Qurmetti jıynǵa qatysýshylar!
Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 59-babyna sáıkes VIII shaqyrylymdaǵy Parlamenttiń birinshi sessııasyn ashyq dep jarııalaımyn.
Qurmetti Parlament depýtattary!
Qadirli qaýym!
Barshańyzdy jańadan saılanǵan Parlamenttiń alǵashqy sessııasynyń ashylýymen quttyqtaımyn! Saılaýda jeńiske jetip, depýtat atanǵan azamattardyń qyzmetine tabys tileımin! Sizder memleketimizdi damytý jáne el múddesin qorǵaý isine úles qosasyzdar dep senemin.
Men bir jyl buryn, osy ǵımaratta halyqqa joldaýymdy jarııaladym. Elimiz úshin asa mańyzdy sátte saıası jańǵyrý baǵdarlamasyn usyndym. Bastamalarymyz jurttyń shynaıy qoldaýyna ıe boldy. Oǵan byltyrǵy referendýmda aıqyn kóz jetkizdik. Biz táýekelge bel býyp, birden iske kiristik. Bir jyldyń ishinde aýqymdy jumys atqaryldy. Konstıtýsııalyq reforma arqyly búkil júıeni ózgertetin qadamdar jasaldy. Prezıdent jeti jylǵa bir ret qana saılanatyn boldy. Sondaı-aq Parlamenttiń quzyreti men qyzmeti qaıta qaraldy. Depýtattardyń róli edáýir kúsheıdi. Konstıtýsııalyq Sot quryldy. Búkil sot júıesine túbegeıli reforma jasaý bastaldy. Adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýǵa qatysty jumys jańasha sıpat aldy. Azamattardyń saıası ómirge emin-erkin aralasýyna jol ashyldy. Reformalarymyz «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» qaǵıdasyna negizdeldi. Bul qaǵıda – memleketimizdiń basty tiregi.
Referendýmnan keıin Konstıtýsııanyń jańa talaptaryna saı bılik tarmaqtaryn túgel jańǵyrtýǵa kiristik. Halyqtyń da kópten kútkeni osy edi. Konstıtýsııalyq ózgeristerge sáıkes Prezıdent saılaýy, Senat, Májilis jáne máslıhattar saılaýy ótti. Referendýmdy qosqanda bir jylǵa jýyq ýaqyttyń ishinde óte mańyzdy 5 saıası naýqan ótkizildi. Onyń bári asa kúrdeli kezeńge tuspa-tus keldi. Qanshalyqty kúrdeli bolsa da, biz elimiz úshin óte qajet joldy qysqa merzim ishinde júrip óttik. Qazaqstannyń jańaryp, jańǵyra bastaǵanyna jurttyń kózi jetti.
Keshegi saılaýda partııalarmen qatar kóptegen azamatymyz bir mandatty okrýgten ózin-ózi usyndy. Osylaısha, halqymyz mańyzdy ózgeriske óz úlesin qosýǵa daıyn ekenin dáleldedi. Elimizde jańa azamattyq, saıası mádenıet qalyptasyp jatyr. Men saılaýǵa belsene qatysqan barsha azamatqa alǵys aıtamyn. Bul naýqan, shyn máninde, burynǵydan erekshe, ózgeshe boldy. Saılaý naýqany shynaıy báseke jaǵdaıynda, ashyq ótti. Úgit-nasıhat kezeńin jáne daýys berý barysyn aqparat quraldary jan-jaqty kórsetti. Partııalarǵa, úmitkerlerge birdeı múmkindik berildi. Muny otandyq jáne sheteldik baıqaýshylar da aıtyp otyr. Qandaı da bir saıası uıymǵa artyqshylyq berilgen joq. Prezıdent eshbir partııanyń múshesi emes. Oblys ákimderi partııa bólimshelerine jetekshilik etpeıdi. Joǵary laýazymdy qyzmetkerler partııa tiziminde bolǵan joq. Iаǵnı, barlyq partııalar saılaýǵa birdeı jaǵdaıda qatysty. Saılaýshylar da, úmitkerler de aıryqsha belsendi boldy. Saıası partııalar ár aımaqta el nazaryn ózine aýdarý úshin tartysqa tústi. Birneshe ret tikeleı efırde partııalar arasynda qyzý jáne tıimdi pikirtalas boldy. Bul – demokratııalyq qoǵam úshin qalypty úrdis. Munyń bári Qazaqstanda ashyq azamattyq qoǵamnyń nyǵaıyp kele jatqanyn kórsetti. Saılaý naýqany kezinde kóptegen oryndy syn, baıypty usynys aıtyldy. Biz aıtylǵan salmaqty usynystardy mindetti túrde zerdeleımiz.
Báseke joǵary bolǵandyqtan, saılaý nátıjesin aldyn-ala boljaý múmkin emes boldy. Onyń qorytyndysy elimizdiń naǵyz kóppartııaly memleketke aınalý jolynda mańyzdy qadam jasaǵanyn kórsetti. Memleket basshysy retinde aıtarym, Májiliske kózqarasy ártúrli saıası ustanymdaǵy kúshter keldi dep esepteımin. Alǵash ret uzaq jyl boıy oppozısııada bolǵan partııa Parlamentke ótti. Biz osynyń bárine aýqymdy saıası reformanyń arqasynda qol jetkizdik. Partııalardy tirkeý máselesin retteıtin zańnamanyń ózgerýi de buǵan septigin tıgizdi. Endi partııalar elimizdiń bolashaǵyna zor yqpal etetin saıası úderistiń basy-qasynda júretin bolady. Májiliske bir mandatty okrýgten de depýtattar saılandy. Iаǵnı, Parlamentke túrli áleýmettik toptan shyqqan ókilderdiń kelýine jol ashyldy. Sondaı-aq uzaq jyldan beri alǵash ret ózin-ózi usynǵan úmitkerler depýtat atandy. Birqatar azamat partııa atynan shyqqan úmitkerlerdi tartysty básekede jeńip shyqty. Osylaısha, elimizde demokratııa dástúri jańa deńgeıge kóterilip, nyǵaıa tústi. Saıası kúshterdiń bárine birdeı múmkindik beriletinine azamattardyń senimi artty.
Elimizdiń jastary árdaıym meniń aıryqsha nazarymda ekeni barshaǵa málim. Men bılikke oıy ozyq, bilimdi jastar kelýi kerek dep únemi aıtamyn. О́skeleń urpaqty el isine baýlý – óte mańyzdy másele. Olar qoǵamǵa jańa qundylyqtar ákelýge tıis. Saılaý kezinde jas kandıdattar birigip, óz tobyn qurǵany belgili. Osy odaqtyń belsendi músheleri Parlamentke jáne máslıhattarǵa ótti. Osylaısha, ókildi bılik tarmaǵyna saıasatkerlerdiń jańa býyny kelip jatyr. Jastar muny elimizdi damytýǵa berilgen biregeı múmkindik dep baǵalaýy qajet.
Sondaı-aq áıelderdiń jáne erekshe qajettiligi bar jandardyń Májiliske ótýine jaǵdaı jasaldy. Saıası naýqan qoǵamdaǵy árbir azamat Parlamentke múshe bola alatynyn jáne «áleýmettik lıft» jumys isteıtinin aıqyn ańǵartty. Ádiletti qoǵamnyń qalyptasýy degenimiz – osy!
Bul saılaý úmitkerlerge qoıylatyn talap ózgergenin kórsetti. Qazir turǵyndarmen tyǵyz qarym-qatynas ornatý óte mańyzdy. Muny durys túsinip, elmen etene aralasa bilgen úmitkerler halyq saılaǵan ókil atandy. Saılaýshylar óziniń muń-muqtajyn biletin jáne múddesin qorǵaı alatyn azamattarǵa daýys berdi. Aqparattyq tehnologııa damyǵan qazirgi zamanda halyq bárin jiti baqylap otyr. Osy rette depýtattardyń el aldyndaǵy jaýapkershiligi artqanyn atap ótken jón. Sondyqtan osy ǵımaratta otyrǵan depýtattar 5 jyl boıy sanaly, parasatty túrde belsendi jumys isteıdi dep senemin. Sebebi el múddesi úshin qyzmet etý qajet. Bul – «Memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy – halyq» degen qaǵıdanyń taǵy bir kórinisi.
