Turkiy adabiyot durdonalari

Jer betine tarydaı shashylǵan túrki jurty­nyń basynan nebir náýbet zaman ótkendigi belgili. Biraq olardy qaı ýaqytta da ortaq mádenıet, túbiri bir til men dil biriktiretini sózsiz. TÚRKSOI halyqaralyq uıymy búkil túrki balasynyń joǵyn joqtap, baryn erteńgi urpaqqa amanattaý  baǵytynda túrli mádenı is-shara uıymdastyryp, jer-jahanǵa túrki mádenıetin, ádebıetin, salt-dástúrin tanystyrýǵa muryndyq bolyp keledi. Osy uıymnyń jetekshiligimen Ankara qalasynda Túrki elderi jazýshylar odaǵy qurylǵan bolatyn. Jaqynda TÚRKSOI halyqaralyq uıymy, О́zbekstan Mádenıet, sport jáne týrızm mınıstrligi, Jazýshylar odaǵy jáne Naýaı ýálaıaty ákimdiginiń uıymdastyrýymen «Jyr jaýhary» atty halyqaralyq festıval ótti. Túrki elderi qalamgerleri  bas qos­qan alqaly jıyn uly aqyn Naýaıdyń shyǵar­mashylyǵyna arnal­dy. Jaýhar jyrlar jazyp, atyn altyn áriptermen álemdik ádebıet tarıhyna jazyp ketken danyshpan Naýaıdyń esimimen atalatyn shahar túrki jurtynyń mádenıetin asqaqtatyp,  bolashaq josparlardy keńesken kemel qalaǵa aınaldy.

Biz Tashkent halyqaralyq áýejaıyna qonǵanda, aýa raıynyń da, bizdi kútip alýshylardyń da júzi jyly boldy. Or­ta Azııa tósindegi osy bir tynymsyz sha­har­dyń keshki tirshiligi syrttan kelgen adam­ǵa ózgeshe bir sezim syılaıtyndaı. Biz qonaqúıge jetkende, esik aldynda qazir­gi túrki áleminiń abyzy, Ázerbaıjan Jazý­shylar odaǵynyń tóraǵasy, jazýshy Anar Rzaevpen kezdestik. Ol kisi bizdiń aldy­myzda ǵana Bakýden ushyp kelipti. Aman­dastyq, Qazaqstannan kelgenimizdi, «Aq jalaý» degen kitabyn oqyǵanymyzdy aıt­tyq, jyly kúlimsiredi de, alǵysyn jetkizdi.

Tańǵy astan soń, temirjol vokzalyna qaraı jolǵa shyqtyq. Qasymda otyrǵan Qyrǵyzstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵa­sy, aqyn Nurlanbek Qalybekov sózdi Maǵjan Jumabaevtan bastady. «Túr­ki áleminde qazirge deıin Maǵjandaı rýh­ty aqyn týǵan joq, onyń óleńderi sol kezde tek qazaq dalasyn ǵana emes, búkil túrki topyraǵyn terbetip turdy. Men Maǵjandy qaıtalap oqı berýden jalyq­paımyn, «qarańǵylyqtyń kógine kún bolyp sonda men shyqsam!» deý Maǵjannyń ǵana qalamynan týatyn jyr» degen jyly lebizimen kóńilimizdi bir kóterip tastady.

Tashkent shaharynan shyqqan poıyz Naýaı qalasyn betke alyp, júıtkip barady. Eki vagon aqyn-jazýshyny tıep alǵan otarba mejeli jerge deıin úsh saǵat júredi. Bundaıda áńgime ǵana jol qys­qartady emes pe? Anadaıda otyrǵan Bash­qur­tstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy, jazýshy Aıgız Baımuqametovti sózge tart­tyq. Ol jas bolsa da, isker, izdengish jigit, jaqynda ǵana Jazýshylar odaǵyna tóraǵa bolyp saılanǵan-dy. «300 múshesi bar odaqty basqarý qıyn emes» dep ázilde­gen ol, sóz arasynda bashqurt tilinde sóıleı­tinderdiń azaıyp bara jatqanyn, tipti mektepterde bashqurt tili tańdaýly pán ekenin aıtty da, terezege qarap, muńaıǵan qalyp tanytty. Jer betindegi qaı halyq týǵan tili úshin jantalaspaıdy deısiz, Aıgız baýyrymyzdyń da bul sózinde sondaı astarly da salmaqty oı jatqanyn sezindik.

