Jas óskinniń búrshik jarmaı jatyp qylmysqa barýy – jantúrshigerlik jaǵdaı. Desek te, elimizde jetkinshekterdiń qylmysy jyldan-jylǵa kóbeımese, azaımaı tur. Máselen, respýblıka boıynsha bıyl kámeletke tolmaǵan 700-den asa jetkinshek qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵan. Sońǵy naýryz aıynyń ózinde 378 jasóspirim qylmysqa boı urǵan. Olardyń ishinde aýyr emesi – 32, aýyrlyǵy ortasha – 147, aýyr –162, asa aýyr 15 fakt tirkelgen.
– Kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy quqyq buzýshylyqtyń ósýine ata-analardyń balany qaraýsyz qaldyrýy, kompıýterlik oıyndarǵa áýestenýi, quqyqtyq saýattyń tómendigi jáne jasóspirimder úshin bos ýaqytty uıymdastyrýdyń bolmaýy sebep bolyp tur. Jas jetkinshekter arasyndaǵy quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý úshin reıd júrgizildi. Nátıjesinde, Mańǵystaý oblysynda kámeletke tolmaǵandarǵa alkogoldi ishimdikterdi, temeki ónimderin ótkizý, zańdy ókilderiniń erip júrýinsiz túngi ýaqytta oıyn-saýyq mekemelerinde jáne turǵyn úı-jaılardan tys jerde bolý faktileri anyqtaldy. Jasóspirimderdiń ata-analarymen tıisti jumystar júrgizilýde, zańǵa sáıkes turmysy nashar otbasy balalary esepke alynady, – dedi Mańǵystaý oblysy PD JPQB bastyǵy, polısııa podpolkovnıgi Danııar Azımov.
Sotqar bala qaıdan shyǵady?
Qoǵamdyq pikir buzyq balalar týraly sóz bolǵanda olardyń kóbine «bireýden esesin qaıtarý maqsatynda» nemese «zańnan beıhabar» bolýy sebepti mundaı áreketterge baryp jatady degenge saıady. Al psıhologterdiń aıtýynsha, jas jetkinshekterdiń qylmys jasaýynyń basty sebepteriniń biri otbasylyq qarym-qatynastyń álsireýi eken. Iаǵnı balanyń nemen aınalysyp, qaıda baryp júrgenine ata-ananyń nazar aýdarmaýy. Sondaı-aq kimdermen joldas bolyp júrgeni men balanyń áleýmettik jelilerge ońaı qol jetkizýi de áserin tıgizip tur. О́ıtkeni olar qylmysqa balalyqpen, ańǵaldyqpen urynatyn kórinedi. Bul pikirmen Astana qalasyndaǵy №59 mektep-lıseıiniń pedagog-psıhologi Ásııa Serikova da kelisedi.
– Qazirgi jasóspirimderdiń qylmysqa barýyna birneshe faktor áser etedi. Birinshi, ata-ananyń qaraýynan tys qalǵan kezde. Ekinshi, onyń ortasy. Ne sebepti? О́ıtkeni besikten beli endi shyqqan, ońy men solyn áli de tanyp úlgermegen balalarǵa neniń aq, neniń qara ekenin nusqaıtyn ata-ana kerek. Sondaı-aq otbasynda tárbıelik baǵytta áńgimeler, kezdesýler, sóılesýler júrgizilmegeniniń saldary da bar, – dedi Á.Serikova.
Buǵan qosa bala jaqsy ádetti de, jaman ádetti de, eń aldymen, otbasynda kóretinin eskersek, onyń tárbıesine talbesikten mán bergen jón. Osy rette psıholog Aıgúl Baıjanova ulttyq qundylyqtardy eskerý kerek ekenin aıtady.
– Qazaqy tárbıede balaǵa úlkenderdi qurmetteýdi, kishige qamqorlyq jasaýdy úıretedi. Biraq shamadan tys tyıymdar, onyń qyzyǵýshylyǵymen sanaspaý, emosııalaryn kórsetýden tyıý – bolashaqta balanyń bostandyǵy men tańdaýyna kedergi keltiredi. Sondyqtan kez kelgen ata-ana aradaǵy teńdikti ustaı bilýi kerek. Psıholog-ǵalymdardyń zertteýinshe, bala úsh jasqa kelgende alǵashqy ótpeli kezeń bolady. Bala psıhıkasynyń damýyndaǵy daǵdarys onyń qylyqtarynan kórine bastaıdy. Sebebi dál osy jas – balanyń «joq» degendi túsingisi kelmeıtin, tyıym salýdy unatpaıtyn, minez-qulqy turaqsyz kezeńiniń biri. Bul jaǵdaıda balany jaqsy jaqqa qaraı baǵyttaı bilý – ata-ananyń basty mindeti. Oǵan ózge adamdardyń jaı-kúıin túsiný, ıaǵnı empatııa qabiletin mektepke deıin qalyptastyrǵan abzal, – dedi maman.