Osy naýqanǵa óte kóp adam qatysty. Bul – qalypty úrdis. Olardyń arasynda maqsaty, ustanymy ártúrli jandar bar. Qazir eldiń kózi ashyq, kókiregi oıaý, saıası saýaty joǵary. Kez-kelgen saılaýda jeńiske jetý úshin jyldar boıy qajyrly eńbek etý qajet. Halyqtyń jáne tarıhtyń aldyndaǵy jaýapkershilikti seziný kerek. Bir sózben aıtsaq, uzaq merzimdi, júıeli strategııanyń arqasynda ǵana jeńiske jetýge bolady. Qajetti daýys jınaı almaǵan úmitkerler úshin de bul – úlken tájirıbe jáne jańa múmkindik. Barshańyzdy Qazaqstan múddesi úshin jumylyp jumys isteýge shaqyramyn.
Nebári bir jylda mundaı aýqymdy jumysty iske asyrý – naǵyz jasampaz jurttyń ǵana qolynan keletin sharýa. Biz Otanymyzdy órkendetý jolynda zor betburys jasap, jańa dáýirge qadam bastyq. Biraq ózgerister munymen bitpeıdi. Bul – uzaq joldyń basy ǵana. Reformalar jalǵasa beredi, saıası qurylymdy jetildirý qajet. Bul – asa mańyzdy jumys.
Bıyl alǵash ret 45 aýdan jáne oblystyq mańyzy bar qala ákimderin tikeleı saılaý ótedi. Sodan keıin elimizdegi barlyq aýdan ákimderin saılaıtyn bolamyz. Osylaısha, bıliktiń barlyq ınstıtýttary jańaryp, tyń qarqynmen jumys isteı bastaıdy. Biz saıası úderisti demokratııalandyryp, azamattardyń memleketti basqarý isine qatysý múmkindigin keńeıte beremiz. Bárimiz myna bir óte mańyzdy nárseni túsinýimiz kerek. Qazaqstan – osy geosaıası aımaqta túbegeıli reforma júrgizip jatqan birden-bir el. Keıbir adamdar, solardyń ishinde saıasatkerler de bar, osyndaı reformalar Qazaqstanǵa qaýip tóndirýi múmkin dep aıtady. Biraq men osy ózgeristerdiń barlyǵy, eń aldymen, el bolashaǵy úshin aýadaı qajet dep oılaımyn.
S ızbrannogo pýtı nı v koem slýchae nelzıa svorachıvat. Naprotıv, sledýet tverdoı postýpıý ıdtı po pýtı reform, derja v fokýse vnımanııa takıe fýndamentalnye sennostı, kak verhovenstvo zakona, edınstvo naroda, sosıalnaıa spravedlıvost ı vnýtrıpolıtıcheskaıa stabılnost.
Qurmetti depýtattar!
Aldymyzda aıryqsha mańyzdy mindetter tur. Biz jan-jaqty jańǵyrtý jumysyn kúsheıtýimiz qajet. Sondaı-aq áleýmettik-ekonomıkalyq damý barysyna tyń serpin berýimiz kerek. Elimiz uzaq ýaqyt boıy qolaıly syrtqy ahýalǵa arqa súıep keldi. Neshe túrli tujyrymdamalarǵa, baǵdarlamalarǵa sendi. Atqarylǵan jumys týraly jalǵan esepke senýge májbúr boldy. Alaıda asa mańyzdy, ózekti máseleler nazardan tys qaldy. Halyqtyń turmys sapasy áli kúnge deıin jaqsy emes. Quqyqtyq ádiletsizdik beleń aldy. Baı men kedeıdiń arasy alshaqtaı tústi. Aldaǵy bes jylda Úkimet jáne Parlament osy negizgi máselelerdiń sheshimin tabýy qajet. Biz elimizdiń beldeýin bekemdep tartýymyz kerek. Ekonomıkada jáne áleýmettik salada jyldar boıy jınalyp qalǵan túıtkilder bar. Onyń barlyǵyn retke keltirýimiz qajet. Sol úshin jurttyń bárine birdeı jaǵa bermeıtin, biraq tıimdi ári qajetti sheshimder qabyldaý kerek bolady.
Nam predstoıt rabotat v formate chetkıh prıorıtetov. Osobo vajnye voprosy reshat nezamedlıtelno. No kakıe-to voprosy prıdetsıa otlojıt, po kakım-to – tolko nametıt kontýry býdýshıh reshenıı. Po-drýgomý nelzıa, ınache my raspylım svoı ýsılııa ı rastratım ımeıýshıesıa resýrsy.
Predstoıashıe pıat let stanýt opredelıaıýshımı dlıa nasheı strany.
Nam predstoıt sformırovat kachestvennýıý zakonodatelnýıý bazý dlıa obespechenııa dınamıchnogo progressa strany.
Dlıa etogo potrebýetsıa ızmenıt pravıla ı prınsıpy fýnksıonırovanııa nasheı ekonomıkı.
Pervye shagı v etom napravlenıı ýje sdelany – provodıtsıa rabota po demonopolızasıı ı vozvratý nezakonno vyvedennyh ız strany kapıtalov.
I eto ne oznachaet, chto strane ne nýjen ýstoıchıvyı, konkýrentosposobnyı krýpnyı bıznes. Bezýslovno nýjen, ı my býdem ego podderjıvat.
V nasheı novoı ekonomıcheskoı paradıgme on nachnet rabotat po-novomý ı obıazatelno polýchıt svoe razvıtıe.
V selom, sozdanıe otkrytoı ı samodostatochnoı rynochnoı ekonomıkı ostaetsıa glavnym prıorıtetom.
Prı etom dvıjýsheı sıloı ekonomıkı ı rynka trýda doljno stat maloe ı srednee predprınımatelstvo.
Ob etom mnogo govorılos, odnako, znachımyh sdvıgov v dannom napravlenıı tak ı ne sdelano.
Poetomý ponadobıtsıa pomenıat aksenty v nasheı ekonomıcheskoı polıtıke.
Nýjno zapýstıt kompleks polnosennyh mer podderjkı malogo ı srednego bıznesa, kotoryı doljen v polnoı mere oshýtıt svoıý znachımýıý rol v razvıtıı strany.
Nam neobhodıma novaıa volna predprınımateleı, sposobnyh vzıat na sebıa otvetstvennost za ekonomıcheskıı progress Kazahstana.
Ee ıadrom doljny stat bıznesmeny, kotorye bez dostýpa k admınıstratıvnym resýrsam, za schet predprınımatelskıh talantov ı trýdolıýbııa smoglı postroıt ýspeshnoe delo. Takıe lıýdı est v kajdom regıone. Vajno dat ım vozmojnost razvıvat svoı bıznes vnýtrı strany ı realno pomoch ım.
Sýshestvýıýshaıa ekonomıcheskaıa model v Kazahstane osnovyvaetsıa na prıvlechenıı ınvestısıı, v pervýıý ochered, v syrevye sektory. Poetomý srednıı bıznes, sostavlıaıýshıı kostıak nasıonalnoı býrjýazıı, razvıvaetsıa bessıstemno, tolko v otdelnyh regıonah.
V selom, pered Pravıtelstvom stoıt zadacha prıvlechenııa v klıýchevye otraslı ekonomıkı znachıtelnyh ınvestısıı, vklıýchaıa zarýbejnye. Onı doljny dat oshýtımyı tolchok razvıtııý srednego bıznesa. V etom voprose volokıty byt ne mojet.