Qalamgerler ózara áńgime-dúken quryp, Naýaı shaharyna qalaı jetkenderin de bilmeı qaldy. «Qush kepsiz, Naýaı shaharyna keldik» degen sóz estilisimen syrtqa qaraı bettedik. Kenet dala azan-qazan boldy da ketti. Sóıtsek, Naýaı ýálaıatynyń ákimi Normat Tursynov ózi bastap meımandardy ulttyq ansamblmen qarsy alyp tur eken. О́zbekshe mýzyka, jyly amandasý, kúlimsiregen júzder aldaǵy saparymyzdyń sátti bolatynyn ańǵartyp turǵan­daı. Kóp ýaqyt ótpeı «Jyr jaýha­ry» festıvaliniń ashylý saltanaty bastaldy. Eń aldymen sóz alǵan О́zbekstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy, halyq aqyny Sırojıddın Saıııd atalǵan is-sharany bastamas buryn Túrkııadaǵy joıqyn zilzala qurbandarynyń rýhyna bir mınýt únsizdik jarııalap, eske alýdy ótindi. Ol sózinde «Jyr jaýhary» festıvaliniń uly Naýaıdyń atymen atalǵan topyraqta ótýiniń mańyzy asa zor ekenin, tili bir, dini bir túrkitildes elder qalamgerleriniń bir-birimen tanysyp, bilisip, shyǵarmashylyq álem­de ortaq oıdy ornyqtyrýdyń qazirgi qoǵam úshin asa qajet ekenin jetkizdi.

Qyrǵyzstannyń halyq jazýshysy, TÚRKSOI uıymynyń Bas hatshysy Sultan Raev óz sózinde Álisher Naýaıdyń kúlli túrki dúnıesiniń danyshpany, túrik tiliniń reformatory, osy til júıesiniń damýyna aıyryqsha úles qosqan tulǵa ekenin aıta kele, «bárimiz uly Naýaıdyń tuıaǵymyz» dep jıylǵan jurtty bir tebi­rentip tastady. «Jaqynda biz Túrki elderi Jazýshylar odaǵyn qurdyq. Sebebi osyǵan deıin túrki halyqtary qalamgerleriniń basyn biriktirgen uıym bolǵan joq. Biz osy uıym arqyly ádebıetimizdi, máde­­nıe­timizdi ózge jurtqa keńinen tanys­tyra­myz. Jazýshylar birikse, ádebıet birigedi, ádebıet birikse, mádenıet birigedi, mádenıet birikse, ólke birigedi, ólke birikse, bir týǵan halyqtar birigedi. Ár mádenıettiń úzigi – ádebıet. Sol úshin de biz Túrki elderi Jazýshylar odaǵynyń alǵashqy jıynyn Álisher Naýaıdyń atymen atalatyn mekende ótkizip jatyrmyz. Budan soń da túrki dúnıesiniń basyn biriktiretin aýqymdy is-sharalarda kezdese bereıik», dedi Sultan Raev.

