– Mashına jasaý salasynyń qanat jaıýy el ekonomıkasyna qalaı áser etedi?
– Álemde mashına jasaý ınnovasııa ári ekonomıkany ártaraptandyrý jáne tehnologııa draıveri bolyp sanalady. Otandyq mashına jasaý salasynda tek avtokólik óndirisi ǵana emes, keshendi jáne saralanǵan 37 sala bar. Sonyń ishinde elektr jabdyqtaryn, temirjol tehnıkasyn, taý-ken-shahta, munaı óndirisiniń jabdyqtary, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn qamtıdy. Búkil álemde 100-den asa mamandandyrylǵan salalar men mashına jasaý jáne metall óńdeý óndiristeri bar. Bizdi qorshaǵan álemniń barlyǵy derlik – mashınalar men olardyń óndirisiniń nátıjesi: turmystyq tehnıkadan ǵarysh apparattaryna deıin.
Al bul salanyń damýy ekonomıka qurylymyn kúrdeli ete túsedi. Materıaldyq óndiris, óndiristik emes sala, qorǵanys jáne halyqtyń ál-aýqatyn qamtamasyz etedi. Tehnologııalyq progress deńgeıi, eńbek ónimdiligi men adamdardyń ómir súrý sapasy mashına jasaý salasyna baılanysty.
– Qazaqstannyń bul saladaǵy jetistigin damyǵan eldermen salystyrýǵa kelmes. Degenmen, qaı deńgeıde kele jatqanymyzdy baıyptaý úshin naqty derekterdi aıtyp ótińizshi.
– О́nerkásibi damyǵan elderde bul salaǵa memleket tarapynan erekshe kóńil bólinip, qoldaý kórsetiledi. Qazaqstan da álemdik ónerkásipten tysqary qalmaı, tabysty damý jolyna túsý úshin irgeli ister atqaryp jatyr. Jahandyq arenadan óz ornyn alýy úshin otandyq mashına jasaý salasy básekege qabiletti bolýǵa tıis. Búginde Qazaqstan ónerkásibindegi kólik jasaý salasynyń úlesi – 6 paıyzdy qurasa, IJО́-degi úlesi – 3 paıyz deńgeıinde. Salystyrý úshin damyǵan elderde mashına jasaý salasy ónerkásip óniminiń orta eseppen 30-50 paıyzyn quraıdy. Máselen, Germanııada bul kórsetkish – 54, Japonııada – 51, Italııada – 36, Qytaıda – 35 paıyz. Qazaqstandyq mashına jasaý salasy júıeli jáne qarqyndy damyp jatyr dep baǵalaýǵa bolady. Buǵan memlekettiń qoldaýy da, otandyq taýar óndirýshilerdiń de óz kúshi yqpal etip otyr. 2019 jyldan bastap Memleket basshysy mashına jasaý máselelerin jeke baqylaýyna aldy. О́nerkásiptik saıasat týraly zań qabyldandy. О́nerkásipti damytý qory, Munaı jáne gaz mashına jasaý halyqaralyq ortalyǵy quryldy. Otandyq mashına jasaýshylardy qoljetimdi shıkizatpen qamtamasyz etý jumystary júrgizilýde.
– Orta merzimdi perspektıvadaǵy negizgi mindetter qandaı?
– Mashına jasaýdy damytýdyń 2019-2024 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasy aıasynda 2024 jyldyń sońyna deıin óndiris kólemin 2,6 trln teńgege deıin jetkizý mindeti qoıylyp otyr. 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha bul kólem 3,1 trln teńgeni qurap, naqty kólem ındeksi 9,4 paıyzǵa ósti. Jol kartasy tek mashına jasaý kásiporyndaryn ǵana emes, sonymen qatar óńdeýshi kásiporyndardyń keń aýqymyn tıimdi damytýdy kózdeıdi. Qazirgi ýaqytta mashına jasaý salasynyń óńdeý ónerkásibine qosqan úlesi 15 paıyzǵa jetti. 2022 jyly 3,8 mıllıard dollardyń mashına jasaý ónimderi eksporttaldy. Mashına jasaý jáne metall óńdeý ónerkásibiniń negizgi kapıtalyna salynǵan ınvestısııa kólemi 119 mlrd teńge boldy.
