Oǵan da sebep bar. 2022 jylǵa deıin kedendik baj salymyndaǵy kvota memleketterdiń ekonomıkasy men halqynyń sanyna baılanysty kelisilip kelgen. Biraq Ýkraınadaǵy jaǵdaı odaqtaǵy oıyn erejesin buzyp jiberip, naryqtaǵy úlestik kartına taıǵa tańba basqandaı aıqyndalyp shyǵa keldi. Buryn Qazaqstanǵa, Qyrǵyzstanǵa, Armenııaǵa sheteldik taýarlar men ónimder reseılik eksporttaýshylar arqyly kelse, qazir jaǵdaı basqa. Temirdi qyzǵan kezde soǵyp, úlesti kóbeıtip alýdyń kezi kelgenin RF men Belarýstan ózge úsh el sezip otyr.
«Seń qozǵaldy. Bizdi EAEO-men júzdegen kelisimsharttar baılanystyrady. Biraq qajet kezde tyıym salý nemese shekarany jaýyp qoıý arqyly es jıyp alýǵa quqymyz baryn RF tájirıbesi arqyly kórip otyrmyz. Usynys tek Qazaqstan emes, Qyrǵyzstan, Armenııa jaǵynan da qoldaý taýyp otyr. Demek daýysqa salý arqyly da usynysty ótkizip jiberýge múmkindik bar», deıdi E.Ibragım
Bıyl 18 naýryzda EAEO kedendik bajdardy aýdarýdyń ýaqytsha tártibi bekitilip, Reseı men Belarýs arasyndaǵy kedendik baj Reseı rýblimen belgilendi. Armenııa, Qazaqstan jáne Qyrǵyzstan kelisimde kózdelgendeı, esep aıyrysýdy dollarmen júrgizedi. Qazaqstan arqyly ótetin ımporttyń ósýi kedenniń jumysyn qıyndatty. Biraq salym boıynsha paıyzdyq kórsetkish jeti paıyzǵa da jetpeıdi.
Qazaqstandyq sarapshy Erlan Ibragım Reseı ımportynyń byltyrǵy jazdaǵy shyǵyny 50 paıyzdan kóp ekenin aıtady. Biraq ázirge Reseıdiń Qarjy mınıstrligi shyǵyndy 20 paıyzben shektep otyr. Saýda mınıstrliginiń málimetinshe, EAEO múshe memleketteri ımport kólemi týraly qorytyndyny 2023 jyldyń aqpan-naýryz aılarynyń sońynda tapsyrady. EEK alańynda baj salymyn qaıta qaraý qajettiligi týraly ortaq ustanym sol kezde ǵana aıtylady. «Osy ýaqytqa deıin qalyptasyp qalǵan standarttardy túzetý týraly sheshim EAEO-ǵa múshe memleketter arasynda konsensýsqa qol jetkizilgen jaǵdaıda ǵana qabyldanady», deıdi Saýda mınıstrligi.
Sarapshynyń paıymdaýynsha, baj salyǵyn ózgertý birer jylda bite salatyn sharýa emes. Reseı bankiniń málimetinde 2021 jyly Reseıdiń syrtqy saýda aınalymy 798 mıllıard dollar ekeni, ımporttyń úlesi 303,9 mıllıard dollar bolǵany aıtylǵan. О́tken jyldyń kókteminen bastap Reseı Federaldyq keden agenttigi saýda statıstıkasyn jarııalamaı qoıdy. BUU Saýda derekter bazasynyń málimetterinde 2022 jyldyń alǵashqy 10 aıynda Reseıdiń ımporty 2021 jylmen salystyrǵanda, 51,5 paıyzǵa tómendegeni aıtylǵan. 2022 jyly Qazaqstan ekonomıkasy 3,1 paıyzǵa óskenin, IJО́ 225,2 mıllıard dollarǵa jetkenin osyǵan deıin jazdyq. 2021 jyly Qazaqstan men EAEO elderi arasyndaǵy ózara saýda 2021 jylmen salystyrǵanda, 7,1 paıyzǵa ósti, odaqtyń ózge elderine eksport 22,3 paıyzǵa deıin ulǵaıdy. Bul bizdiń jalpy saýda boıynsha EAEO-daǵy úlesimiz 25,7 paıyzǵa jetkenin kórsetip tur.