Eldi jaılaǵan indet jáne onyń saldary kásipkerlerge ońaı tımegeni anyq. Byltyrdan beri saıası júıeni jańǵyrtýǵa basa mán berdik. Endi ekonomıkadaǵy naqty máselelermen aınalysatyn kez keldi. Bul jumysty myqtap qolǵa alý kerek.
Bizdiń basty mindetimizdiń biri – jeke menshikti qorǵaý jáne naryqtyń básekeli bolýyn qamtamasyz etý. Sol úshin sot jáne quqyq qorǵaý júıesindegi reformalardy jalǵastyrý qajet. Men elimizdiń kásipkerlerine úndeý jasaǵym keledi. Qazaqstan – bárimizdiń ortaq mekenimiz. Endeshe, qasterli Otanymyzdy birge órkendeteıik, bolashaǵymyzdy birge quraıyq. Men Prezıdent retinde sizderge memleket tarapynan qoldaý kórsetiletinine kepildik beremin.
Biz shaǵyn jáne orta bıznestiń básekege qabiletin arttyrý máselesine basa mán beremiz. Osy oraıda shaǵyn jáne orta bızneske qoldaý kórsetýdiń biryńǵaı keshendi baǵdarlamasyn ázirleý qajet. Eń bastysy, memlekettik qoldaýǵa ıe bolatyn jobalardy irikteý ashyq ótýge tıis. Jobanyń naqty áleýmettik-ekonomıkalyq tıimdiligin eskerý qajet. Osy oraıda Úkimetke depýtattarmen birlesip, orta bıznesti damytýdyń tyń tásilderin ázirleýdi tapsyramyn. О́ıtkeni orta bıznes el ekonomıkasyn damytý isinde basty ról atqarady. Bul másele meniń jeke baqylaýymda bolady. «Atameken» ulttyq palatasy shaǵyn jáne orta bızneske qoldaý kórsetip, syrtqy naryqta ulttyq bıznestiń múddesin qorǵaýy kerek. Sondaı-aq Úkimetpen yntymaqtastyqty barynsha nyǵaıtý qajet.
Nam sledýet zanıatsıa realnoı ındýstrıalızasıeı, lokalızasıeı proızvodstva, modernızasıeı ınfrastrýktýry. Proekty, fınansırýemye ız bıýdjeta, doljny pretvorıatsıa v jızn v pervýıý ochered otechestvennymı predprınımatelıamı.
Jalpy, aldaǵy besjyldyq shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaýǵa arnalýy kerek. Ulttyq jobalar ýaqtyly jáne sapaly júzege asyrylýǵa tıis. Bıýdjettiń árbir tıyny tıimdi jumsalýy kerek. Osynyń bárine parlamenttik baqylaý jasaý aıryqsha mańyzdy. О́zderińizge daýys bergen azamattar úlken úmit kútip, senim artyp otyr.
Depýtattar bılik pen qoǵamnyń áriptestigin nyǵaıtýǵa úles qosýy qajet. Bul jumys «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn ornyqtyrýǵa septigin tıgizedi. Ásirese, saılaýda jeńiske jetken Amanat partııasy osy jumysqa belsene atsalysady dep senemin. Partııanyń tájirıbesi mol, qoǵam tarapynan jan-jaqty qoldaý bar. Sondyqtan Amanat partııasy aldaǵy ózgeristerdiń bel ortasynda bolady dep úmittenemin.
V selom, pered vsemı depýtatamı stoıt odna zadacha – kajdyı den byt na «peredovoı», prınımat reshenııa ı nestı za nıh otvetstvennost pered narodom. Neobhodımo vystroıt deıstvennye mehanızmy obratnoı svıazı s grajdanamı, chtoby effektıvno otstaıvat ıh ınteresy, sodeıstvovat reshenııý aktýalnyh problem strany.
Elimizdiń negizgi basymdyqtaryn barshańyz jaqsy bilesizder. Bul – turǵyndardyń ál-aýqatyn arttyrý jáne ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrý. Sol arqyly tamyry tereńde jatqan memlekettilik dástúrimizdi nyǵaıta túsý. Osy oraıda men Parlamenttiń aldaǵy jumysy týraly oıymdy ortaǵa salǵym keledi.
BIRINShI. Iskerlik belsendilikti yntalandyrý qajet. Ol úshin, eń aldymen, ádil, turaqty ári ashyq salyq júıesin qalyptastyrý kerek. Novaıa model nalogovoı polıtıkı doljna obespechıt optımalnoe raspredelenıe nasıonalnogo bogatstva, vysokıı ýroven ekonomıcheskoı aktıvnostı ı tochechnýıý podderjký prıorıtetnyh otrasleı ekonomıkı. Salyq kodeksi jáne tutas salyq saıasaty túsinikti, turaqty bolýy qajet.
Ves prosess vzaımodeıstvııa fıskalnyh organov s bıznesom trebýetsıa, nakones, polnostıý osıfrovat. Eto pozvolıt v znachıtelnoı stepenı oblegchıt jızn predprınımateleı, a takje na sıstemnoı osnove ývelıchıvat postýplenııa v bıýdjet. V Parlamente mojno bylo by obsýdıt vozmojnost dıfferensıasıı stavkı po korporatıvnomý podohodnomý nalogý (KPN) ı nalogý na dobavlennýıý stoımost (NDS), kotorye formırýıýt lvınýıý dolıý gosbıýdjeta. Iri kásiporyndar jáne shıkizat eksportymen aınalysatyn kompanııalar qazynaǵa kóbirek tólem túsirse, ádildik bolar edi. Bul álemde bar ozyq tájirıbe.
Qazir eldegi jaǵdaı túbegeıli ózgerdi. Ádiletti Qazaqstan degenimiz – jalań uran emes, bul – anyq aqıqat. Alda atqaratyn jumys kóp. Biz buǵan bir el bolyp túgel atsalysýymyz kerek.
S nachala proshlogo goda vedetsıa rabota po demonopolızasıı ekonomıkı. Eto neprostoı prosess, trebýıýshıı volı ı professıonalızma so storony Pravıtelstva. Odnako etý rabotý nado prodoljat.
Predstoıt vnedrıt ponıatnye ı deıstvennye ınstrýmenty, obespechıvaıýshıe kontrol prı transfertnom senoobrazovanıı, mejdýnarodnom nalogooblojenıı, vydelenıı sýbsıdıı ı gosýdarstvennyh resýrsov.
Odnım ız pervyh ýkazov, kotoryı ıa podpısal posle pereızbranııa Prezıdentom, stal Ýkaz o merah po vozvratý gosýdarstvý nezakonno vyvedennyh aktıvov.
Pravıtelstvo ı Generalnaıa prokýratýra ýje podgotovılı otdelnyı zakonoproekt.
Proshý Parlament v blıjaıshee vremıa prınıat sootvetstvýıýshıı zakon. Etı sredstva doljny byt napravleny ısklıýchıtelno na razvıtıe strany. Eto kasaetsıa v tom chısle ı bıýdjetnyh rashodov. Odnako planırovanıe ı ıspolnenıe bıýdjeta ostavlıaet jelat lýchshego.
Rastýt rashody na obslýjıvanıe gosdolga, ne snıjaıýtsıa transferty ız Nasıonalnogo fonda, sohranıaıýtsıa problemy s effektıvnostıý osvoenııa bıýdjetov vseh ýrovneı. Poetomý nam nýjna prodýmannaıa ı sbalansırovannaıa bıýdjetnaıa polıtıka. Proekt novogo Bıýdjetnogo kodeksa, kotoryı býdet vnesen v Parlament v tekýshem godý, doljen byt napravlen na reshenıe dannyh voprosov.
