О́zbekstanǵa jetkizildi. Agenttiktiń baǵalaýy bo­ıynsha, Reseıden aınalyp ótý arqyly barlyǵy 1,8 mln tonna munaı eksporttaldy (táýligine 36 myń barrel), kórsetkish 2021 jylmen salystyrǵanda 638 myń tonnaǵa artty. Reuters esep­teý­leri ekonomıkany qoldanbaly zert­teý ortalyǵy (AERC) daıyndaǵan Qa­zaq­stannyń makroekonomıkalyq sholýynyń derekterin rastaıdy.