EAEO-daǵy árbir sheshimdi odaqqa múshe elder de, Batys elderi de saıası sheshim dep qabyldaıdy. Sarapshynyń aıtýynsha, eń mańyzdysy, mindetterdiń jańa proporsııasyn tek Parlament qana maquldaıdy. Demek Ádiletti Qazaqstannyń Jańa Parlamentiniń «azýynyń myqtylyǵyn» osy ólshem talqyǵa túskende biletin bolamyz.
Ekonomıkalyq sarapshy Erlan Ibragım bizben áńgimesinde múshe memleketter arasynda konsensýs sanksııaǵa deıingi kartınany ózgertýge kedergi bolatynyn aıtady. Máskeý mundaı jaǵdaıda Qazaqstan nemese Qyrǵyzstan arqyly ótken ımportqa baılanysty kedendik rásim tek qana tehnıkalyq qadam ekenin, naqty ózgerister EAEO-nyń syrtqy saýda kólemine qarap anyqtalatynyn alǵa tartýy múmkin. Sebebi osyǵan deıin Premer-mınıstr Álıhan Smaıylov baj salymyndaǵy ózgeristerge qatysty baǵa aıyrmashylyǵyna ótemaqy berý qajettigin eskertken. Sarapshynyń aıtýynsha, mundaı ótemaqy túrindegi jeńildikter halyqaralyq tájirıbede bar.
«EAEO sharttarynda baj salymyna qatysty ózgerister bolsa qandaı sheshim qabyldanatynyn bilmeımiz. Biraq odaqtyń ózegi – osy kedendik baj salymdaryna baılanyp turǵanyn túsinýimiz kerek. EAEO-nyń «ınvestısııalyq tartymdylyǵy» osy faktorǵa baılanyp turǵany aıtpasa da túsinikti. Qazaqstan jaǵy óz usynysyn tabandy túrde qorǵaıtynyna, Parlamenttiń jańa quramynyń ony qabyldaýdy keshiktirmeıtinine senemin. Bul másele ulttyq-memlekettik kedendik saıasatymyzdyń qalyptasýyna áser etedi», deıdi E.Ibragım.
Kedendik baj alymdary EAEO-nyń Reseıden ózge múshe elder úshin úlken problema ekeni túsinikti.
EEK-tiń Ekonomıka jáne qarjy saıasaty jónindegi mınıstri Baqytjan Saǵyntaev aqpan aıynyń bas kezinde qazaqstandyq jýrnalıstermen kezdesýde bul másele ótken jyldyń orta sheninen bastap kóterile bastaǵanyn, biraq ázirge ózgeris joq ekenin aıtqan.
«Bul usynysty tek Qazaqstan ǵana emes, Armenııa men Qyrǵyzstan da qoldap shyqqan. Biraq ázirge ózgeris joq. Biz saıası jaǵdaıǵa baılanysty standarttardy avtomatty túrde qaıta esepteýge múmkindik beretin jańa ádisteme ázirleýdi usyndyq. Biraq Reseı men Belarýs bul ıdeıany qoldamaı, búgin bulaı, erteń basqasha bolady dep otyr», degen edi B.Saǵyntaev.
Saǵyntaev bul máseleni durys kóterip otyr. Buǵan deıin jabyq esik jaǵdaıynda aıtylyp kelgen másele EEK basqosýynda planerlyq sessııalar arasyndaǵy úziliste jarııaly túrde aıtyldy. Bul pikir tym bolmasa EAEO-nyń saıası emes, ekonomıkalyq odaq ekenin eske salyp turady.