Taǵy bir mańyzdy másele. Úkimet jáne Parlament týrızmdi damytý máselesine basa nazar aýdarýǵa tıis. Elimizdegi týrızmniń áleýeti zor, kórikti jerlerimiz óte kóp. Biraq sol jerlerge baryp, demalýǵa áli de jurttyń qoly jete bermeıdi. Bul salaǵa tyń serpin berý úshin, eń aldymen, ınfraqurylym máselesin keshendi túrde sheship, qyzmet sapasyn túbegeıli jaqsartý qajet. Kásipkerler týrızmniń bolashaǵy zor ekenin kórýi kerek. Sol úshin qajetti jaǵdaıdy jasaǵan jón. Osy salaǵa salynǵan jeke ınvestısııanyń kólemi, ishten jáne syrttan kelgen týrısterdiń sany neǵurlym kóp bolsa, jumystyń nátıjesi de soǵurlym tıimdi bolmaq.
Jalpy orta jáne shaǵyn kásipkerlikti qoldaý saıasaty memleketimizdiń uzaq merzimge arnalǵan turaqty strategııasyna aınalýy kerek. «Aq jol» partııasy shaǵyn jáne orta bıznesti damytý, ekonomıkany monopolııadan aryltý týraly únemi aıtyp júr. Partııanyń Májilistegi depýtattary osy jumysqa óz úlesin qosady dep senemin. Sondaı-aq kásipkerlerdiń bastamasymen qurylǵan Respublica partııasy Parlamentke ótti. Bul uıym bıznestiń damýyna qolaıly jaǵdaı qalyptastyrýǵa atsalysady dep oılaımyn.
Taǵy bir ózekti máselege nazar aýdarǵym keledi. Zańdar men túrli erejelerdi ázirlegen kezde qarjy-ónerkásip toptary, iri bıznes ókilderi sheshim qabyldaýǵa zor yqpal etedi. Ashyǵyn aıtsaq, bul barlyq elge, tipti, damyǵan memleketterge tán jaǵdaı. Biraq osy úderisti qoǵamnan jasyrmaı, zańmen retteý kerek, áıtpese, jemqorlyq beleń alady. О́rkenıetti elderde saıasat jabyq esik jaǵdaıynda astyrtyn jasalmaıdy. Sondyqtan lobbıstik qyzmetti zańmen retteýdiń jáne oǵan baqylaý jasaýdyń halyqaralyq tájirıbesin zertteý kerek.
EKINShI. Elimizdiń óndiristik áleýetin barynsha arttyrý mańyzdy. Qazaqstan ekonomıkasy áli kúnge deıin paıdaly qazbalarǵa táýeldi bolyp otyr. Iаǵnı, el ekonomıkasynyń qurylymy – qarapaıym. Shyn máninde, bizge qarqyndy damý úshin kúrdeli, ártarapty ekonomıkalyq qurylym qajet. Árıne, shıkizat naryǵyndaǵy álemdik básekede bizdiń óz artyqshylyǵymyz bar. Qazirgi jáne strategııalyq mindetterdi oryndaý úshin ony tıimdi paıdalaný qajet. Sondyqtan osy salany odan ári damyta berý kerek.
Odnako, za poslednıe desıatıletııa v sfere nedropolzovanııa nakopılıs sıstemnye problemy. Polnosennýıý realızasııý vozmojnosteı gornodobyvaıýsheı promyshlennostı sderjıvaıýt nedostatochnye obemy geologorazvedochnyh rabot. Tempy vospolnenııa mıneralno-syrevoı bazy takje zamedlıaıýtsıa. I eto proıshodıt na fone ıstoshenııa osvaıvaemyh nedr.
Qazba baılyqty tıimdi jáne únemdi paıdalaný qajet. Ol úshin zańnamany jaqsartyp, rásimderdi jeńildetý kerek. Geologııalyq barlaý jáne kenishterdi ıgerý isine ınvestısııa tartý aıryqsha mańyzdy. Úkimet pen Parlament osy salaǵa qatysty naqty sharalar ázirleýge tıis.
Byltyr taýar gazynyń tapshylyǵyna tap boldyq. Bul jaǵdaı búkil elimizdiń energetıkalyq qaýipsizdigine qater tóndire jazdady. Mundaı keleńsizdikke jol bermeý úshin naryqty gazben qamtamasyz etý kerek. Qazaqstanda gazdyń baǵasy kórshi memleketterge qaraǵanda áldeqaıda arzan. Sheteldegi sııaqty ártúrli tarıfterdi bizge de engizý múmkindigin qarastyrǵan jón. Jalpy, tómen tarıfter men tómen baǵalar ekonomıkamyzǵa teris yqpal etedi. Bólingen barlyq sýbsıdııalar kórshi elderge bosqa ketedi. Qanshalyqty qıyn bolsa da, bul máseleni birtindep sheshý qajet.
Basqa jol joq.
Dlıa teh, kto seıchas dnem ı nochıý otaplıvaet ogromnye osobnıakı po nızkomý tarıfý, v novoı sısteme sena kýbometra doljna stat vyshe. V etom ı proıavlıaetsıa sosıalnaıa spravedlıvost.
Vajno povyshat effektıvnost ıspolzovanııa ımeıýshegosıa syrıa, nado ýchıtsıa jıt v ýslovııah jestkoı ekonomıı kak v bytý, tak ı na ýrovne gosýdarstva. Eto mırovaıa praktıka, kotoraıa ýsılılas v sovremennoı slojnoı geopolıtıcheskoı sıtýasıı. Beskontrolnoe ı nerachıtelnoe ıspolzovanıe deshevogo gaza kak v proızvodstve, tak ı v bytý, doljno ýıtı v proshloe. Pravıtelstvý sledýet razrabotat Plan energoeffektıvnostı ı rasıonalnogo potreblenııa tovarnogo gaza.
Básekege qabiletti ekonomıka degenimiz – ártaraptandyrylǵan ekonomıka. Pandemııa jáne qazirgi geosaıası daǵdarys shıkizat naryǵynyń turaqsyz ekenin aıqyn kórsetti. Qazba baılyqqa ǵana arqa súıep, qamsyz otyratyn zaman kelmeske ketti. Jer qoınaýynan shyqqan qazynanyń qosymsha qunyn barynsha arttyrý kerek. Ony sapaly jáne suranysqa ıe taýarǵa aınaldyrý óte mańyzdy. Buǵan deıingi ındýstrııalandyrý jumysynyń barysynda shıkizattyq emes sala oıdaǵydaı damyǵan joq. Azyq-túlik pen kúndelikti tutynatyn taýardyń ózin áli kúnge deıin syrttan satyp alyp otyrmyz. Inflıasııanyń ósýine basty sebeptiń biri – osy.
Elimizdiń ekonomıkasy syrtqy saýdaǵa jáne ınvestısııaǵa árdaıym ashyq. Qazaqstan – Dúnıejúzilik saýda uıymynyń múshesi. Sondyqtan syrtqy saýdamyzdy erkin túrde damytýymyz kerek. Biraq keminde óz áleýetimiz jetetin nárselermen ózimizdi qamtamasyz etýimiz qajet. Mysaly, shıkizat ta, mamandar da, keıbir tehnologııa da óz elimizde bar.
Eldiń ishki suranysyn óteýge qatysty bir negizgi ustanym bolýǵa tıis. Eń aldymen, ishki naryqqa baǵyttalǵan óńdeý ónerkásibin damytýymyz qajet. О́ńdeý ónerkásibin ınnovasııa men joǵary tehnologııa ǵana jedel damytady. Bul – aıdan anyq nárse. Sol sebepti Qazaqstan ekonomıkasy ǵylymı jetistikterdi negizge alýy kerek. Zertteý júrgizip, patent alý jetkiliksiz. Ǵylymı jańalyqtardy óndiriste paıdalaný qajet. Ǵylymdy jan-jaqty damytý úshin jańa zań qabyldaý kerek. Depýtattar osy zań jobasyna men beredi dep oılaımyn.