Odan keıingi sózdi Qazaqstan Jazýshy­lar odaǵynyń, Túrki elderi Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Ulyqbek Esdáý­let aldy. Ol Ankarada ótken alqaly jıynda Túrki el­de­­ri Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy bolyp saılanǵan bolatyn. «Túrkiniń tilin tórletken, ózbektiń elin órletken Naýaı babamyzdyń atyndaǵy shahardyń halqymen júzdeskenimizge qýanyshtymyz. Naýaı – Abaı atamyzdyń ustazy. Bul túbi bir túrkilerdiń qazirge deıin jetken telegeı teńiz bilimi, dástúri men sa­l­ty, fılosofııasy kókten túsken joq, babamyz Naýaı týyndylarynyń arqa­synda bizge jetken. Tarydaı shashylyp ketken túrki halyqtarynyń urpaǵy esin jıyp, etegin jınap, birin-biri taýyp jatqany, TÚRKSOI uıymynyń qurylyp, bizdiń joǵaltqan dúnıelerimizdi túgendep jatqany bizdiń kóńilimizge medet» degen izgi tilegin bildirdi U.Esdáýlet.

«Farhod» saraıynda ótken konsert aıasynda Anar Rzaev О́zbekstan Prezıdenti Sh.Mırzııoevtiń jarlyǵymen «Dostyq» ordenimen marapattaldy. Prezıdenttiń quttyqtaý hatyn О́zbekstan Prezıdentiniń memleket isteri jónindegi keńesshisi Haırdın Sýltanov jetkizdi. «Otan rýhy» dep atalatyn konsertte eki saǵat boıy Otanǵa, elge, jerge, halyqqa arnalǵan madaq jyrlar men ánderdi tyńdadyq. О́zbek aǵaıyndarymyz ulttyq memleket qurý jolynda ıdeologııany myqtap ustanatynyn baıqadyq. О́mirden ótken jáne kózi tiri ózbektiń klassık aqyndarynyń rýhty jyrlaryn náshine keltirip oqyǵan jas urpaq jańa qadamǵa, baıandy keleshekke degen úmitin baıqatqandaı.

Kelesi kúni atalǵan forým aıasynda Túrki elderi Jazýshylar odaǵynyń al­ǵashqy jıyny ótip, ózekti máseleler talqylanyp, týysqan halyqtardyń Jazý­shylar odaǵynyń tóraǵalary ortaq mámi­lege keldi. Festıvalge túrki elderi Jazý­­shylar odaǵyn qurǵan táýelsiz 6 mem­­­­lekettiń qalamgerler uıymdary bas­shy­­la­rymen qatar, Túrik elinen 3 uıym, Tatarstan, Bashqurtstan elderiniń Jazý­shylar odaǵy basshylary, uly Naýaı jyr­larynyń ár elden kelgen aýdarmashylary jáne О́zbekstannyń halyq aqyndary Mahmut Taıyr, Ǵusman Qarı, Qazaqstan, Qaraqalpaqstan qalamgerleri qatysty. О́zbektiń kórnekti aqyny Muhamet Álı júrgizgen «Jyr jaýhary» músháırasynda ár elden kelgen aqyndar birinen soń biri lek-legimen óleń oqyp, poezııanyń qudiretin taǵy bir márte dáleldedi.

Naýaı jyrlaryn ózge tilge aýdarǵandar ishinde qyryq jyldan beri úzdiksiz eńbek­te­nip kele jatqan qazaq aqyny Nesipbek Aıtulynyń esimin erekshe ataýǵa bolady. Onyń tárjimasymen uly aqynnyń «Ham­sa», «Eskendir qorǵany», «Farhat-Shy­ryn», «Láıli-Májnún» dastandary qazaq­sha sóıledi. Aqynnyń bul eńbegin eskergen ózbek jurty óte rızashylyq tanytty.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Halyqaralyq Túrki akademııasy jaryqqa shyǵarǵan Naýaıdyń «Hamsa» atty eńbegine jazǵan alǵy sózinde «Máýeli báıterek syndy Naýaı men Abaıdyń asyl murasy enshisi ortaq eki eldi jaqyndastyratyn biregeı rámiz qyzmetin atqaryp keldi. Uly aqyn Abaıdyń ustazy bolǵan Álisher Naýaı klassıkalyq poezııanyń san alýan úlgilerin el ıgiligine aınaldyryp, kúlli túr­ki áleminiń jaryq juldyzy atandy» dep uly aqyn shyǵarmashylyǵyna óz baǵa­­syn bergen edi. Eńbegi elengen aqyn Nesip­bek Aıtulyna Naýaı qalasynyń ákimi Murat Egemqulov «Naýaı qalasynyń qur­met­ti azamaty» ataǵyn jáne «О́zbekstan Jazý­shylar odaǵynyń qurmetti múshesi» kýáligin berdi.