Bala – úıde, qylyǵy – túzde
Jaqynda ǵana Qyzylorda oblysyndaǵy mektepteriniń birinde oqýshylar arasynda tóbeles bolyp, bir bala pyshaq jaraqatyn aldy. Jasóspirim aýrýhanaǵa jetkizilip, medısınalyq kómek kórsetilgennen keıin úıine jiberildi. Al kúdikti jetkinshek Qyzylorda qalalyq polısııa bólimine jetkizilip, bul oqıǵa boıynsha Qylmystyq kodekstiń 293-babymen qylmystyq is tirkelip, tıisti saraptamalar taǵaıyndalǵan. Búginde tergeý amaldary júrgizilip jatyr. Ázirge bala ata-anasyna tapsyrylǵan. Demek, jasóspirimderdiń qylmys jasaý máselesi tek quqyq qorǵaý organdarynyń emes, eń birinshi ata-ananyń, keıin mekteptiń, basqa da memlekettik jáne úkimettik emes uıymdardyń qadaǵalaýyn talap etedi. Sarapshy psıhologterdiń zertteýleri de osyny meńzeıdi. Iаǵnı balanyń sanaly azamat bolyp qalyptasýynda onyń otbasy, mektep qabyrǵasy, kóshede kórgen ónegeleri mańyzdy ról atqarady.
– Ata-analardyń keıbiri «balanyń kıim-keshegin, tamaǵyn taýyp berdim, tárbıesimen mektep ne balabaqsha aınalyssyn» degen ustanymda. «Ustaz – ekinshi anamyz» dep «tárbıe» atty úlken jaýapkershilik muǵalimderge de artylady. Árıne, kez kelgen bilim oshaǵynda psıholog mamandar jumys isteıdi. Biraq myna faktini eskerýimiz kerek. Qazirgi balalardyń ata-analarynyń kópshiligi ózderi bala kezinde kóp qıyndyq kórgen urpaq. Iаǵnı táýelsizdik alǵan jyldary balalaryn asyraımyn dep kúnkóristiń qamymen, tárbıe jaǵy aqsap jatty. Meniń oıymsha, sol ýaqytta jasalǵan bul qatelik – búgingi kúnniń «jemisi». Balalar arasynda qylmystyń kóbeıýi, qatygez bolyp ketkeniniń bir sebebi osy bolsa kerek, – dedi Atyraý qalasy S.Zımanov atyndaǵy №37 mekteptiń muǵalimi Symbat Asqarqyzy.
Máseleni qalaı sheshemiz?
Ishki ister organdary bul rette qylmystyń jasalý sebepterine taldaý jasap, sýısıdke baratyn jáne olardyń qurbany bolatyn tulǵalardyń áleýmettik portretin jasaýdy kózdeıdi. Buǵan qosa oqýshylar arasynda psıhologııalyq qoldaý sharalaryn uıymdastyrýdy, táýekel toptaǵy balalarmen jumysty jan-jaqty úılestirýdi qaperge alady.
Al Taraz qalasy bilim bóliminiń basshysy Raýshan Qojamjarovanyń aıtýynsha, jastarǵa qatysty másele bilim ordalarynda talqylanýy qajet. Iаǵnı jıynǵa ata-ana men balalardan bólek, polısııa mamandary da qatysýy kerek. Olar tergeý amaldary men kez kelgen qylmys túriniń sońy nege aparatynyn ashyq aıtyp bergeni jón. О́ıtkeni tárbıeniń san qyryn qarastyrsaq, quqyqtyq tárbıe, quqyqtyq saýattyń kóshi ilgeri bolmaq. Bylaısha aıtqanda, pedagog jastar máselesin sheshýde dástúrli ádisten góri, tyń tásilder nátıjesin beredi degen senimde.
Psıholog Ásııa Serikova jetkinshekterdiń tumandanǵan oıyna odan saıyn salmaq salmaı jastar tilinde sóılesýdiń mańyzdy ekenin aıtady.
– Osyǵan deıin ata-anaǵa balasymen úlkendershe sóılesý týraly keńes aıtylyp keldi. Alaıda budan shyǵyp jatqan nátıje az. Sol sebepti bul júıeni ózgertip, jastarmen óz tilinde sóılesýdi qolǵa alý qajet. Eger onyń psıhologııasyna enip, oı-sanasyna jetkizer jol tapsań, jasóspirimderdiń ómirge degen kózqarasyn ózgertýge bolady, – deıdi ol.