ÚShINShI. Infraqurylymdy damytýǵa qatysty ustanymdardy qaıta qaraý qajet. Bıylǵy qystyń qalaı ótkenin barshańyz bilesizder. Qystyń kózi qyraýda birqatar aımaqta qalalar men eldi mekender jylýsyz qaldy. Ábden tozǵan energetıka ınfraqurylymy áreń jumys istep tur. Meniń tapsyrmammen elektr energetıkasy naryǵyn damytýdyń jańa úlgisi daıyndalyp jatyr. Sol arqyly osy salaǵa qosymsha ınvestısııa tartý kózdelip otyr. Sondaı-aq bul qujat osy salanyń barynsha ashyq bolýyn qamtamasyz etpek.
V Majılıse nahodıatsıa trı zakonoproekta, kasaıýshıesıa elektroenergetıkı. Proshý depýtatskıı korpýs operatıvno rassmotret ıh ı prınıat sootvetstvýıýshıe zakonodatelnye ızmenenııa.
Iz-za vysokogo ıznosa kommýnalnyh seteı sereznye avarıı regýlıarno proıshodıat praktıcheskı vo vseh regıonah. Vo mnogıh gorodah ostro oshýshaetsıa nedostatok bazovoı ınfrastrýktýry: dorog, lınıı elektroperedach, gazoprovodov ı tak dalee.
Biz elimizdiń ınfraqurylymdyq qýatyn qalyptastyrýymyz qajet. Sondyqtan men Ulttyq ınfraqurylym josparyn qabyldaýdy usynamyn. Qujatta osy saladaǵy basty máseleler ashyq kórsetilýge tıis. Sonymen birge 2029 jylǵa deıin iske asyrylatyn negizgi jobalar qamtylýy qajet.
Halyqtyń basym kópshiligi úshin turǵyn úı – eń ózekti másele. Maǵan azamattardan kún saıyn júzdegen ótinish keledi. Onyń ishinde qoljetimdi baspanamen qamtamasyz etýdi suraǵan hattar óte kóp. Bul túıtkil memleket tarapynan múmkindiginshe sheshilip jatyr. Taǵy da qaıtalap aıtamyn, memleket shyn muqtaj adamdarǵa ǵana járdem beredi. Turǵyn úı saıasaty naryqtaǵy ahýalǵa tyǵyz baılanysty. Sondyqtan biz osy saladaǵy saıasatymyzdy qaıta qarap, onyń meılinshe ádil ári ıkemdi bolýyn qamtamasyz etýimiz kerek.
Vajnýıý rol prızvan sygrat Gradostroıtelnyı kodeks, kotoryı sıstematızırýet ı kardınalno ýlýchshıt polıtıký v otraslı. Pravıtelstvo doljno vyrabotat novye podhody k reshenııý voprosa ob ýdeshevlenıı jılıa dlıa nashıh grajdan, jelaıýshıh poselıtsıa v prıgranıchnyh raıonah.
Takje trebýetsıa obratıt vnımanıe na modernızasııý ı sozdanıe ınjenernoı, sosıalnoı ınfrastrýktýry. Na moı vzglıad, eto vajnaıa strategıcheskaıa zadacha.
Ý nas 65 prıgranıchnyh raıonov, ı, k sojalenııý, sosıalno-ekonomıcheskoe polojenıe mnogıh ız nıh nahodıtsıa na nızkom ýrovne. Inogda eto svıazano s ekonomıcheskımı faktoramı, a poroı – s neeffektıvnym admınıstratıvno-terrıtorıalnym delenıem. Ýchıtyvaıa strategıcheskýıý vajnost dannyh raıonov, v ramkah razrabatyvaemoı po moemý porýchenııý Konsepsıı razvıtııa selskıh terrıtorıı sledýet predýsmotret konkretnye mery po razvıtııý prıgranıchnyh terrıtorıı. Glavnaıa sel – snızıt ottok naselenııa, sozdat komfortnye ýslovııa dlıa jıznı lıýdeı, prıdat novyı ımpýls ekonomıcheskomý razvıtııý prıgranıchnyh raıonov.
TО́RTINShI. Azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge basa mán berý qajet. Ashyǵyn aıtsaq, agroónerkásip kesheni bul mindetti tolyq oryndap otyrǵan joq. Osy saladaǵy saıasat birizdi emes. Memleket tarapynan bólinip jatqan qarajat tıimdi jumsalmaıdy. О́nim óndirýshi men tutynýshynyń arasynda deldal kóp.
V chastnostı, otmechaıýtsıa zavyshennye trebovanııa k zalogovomý obespechenııý. Medlenno razvıvaıýtsıa alternatıvnye ınstrýmenty fondırovanııa agrobıznesa. Eto negatıvno povlııalo na dınamıký prodovolstvennoı ınflıasıı.
Aýyl sharýashylyǵyn qarqyndy damytýǵa qajetti jaǵdaı jasaý – memlekettiń mindeti. Sonymen qatar aýyl-aımaqtardy keshendi túrde órkendetý asa mańyzdy. Elimizde birneshe jyldan beri «Aýyl – el besigi» jobasy júzege asyrylyp jatyr. Sonyń aıasynda 1 myńnan astam aýyldaǵy úsh myń jeti júz nysan jańǵyrtyldy. Onyń bári – áleýmettik jáne ınjenerlik ınfraqurylym nysandary. Bul jumys bolashaqta da jalǵasady. Bıyl taǵy 1,5 myńnan astam jobaǵa bıýdjetten 143 mıllıard teńge bólinedi.
Men saılaý aldynda aýyldaǵy kásipkerlikti damytý qajettigi týraly anyq aıttym. Bul – mańyzdy mindettiń biri. Ony aýyl sharýashylyǵy kooperasııasy arqyly júzege asyrý kerek. Sol úshin «Aýyl amanaty» jobasy qolǵa alynady.
Aýyl turǵyndaryna 5-7 jylǵa jyldyq ósimi 2,5 paıyz bolatyn shaǵyn nesıe beriledi. Aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri halyqqa qyzmet kórsetý jáne ónim ótkizý úshin qurylady. Olarǵa qural-jabdyq jáne tehnıka satyp alý úshin sýbsıdııa beriledi. Osy maqsatqa 1 trıllıonǵa jýyq teńge bólinedi.
«Aýyl – el besigi», «Aýyl amanaty» jobalary aýyldy damytýǵa arnalǵan jańa tujyrymdamaǵa arqaý bolýǵa tıis. Topyraqtyń qunaryn saqtap, ony jaqsartý úshin júıeli sharalar qabyldaý qajet. Aýyl sharýashylyǵy jerlerin tıimdi paıdalaný úshin baqylaýdy kúsheıtý mańyzdy. О́nim kólemin arttyrýǵa jáne ony ártaraptandyrýǵa basa mán bergen jón. Aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy reformalarǵa sapaly zańdar qajet. Bul jumysqa Májilisten oryn alǵan «Aýyl» partııasy óz úlesin qosady dep senemin.
Taǵy bir másele – sý qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Bul – strategııalyq mańyzy bar mindet. Aldaǵy ýaqytta sý máselesi ýshyǵyp ketýi múmkin. Sol sebepti bizge onyń aldyn alý qajet. Qazir Úkimet Sý kodeksiniń jańa jobasyn ázirlep jatyr. Sý resýrstaryn tıimdi basqarýǵa jáne olardy qorǵaýǵa basa nazar aýdarý kerek. Osy jumysta ǵylymı ustanymdy, ınnovasııany, halyqaralyq ozyq tájirıbeni basshylyqqa alǵan abzal.