Qazaqstannyń mashına jasaýshylary jumys tıimdiligin arttyrýǵa bel býyp otyr. Ártaraptandyrylǵan jáne tehnologııalyq turǵydan damyǵan ulttyq ekonomıkanyń qalyptasýyna yqpal etý kózdelgen. Búginde elimizde mashına jasaý jáne metall óńdeý ónerkásibinde 3000-nan astam kásiporyn bar, olarda 120 myńǵa jýyq adam jumys isteıdi.
– Jetistikter árıne, qýantady. Biraq salada sheshimin tappaı turǵan túıtkilder de bar ǵoı. Solarǵa toqtalsaq?
– Árıne, biz salada kúrmeýi sheshilmegen problemalar bar ekenin joqqa shyǵarmaımyz. Ásirese qoljetimdi qarjy máselesi ótkir tur. Mashına jasaý salasy kapıtaldy kóp qajet etedi, rentabeldiligi 7-10 paıyzdy quraıdy. Búginde ekinshi deńgeıli bankterden nesıe alý múmkin emes. Nesıeleýdiń 20 paıyzdan joǵary mólsherlemeleri, kepil bazasyna qoıylatyn shekten tys talaptar óndiristiń tolyqqandy damýyna múmkindik bermeı turǵany jasyryn emes. Sondaı-aq salalyq kásiporyndardy shıkizatpen qamtamasyz etý máselesi de aldymyzdan jıi shyǵady, bul olardyń óndiristik qýatyn paıdalaný deńgeıine teris áser etedi.
Taǵy bir qıyndyq – ımportqa degen táýeldiliktiń joǵary bolyp turǵandyǵy. 2022 jyly Qazaqstanda óńdelgen taýarlar ımportynyń jalpy kólemi 50 mlrd dollardy qurady, onyń 20 mlrd dollary nemese 40 paıyzy – mashına jasaý ónimderi. Bizdiń otandyq mashına jasaý naryǵy 70 paıyzdan astam ımporttyq ónimge táýeldi.
О́nerkásiptiń negizgi óndiristik qorlary jańartýdy óte qajet etedi. Jabdyqtardyń tozýy orta eseppen 60-70 paıyzdy quraıdy. Jańǵyrtý jumystaryna ekinshi deńgeıli bankterdiń nesıelik paıyzynyń joǵary bolýy da kedergi keltirýde. Sonymen birge salyq júıesin de jetildirý kerek dep aıtar edik. Memleket basshysy 2022 jylǵy 1 qyrkúıektegi Joldaýynda jańa Salyq kodeksin ázirleý aıasynda 2023-2025 jyldar aralyǵynda ártúrli salalarda saralanǵan salyq mólsherlemelerin engizýdi tapsyrdy. EO elderinde salalyq salyqtar sektorlarǵa, tehnologııalarǵa, ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa baılanysty saralanady. Eger ol jerde jalpy kórsetkish 20-25 paıyz bolsa, onda mashına jasaý úshin 8 paıyz bolyp bekitiledi. Qytaıda eksportqa qosymsha qun salyǵynyń saralanǵan mólsherlemesi – 0-den 16 paıyzǵa deıin. Ol eksportqa shyǵarylatyn ónimdi óńdeý dárejesine baılanysty belgilenedi.
Bizdiń qosylǵan quny joǵary taýar óndirýshilerimiz shıkizat óndirýshilermen birdeı QQS tóleıdi. Dıfferensıaldy salyq júıesin engizetin bolsaq, bul joǵary tehnologııalyq salalarǵa serpin beredi. Olar kapıtaldy kóp qajet etedi, tehnologııalyq jaǵynan kúrdeli jáne nátıjesinde kóbirek salyq ákeledi.