EAEO-daǵy negizgi saýda joly bizge Reseı arqyly keledi. Kórshi eldiń ımportynyń qandaı sıpatta ekenin, onyń qaısysy ımport, qaısysy reeksport ekenin bilmeımiz. Sebebi joǵaryda aıtyp ótkendeı, 2022 jyldyń kókteminen kórshi eldiń keden statıstıkasynyń málimetteri jabyq.
E.Ibragım aıtyp ótkendeı, Reseıdiń ózi birjaqty túrde qabyldanǵan kelisimder men standarttardan ońaı bas tartatynyn kórip te júrmiz. Biz reseılikter úshin naryqty is júzinde ashtyq, kórshilerimiz bolsa sanıtarlyq-epıdemıologııalyq jaǵdaılardy alǵa tartyp, taýarlarymyzdyń jolyn shektep tastap júre beretini qalypty jaǵdaıǵa aınaldy. О́tken jyldyń jazynda, aıdyń kúnniń amanynda qantqa tyıym salýy naryqtaǵy jaǵdaıdy qıyndatyp jiberse de úndemedik. Bul jaǵdaı RF qantyna ıek artyp, qamsyz otyrǵan qazaq naryǵynyń qantqa qatysty segmentiniń arbasyn keıin buryp jiberdi. Reseı qantyna ıek artqan naryq qant shıkizatyn óz elimizde daıyndaýdy bosańsytyp aldy. Qant máselesiniń etek-jeńin jınaý qajettigi ótken jyly ǵana eske tústi. Sarapshynyń aıtýynsha, EAEO-da kenetten naızaǵaı oınap, kúnniń kúrkirep ketýi – RF men Belarýs Respýblıkasynyń ulttyq standarttaryna óz zańnamamyzdy tııanaqtamaı jatyp, qosyla salýymyzdyń keri saldary.
«Seń qozǵaldy. Bizdi EAEO-men júzdegen kelisimsharttar baılanystyrady. Biraq qajet kezde tyıym salý nemese shekarany jaýyp qoıý arqyly es jıyp alýǵa quqymyz baryn RF tájirıbesi arqyly kórip otyrmyz. Usynys tek Qazaqstan emes, Qyrǵyzstan, Armenııa jaǵynan da qoldaý taýyp otyr. Demek daýysqa salý arqyly da usynysty ótkizip jiberýge múmkindik bar», deıdi E.Ibragım.
Al kelesi sarapshy Aıbar Oljaı bizben áńgimesinde 2022 jyldyń statıstıkasynda Qazaqstannyń EAEO-daǵy saýda kólemi, ımporty ulǵaıǵanyn aıtyp berdi. Bul bizge kedendik baj salymdaryn Reseıdiń úlesinen 10 paıyz kóbeıtip alýǵa múmkindik beredi. Biz Qyrǵyzstanǵa da, Armenııaǵa da múmkindik týyp otyrǵanyn aıtýǵa tıispiz.
«Qazaqstannyń usynysy daýysqa salynýy tıis. Reseı men Belarýs óziniń múddesin qorǵap qalýǵa tyrysady. Sońǵysy kezinde óziniń úlesin bizdiń úles esebinen kóbeıtip alǵan. Mundaı resimder EAEO sharttaryna sáıkes kele beretini sol kezde aıtylǵan. EAEO sheńberinde qatyp qalǵan standarttyń qalyptasyp qalýy naryq zańyna qaıshy. Bul rette kedendik baj alymy – saýda aınalymynyń barometri. EAEO ishki naryǵyndaǵy ózgeristerdi kórip otyrmyz. Demek EAEO-nyń ózge elderi úshin de, Reseı men Belarýs úshin de keri sheginetin oryn joq. Kedendik baj salymyndaǵy ózgerister odaqtyń taǵdyryn sheshedi», dep sózin túıindedi A.Oljaı.
ALMATY