Bizdiń elde sýdyń 65 paıyzy aýyl sharýashylyǵy salasyna jumsalady. Sonyń 60 paıyzǵa jýyǵy qumǵa sińip ketedi. Mundaı ysyrapshyldyqqa jol berýge bolmaıdy. Jańa tarıf saıasatyna kóshý qajet. Ony dereý qolǵa almasaq, ahýal odan ári kúrdelene túsetini anyq.
Prınsıpıalnoe znachenıe ımeet sıfrovızasııa obektov vodosnabjenııa ı vseı vodnoı otraslı. Predstoıt masshtabnaıa rekonstrýksııa orosıtelnyh kanalov, perehod na avtonomnoe ýpravlenıe gıdrotehnıcheskımı soorýjenııamı, avtomatızasııa ýcheta vody, vnedrenıe kvot na ıspolzovanıe vodnyh resýrsov. Vse etı voprosy trebýıýt kachestvennogo normatıvno-pravovogo ı zakonodatelnogo obespechenııa.
BESINShI. Adam kapıtalynyń sapasyn barynsha arttyrý kerek. Bul másele meniń aıryqsha nazarymda ekenin bilesizder. Sebebi Qazaqstannyń basty baılyǵy – adam. Qarym-qabileti zor, bilimdi azamattar elimizdi alǵa bastaıdy. Sol úshin bilim berý júıesin jan-jaqty damytý qajet. Sońǵy jyldary memleket bul salaǵa ınvestısııany edáýir kóbeıtti. Balabaqsha tapshylyǵy birtindep azaıyp keledi. Barlyq oblysta mektep salý, ony jóndeý jumystary qarqyndy júrgizilip jatyr. Oqý oryndaryn materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtaý isi jandandy. Biraq, munyń ózi jetkiliksiz. Bilim sapasyn, ásirese, orta bilimniń deńgeıin arttyrý úshin batyl sheshim qabyldaý qajet.
Bilim berý salasynda ustaz – eń basty tulǵa. Onyń qoǵamdaǵy abyroı-bedelin arttyra berýimiz kerek. Alaıda muǵalimderdiń, dırektorlardyń jáne pedagogıkalyq oqý oryndary túlekteriniń kópshiligi Ulttyq biliktilik emtıhanynan óte almady. Maǵan keıbir tájirıbeli ustazdar tıisti mınıstrlik daıyndaǵan tapsyrmalar tym kúrdeli dep shaǵymdandy. Bálkim, ony jeńildetý, jetildirý kerek shyǵar. Bul salada qatyp qalǵan qatań ereje bolmaýy kerek. Biraq negizi, ustazdarǵa qoıylatyn talap joǵary bolýǵa tıis.
Muǵalim tapshylyǵyn jeleý etip, mektepke kez-kelgen adamdy jumysqa ala berýge bolmaıdy. Mundaı áreket ustazdardyń biliktilik deńgeıin kúrt tómendetedi. Sol sebepti muǵalim daıarlaý isin jetildirý úshin naqty sharalar qabyldaý qajet. Bul – óskeleń urpaqtyń bolashaǵyna baılanysty óte mańyzdy mindet.
Bilim berý júıesindegi menedjmentti jaqsartýǵa basa mán berilýge tıis. Osy salaǵa naǵyz kásibı mamandardy tartý qajet. Bizde Prezıdenttik jastar kadr rezervi bar. Dál sol sııaqty bilim salasyna ózgeris ákeletin 1 myń maman arnaıy daıyndyqtan ótetin bolady. Osyǵan oraı tıisti baǵdarlama qabyldanady. Kadr máselesi joǵary bilim berý júıesi úshin de óte ózekti.
Adam kapıtalyn damytýǵa qatysty taǵy bir másele – Densaýlyq saqtaý júıesiniń tıimdi bolýy. Elimizdegi medısına ınfraqurylymyn jaqsartý qajet. Onyń jaı-kúıine qatysty túıtkilder az emes. Memleket sonyń bárin birtindep sheship jatyr. «Aýylda densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» ulttyq jobasy aıasynda aýyl-aımaqta 600-den astam nysan salý josparlanǵan. Jumystyń bári ýaqtyly ári sapaly jasalýy kerek. Bul – óte mańyzdy. Barlyq jaýapkershilik ákimderge júkteledi.
Sondaı-aq medısına qyzmetkerleriniń quqyǵyn qorǵaýǵa kóp kóńil bólý qajet. Olardyń áleýmettik jaǵdaıy da nazardan tys qalmaýǵa tıis. Osyǵan qatysty arnaıy zań jobasy Parlamentte bir jylǵa jýyq talqylandy. Bul qujatta, negizinen, dárigerlerdiń jaýapkershiligin saqtandyrý ǵana kózdelgen.
Prı etom konkretnye mery po povyshenııý prestıja medısınskoı professıı, predlojennye spesıalıstamı ı depýtatamı, v osnovnom, svedeny na net. Vajno, chtoby medısınskıe rabotnıkı ımelı garantırovannýıý zakonom zashıtý svoıh prav. Parlamentarııam sledýet ýdelıt doljnoe vnımanıe reshenııý dannogo voprosa.
Qazir salamatty ómir saltyn nasıhattap, buqaralyq sportty damytý aıryqsha mańyzdy. Ásirese, balalardyń sportpen aınalysýyna jaǵdaı jasaý qajet. Munyń bári halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartýǵa múmkindik beredi. Men bul másele jóninde Joldaýymda aıttym. Memleket sport ınfraqurylymyn jetildirýge kóp kóńil bóledi. Elimizde 43 myńnan astam sport ǵımaraty bar. Olardyń jartysynan kóbi aýyldyq jerde ornalasqan. Biraq qarapaıym jáne qoljetimdi nysandar áli de az.
Sport ǵımarattarynyń basym bóligi memleket menshiginde. Olardy kútip ustaýǵa bıýdjetten qomaqty qarjy bólinedi. Sport salasyn órkendetýge jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynyń, mesenattardyń jáne jarnama berýshilerdiń áleýetin paıdalaný qajet. Sondaı-aq memlekettik-jekemenshik áriptestik tásilin keńinen qoldaný kerek. Buqaralyq sportty damytýǵa turǵyndardyń ynta bildirip, belsendi atsalysýy mańyzdy. Memleket buǵan barlyq jaǵdaıdy jasaýǵa tıis.
Predprınımatelı ı drýgıe grajdane, kotorye vkladyvaıýt svoı sredstva v razvıtıe massovogo sporta, pomogaıýt popýlıarızırovat zdorovyı obraz jıznı, býdýt ýdostaıvatsıa samyh vysokıh gosýdarstvennyh nagrad. Jalpy, bul saladaǵy jumysta kózboıaýshylyq pen ámirshildik-ákimshildik tásilden bas tartý qajet. Úkimet pen ákimdikter tıisti baǵdarlama ázirlep, sheshim qabyldaǵan kezde osynyń bárin eskerýge tıis.
Taǵy bir mańyzdy másele bar. Mádenıet salasyndaǵy saıasatty jan-jaqty oılastyryp júrgizý kerek. Qazir bul salany órkendetý úshin jańa tujyrymdama jasalyp jatyr. Bul qujat elimizdiń mádenı murasyn saqtaý, nasıhattaý jáne ulttyq biregeılikti nyǵaıtý isinde sheshýshi ról atqarady dep senemin.
Shyǵarmashyl zııaly qaýym kópshiliktiń kóńilinen shyǵatyn, memlekettiń múddesine saı keletin týyndylar usynady dep úmittenemin. Osy rette kreatıvti ındýstrııaǵa júıeli qoldaý kórsetý óte mańyzdy. Adam kapıtalyn turaqty damytý jyldam ózgerip jatqan qazirgi álemde tabysty el bolýdyń basty kepili bolady dep sanaımyn. Biz ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrý arqyly ádiletti memlekettiń jáne úılesimdi qoǵamnyń negizin qalaımyz. Men «Qazaqstannyń halyq ártisi» ataǵyn qaıta qalpyna keltirý týraly sheshim qabyldadym. Bıyl qazan aıynda – Respýblıka kúninde osy ataqqa laıyqty mádenıet qaıratkerleriniń alǵashqy toby marapattalady.