– Osy túıtkilderdi tarqatý úshin memlekettiń qolynda qandaı qural bar? Ol quraldar qanshalyqty ótimdi ári paıdaly?
– Qazir Memleket basshysynyń tapsyrmasymen salany damytýdyń 5 jylǵa arnalǵan Keshendi jospary ázirlenip jatyr. Ol salaǵa jańa serpin berip, básekege qabilettilikti arttyrýǵa jáne otandyq óndirýshilerdi qoldaýǵa yntalandyrady degen senim bar. Keshendi jospardyń jobasy mashına jasaýdy damytýdyń negizgi baǵyttaryn aıqyndaıdy. Olar – munaı-gaz, taý-ken metallýrgııa, aýyl sharýashylyǵy, elektrtehnıka, temirjol, avtomobıl, qorǵanys jáne avıasııa ónerkásibi. Keshendi jospardyń negizgi maqsaty – ımportqa táýeldilikti azaıtý, satyp alýdaǵy ishki qundy arttyrý, ınvestısııa tartý, óndiris pen eksport múmkindikterin damytý, otandyq ónimdi ótkizý naryqtaryn keńeıtý, ishki naryqty qorǵaý (tehnıkalyq retteý), bilikti mamandar daıarlaý júıesin jetildirý, salaǵa arnalǵan kadrlar jáne taǵy basqalar. Bul sharalardyń barlyǵy óndiris pen eksportty aıtarlyqtaı arttyrýǵa múmkindik beredi. Saladaǵy otandyq kásiporyndardyń óndiris kólemin jáne eksporttyq túsimin ulǵaıtý arqyly salyq salynatyn bazanyń ósýin qamtamasyz etedi.
Otandyq mashına jasaýdyń básekege qabilettiligin arttyrý úshin jaǵdaı jasaý – el saıasatynda irgeli basymdyqqa ıe. Tek osylaı ǵana biz búkil salanyń damýyn yntalandyra alamyz. Basqa balama joq. Úkimetke ekonomıkany ártaraptandyrý, óńdeý ónerkásibiniń ónimin arttyrý, kásiporyndardyń básekege qabilettiligin arttyrý boıynsha naqty tapsyrmalar berildi. Mashına jasaýshylar joǵary básekelestik jaǵdaıynda jumys istep, el ekonomıkasynyń damýyna úles qosýǵa daıyn.
– Jyl saıyn dástúrli Mashına jasaýshylar forýmy ótedi. Forýmnyń qorytyndysy boıynsha qandaı nátıjelerge qol jetkizilip jatyr?
– Forýmnyń qorytyndysy boıynsha Úkimetke usynystar beremiz. Forým ózin pikirtalas alańy retinde kórsetti. Salalyq kásiporyndardyń aldynda turǵan mindetterdiń keń aýqymy sheshimin taýyp jatyr. Ekonomıkany ártaraptandyrý mehanızmderi, ımportty almastyrý jáne jańa ekonomıkalyq saıasat máseleleri keńinen talqylanady. Is-shara ashyq jáne júıeli dıalog aıasynda ótip, mashına jasaýdy jáne tutastaı alǵanda óńdeýshi ónerkásipti damytý strategııasy ázirlenedi. Bıyl bul shara 11-12 mamyr kúnderi ótedi. Forýmǵa jáne onymen qosa-qabat ótetin «Kazakhstan Machinery Fair» halyqaralyq kórmesine 20-dan astam eldiń ókilderi kelip, jalpy 1500-ge jýyq adam qatysady dep kútilýde. Kórmege 200-den asa otandyq jáne sheteldik jetekshi kásiporyndardyń ónimderi qoıylady. Osy múmkindikti paıdalana otyryp, barlyq oqyrmandy is-sharaǵa qatysýǵa shaqyramyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Abaı AIMAǴAMBET,
«Egemen Qazaqstan»