Osy is-sharada kóńil aýdaratyn taǵy bir mańyzdy sharýanyń biri – О́zbek elinde jaryq kórgen 100 tomdyq «Turkiy adabiyot durdonalari» atty túrki áleminiń ádebı antologııasy. Atalǵan eńbektiń tanystyrylymy О́zbekstan Jazýshylar odaǵy kitaphanasynda ótti. Bul 100 tomdyq Prezıdent Shavkat Mırzııoevtiń tikeleı qoldaýymen jaryq kóripti.

О́zbekstan Prezıdenti ádebıet pen mádenıetke erekshe nazar aýdaryp, oǵan qatysty sharýaǵa erekshe qoldaý bil­dirip otyrady eken. Sonyń bir aıǵaǵy – О́zbekstan Jazýshylar odaǵyn óz qamqor­lyǵyna alyp, Ulttyq saıabaqtyń qaq ortasynan jańa ǵımarat salyp bergeni bolmaq. Saıabaqtyń bir shetinen qalamgerler alleıasyn ashyp, ózbek ádebıetiniń kórnek­ti ókilderi Naýaı men Babyrdan bas­tap, Abdýlla Arıpov pen Erkin Vahı­dovke deıin 25 klassık qalamgerge, uly tulǵalaryna eńseli eskertkishter or­nat­­­qany el basshysynyń ónerge degen sheksiz qurmeti dep túsindik. Sondaı-aq ózbek ádebıetin damytý maqsatynda Naýaı atyndaǵy ózbek tili men ádebıeti ýnı­versıteti búginde el ıgiligine qyzmet etip keledi. Ondaǵy kórkem aýdarma fakýlteti ózbek ádebıeti men mádenıetin nasıhattaýǵa eńbek etetin tárjimashylar daıarlaıdy. Al Jazýshylar odaǵy janynan «Ijod» («Shyǵarmashylyq») atty Qor quryp, ózbek qalamgerleriniń kitaptaryn basyp shyǵarýǵa, shet tilderine aýdarýǵa jyl saıyn qarjy quıyp otyratynyn estip, súıindik. Al ádebı gazet-jýrnaldardy qarjylandyrý máselesin ulttyq kompanııalarǵa júktepti. Bir qýantarlyǵy, jas qalamgerlerge arnap kóppáterli úı men jataqhana salynypty. «Mine, Mır­zııoevtiń ádebıetke qamqorlyǵy osyn­­daı!», dedi О́zbekstan Jazýshylar oda­ǵy­­nyń tóraǵasy Sırojıddın Saıııd rıza kóńilmen. Bul da biz úshin tájirıbe bolarlyqtaı is eken degen oı túıdik.

Túrki áleminiń ádebı antologııasynyń 10 tomy qazirgi qazaq ádebıetine arnalypty, onyń ishinde 80-81 tomdar – poe­zııa men proza antologııasy. Bul da bolsa, ádebıetimizdiń týysqan elderge jańa qy­­ry­nan tanystyrylýynyń bastaýy bolmaq.

Osylaı bes kún boıy ala taqııaly aǵaıynnyń dastarhanynan dám tatyp, sýyn iship, uly Naýaı rýhyna taǵzym etip qaıttyq. Kóz aldymyzda «Qush kepsiz» dep qoshemet kórsetip turǵan aq kóńil de qonaqjaı ózbek aǵaıynnyń beınesi qalyp qoıdy. Múmkin ol mekenge áli talaı baratyn shyǵarmyz.

Astana-Tashkent-Naýaı-Nurata-Astana