ALTYNShY. Áleýmettik turǵydan osal toptaǵy azamattardy qoldaý – basty mindettiń biri. Qıyndyqqa tap bolǵan jandar esh kómeksiz qalmaýy kerek. Memlekettiń ádildigi men qoǵamnyń janashyrlyǵy osyndaıda kórinedi. Ásirese, ana men balany qorǵaýǵa aıryqsha kóńil bólinýge tıis. Meniń tapsyrmammen bıyl bala kútimine járdemaqy berý merzimi 1 jyldan 1,5 jylǵa uzartyldy. Turmysy tómen otbasyndaǵy 1 jastan 6 jasqa deıingi balalarǵa beriletin áleýmettik kómek qaıta qaraldy. Endi 100 myńnan astam bala bul kómekti aqshalaı alatyn bolady. Kópbalaly otbasylarǵa da aıtarlyqtaı qoldaý kórsetilip jatyr. Jarty mıllıonnan astam otbasyna arnaıy járdemaqy tólenedi.
Men byltyr «Ulttyq qor – balalarǵa» bastamasyn kóterdim. Qazir osy bastamany júzege asyrýǵa daıyndyq júrgizilip jatyr. Memleket muqtaj jandarǵa ataýly áleýmettik kómek kórsetýdi jalǵastyra beredi. Osy oraıda erekshe qajettiligi bar azamattarǵa arnaıy toqtalǵym keledi. Elimizde osy sanatqa kiretin 700 myńnan astam adam bar. Azyq-túlik pen dári-dármek baǵasynyń qymbattaýy olarǵa ońaı tıip otyrǵan joq. Biz erekshe qajettiligi bar adamdardy jáne olardyń kútýshilerin qoldaý sharalaryn kúsheıtýimiz qajet.
Sondaı-aq asyraýshysynan aıyrylǵan azamattar nazardan tys qalmaýy kerek. Osy oraıda Úkimetke atalǵan sanattaǵy adamdardyń járdemaqysyn orta eseppen 14,5 paıyzǵa kóbeıtýdi tapsyramyn. Muny bıylǵy 1 qyrkúıekten bastap qolǵa alý qajet. Qazaqstan bizdiń aımaqtaǵy osyndaı áleýmettik járdem beretin jalǵyz memleket deýge tolyq negiz bar. Jalpy, áleýmettik qoldaý aldyn ala jáne shyn máninde muqtaj jandarǵa kórsetilýge tıis.
Degenmen kez-kelgen kómek masyldyqqa sebep bolmaýy kerek. Ásirese, eńbekke jaramdy jas azamattar járdemaqyǵa qol jaımaýǵa tıis. Densaýlyǵy myqty, kúsh-qýaty bar azamattar úshin bul – uıat nárse. Al zııandy eńbek jaǵdaıynda jumys isteıtin adamdarǵa aıryqsha kóńil bólý kerek. Osyndaı jumysshylarǵa arnaıy tólem tóleý máselesin oılastyrǵan jón. Bul rette elimizdegi jáne halyqaralyq tájirıbeni muqııat zerdeleý mańyzdy. Memlekettik kómek áleýmettik qaterdiń saldaryn joıýǵa emes, onyń aldyn-alý úshin berilýi qajet. Parlament pen Úkimet osy baǵytta birlese jumys isteýi kerek. Qazaqstan halyq partııasy men Jalpyulttyq sosıal-demokratııalyq partııasynyń depýtattary áleýmettik máselelerdi sheshýge belsene atsalysady dep senemin.
SEDMOE. Sledýet prodoljıt ýkreplenıe sıstemy zashıty prav cheloveka. Soblıýdenıe prınsıpa verhovenstva prava vo vseh sferah jıznı doljno stat fýndamentom postýpatelnogo progressa nasheı strany. Vajno, chtoby kajdyı grajdanın byl ýveren v zashıte svoıh prav, ne somnevalsıa v spravedlıvostı sýdov. Klıýchevýıý rol zdes ıgraet formırovanıe vysokoprofessıonalnogo ı nepodkýpnogo sýdeıskogo korpýsa.
S drýgoı storony, nýjno, chtoby ý vseh grajdan byl ravnyı dostýp k kachestvennym ıýrıdıcheskım ýslýgam dlıa zashıty svoıh prav v sýde. S etoı selıý gosýdarstvo garantırýet ıýrıdıcheskýıý pomosh postradavshım ız sosıalno ýıazvımyh kategorıı.
Sondaı-aq advokattardyń rólin arttyra túsý qajet. Olarǵa sotqa deıingi tergeýdiń basynan bastap qylmystyq istiń materıaldary esh kedergisiz berilýge tıis. Jurt zańdardyń keıbir erejelerine narazylyq bildirip, shaǵym aıtýda. Konstıtýsııalyq Sottyń sheshimderi keıbir shaǵymdardyń oryndy ekenin kórsetip otyr. Iаǵnı, zańnamanyń jekelegen normalary Ata zańǵa qaıshy ekeni anyqtaldy. Bul keleńsizdikter quqyq qoldaný isinde qıyndyqtar týǵyzady. Konstıtýsııaǵa qaıshy mundaı normalar jaramsyz dep tanylady. Osyndaı erejelerge súıenip qabyldanǵan sottyń jáne basqa memlekettik organdardyń sheshimderi qaıta qaralýǵa tıis. Zańdarymyz Konstıtýsııaǵa tolyq saı bolýy kerek. Parlament osy mańyzdy máselege baılanysty tabandylyq tanytyp, basty ról atqarýy qajet. Bul jumys azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaý júıesin kúsheıte túsýge múmkindik beredi.
Quqyq qorǵaý salasyndaǵy taǵy bir kúrdeli másele – adam saýdasy. Buǵan tosqaýyl qoıý úshin arnaıy zań qabyldaý qajet. Takoı zakon obespechıt zashıtý ı sosıalnýıý podderjký grajdanam, stavshımı jertvamı torgovlı lıýdmı. Eto kraıne aktýalno v ýslovııah narastaıýshıh globalnyh ı regıonalnyh prosessov vynýjdennoı mıgrasıı.
Neobhodımo, chtoby zakon vobral v sebıa lýchshıı mırovoı opyt, no, konechno je, s ýchetom nashıh nasıonalnyh ınteresov. Poetomý k ego razrabotke, narıadý s otechestvennymı ekspertamı ı ıýrıstamı, sledýet prıvlech predstavıteleı mejdýnarodnyh organızasıı.
SEGIZINShI. Memlekettik basqarýdyń tıimdiligin jáne strategııalyq josparlaýdyń sapasyn kóterý qajet. Saılaý aldyndaǵy baǵdarlamalar jáne ýádeler retimen oryndalýy kerek. Sonda azamattardyń bılikke jáne shynaıy ózgeriske degen senimi artady. Reformalardy ázirleý jáne júzege asyrý isinde memlekettik qyzmetshiler mańyzdy ról atqarady. Sol sebepti jumysqa yntasy bar jáne joǵary bilikti mamandardy memlekettik qyzmetke tartý kerek. Jeke sektorda júrgen kásibı jáne daryndy basqarýshylar úshin jol ashyq bolýǵa tıis. Bizge memlekettik qyzmettiń barynsha úılesimdi úlgisine kóshý qajet. Ortalyqqa jaltaqtamaı, jergilikti jerde máseleni sheshýge daǵdylaný kerek. Memlekettik organdardaǵy jumysty uıymdastyrý mádenıetin de tolyq jańǵyrtqan jón.
Dalee. V proshlom godý nachalas vajnaıa rabota po debıýrokratızasıı deıatelnostı gosýdarstvennogo apparata ı normotvorcheskogo prosessa.
Sozdany neobhodımye ýslovııa dlıa bystrogo prınıatııa kachestvennyh zakonov po naıbolee znachımym voprosam. Odnako, nado prıznat, realnaıa debıýrokratızasııa ne proızoshla.
Pravıtelstvo medlıt s prınıatıem vajneıshıh reshenıı, kotorye vıaznýt v rýtıne bıýrokratıı ı mnogochıslennyh soglasovanıı mejdý vedomstvamı, mejdý Pravıtelstvom ı Admınıstrasıeı Prezıdenta.
Mınıstry opasaıýtsıa prınımat reshenııa, perekladyvaıýt otvetstvennost na kolleg ılı podchınennyh. Vse eto nedopýstımo.
Krıtıcheskı vajnym faktorom effektıvnostı sıstemy gosýdarstvennogo ýpravlenııa vystýpaet sıfrovızasııa.
Pomımo razvıtııa ınfrastrýktýry Elektronnogo Pravıtelstva, nýjno takje sfokýsırovatsıa na dalneısheı sıfrovızasıı predstavıtelnoı vetvı vlastı.
Elektronnyı parlament ı maslıhaty vseh ýrovneı sposobny znachıtelno ýkrepıt doverıe obshestva k vlastı.
Odnım ız bazovyh ýslovıı rezýltatıvnostı provodımyh reform ıavlıaetsıa nalıchıe polnyh ı dostovernyh dannyh.
Sapaly memlekettik qyzmet kórsetý úshin derekter qoryn ózara kiriktirý jáne «aqyldy tehnologııany» paıdalaný óte mańyzdy. Bul qadam qabyldanatyn sheshimderdiń sapasyn arttyrady. Sondaı-aq shalǵaıdaǵy aýyl turǵyndaryna osy ıgiliktiń bári qoljetimdi bolady. Ol úshin memlekettik qyzmet, memlekettik statıstıka jáne memleket kórsetetin qyzmetter týraly zańdarǵa ózgertýler engizý qajet.
Memlekettik josparlaý júıesin jańǵyrtý máselesine jeke toqtalǵym keledi. Sońǵy jyldary álemde teńdessiz geosaıası, ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq ózgerister boldy. Osyǵan oraı bizdiń keıbir strategııalyq qujatymyz ózektiligin joǵaltty. Sondyqtan «Qazaqstan – 2050» strategııasyn» túbegeıli qaıta qaraý qajet. Iаǵnı, bul qujatty qazirgi jahandyq úderisterdi eskere otyryp, el damýynyń uzaq merzimge arnalǵan basymdyqtaryn aıqyndaıtyn strategııaǵa aınaldyrý kerek.
Jalpy, kez-kelgen jumys muqııat josparlanýy kerek. Sonda memlekettik saıasat strategııalyq sıpatqa ıe bolady jáne turaqty júzege asyrylady. Sonymen birge elimiz kez kelgen syn-qaterge tótep bere alady.
Qurmetti depýtattar, sizder árdaıym barlyq istiń bel ortasynda bolasyzdar. Biraq myna máseleni basa aıtqym keledi: el múddesinen joǵary eshteńe joq. Sondyqtan, popýlızmge, jeke bastyń múddesin kózdeýge jol bermeý kerek. Parlament pen máslıhattar árdaıym birlese jumys isteýi qajet. Sonda memleket saıasaty barynsha úılesimdi bolady. Jergilikti bıliktiń shamasy kelmeıtin aýqymdy máselelerge ortalyq der kezinde kóńil bóledi.
Reformalardan keıin depýtattardyń ókilettigi birshama keńeıdi. Qos palatanyń jumysyna birqatar ózgeris engizildi. Buryn zań jobasyn Májilis maquldap, Senat qabyldaıtyn. Endi zań qabyldaý quzyreti Májiliske berildi. Májilis basqa da artyqshylyqqa ıe boldy. Sondyqtan osy zaldy Májiliske turaqty túrde paıdalaný úshin berý kerek dep oılaımyn. Osylaısha, joǵary ókildi organ shyn máninde yqpaldy Parlamentke aınaldy.
Men Premer-mınıstrdiń kandıdatýrasyn saılaýda jeńiske jetken partııa Memleket basshysyna usynýǵa quqyly dep aıttym. Osy rette saıası jaýapkershilik te sol partııaǵa júkteledi. Bul tásil «kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» tujyrymdamasyna saı keledi. Úkimet áleýmettik-ekonomıkalyq reformalardy iske asyrýǵa tıis. Bolashaqta Úkimettegi jáne aımaqtardaǵy basshylyq qyzmetterge túrli partııa ókilderin tartqan jón. Ol úshin saıası partııalardyń kadrlyq rezervin jasaqtaýdy usynamyn. Sondaı-aq ókildi jáne atqarýshy bıliktiń qarym-qatynasy jańasha sıpatqa ıe bolady. Endi Úkimet shyn máninde esep beretin Úkimetke aınalady.
Mınıstrlerdiń óz jumysyn jetik bilýi ǵana jetkiliksiz. Olar óz ustanymyn Parlament aldynda qorǵaýǵa qabiletti bolýǵa tıis. О́z bastamalaryn qoǵamǵa
anyq túsindirýi qajet.
Qazir Úkimettiń qateligi men kemshiligin ashyq aıtyp, jónge salyp otyrýǵa tolyq múmkindik bar. Osy múmkindikti halyq múddesi úshin durys paıdalaný kerek.
Parlamenttiń óz jumysy da barynsha ashyq bolýǵa tıis. Búginde onyń jıyndary ınternet arqyly kórsetiledi. Bul jaqsy úrdiske aınaldy. Oǵan jýrnalıster de, qalyń kópshilik te qyzyǵýshylyq tanytady. Parlamentte asa mańyzdy másele talqylansa, jalpy otyrysty memlekettik telearna arqyly tikeleı efırde kórsetý qajet dep sanaımyn. Azamattar ózderi saılaǵan depýtattyń qalaı jumys isteıtinin naqty kórip, baǵa bere alady. Parlamenttegi pikirtalastar, shyn máninde, jalpyulttyq aýqymǵa ıe bolady.
Sonymen birge bul tásil ashyq saıasat júrgizýdiń jańa standarttaryn qalyptastyrýǵa, qoǵamdyq dıalog mádenıetin damytýǵa septigin tıgizedi. Depýtat bolý – bıik mansap emes, bul – zor jaýapkershilik jáne mańyzdy mindet. Sizderdi halyq saılady. Jurt ózderińizge senim artyp otyr. El senimi – el amanaty.
Qadirli qaýym!
Bizge orasan zor jaýapkershilik júktelgen. Bul – ótken tarıhtyń jáne bolashaqtyń aldyndaǵy jaýapkershilik. Keler urpaqtyń qandaı memlekette ómir súretini bizdiń búgingi sheshimderimizge tikeleı baılanysty.
Elimizdiń maqsaty – aıqyn, bul – Ádiletti Qazaqstandy qurý. Munyń bári bir kúnde jasalatyn sharýa emes. Barshamyz tabandy, eńbekqor, bilikti, uqypty, tártipti bolýymyz kerek. Eń aldymen, otanshyl bolýymyz qajet. Ulttyń jáne memlekettiń múddesi bárinen bıik turýǵa tıis. Árıne, qoǵamnyń damýy úshin pikir alýandyǵy qajet. Biraq eldik máselelerge kelgende bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵara bilgen jón.
Elimizdi órkendetý úshin eńbek etý – barshamyzdyń azamattyq boryshymyz. Endeshe, Otan aldyndaǵy osy perzenttik paryzymyzǵa árdaıym
adal bolaıyq.
Jumystaryńyz tabysty bolsyn!
Qazaqstanymyz kórkeıe bersin!
