Dáýletııar ıshannyń dáýiri

Dáýletııar ıshan – О́leńti ózeniniń tómengi saǵasynda, qazirgi Batys Qazaqstan oblysy Aqjaıyq aýdany Saıqudyq aýy­ly mańynda eki qabatty medrese turǵyzyp, júzdegen bala oqytqan adam. Keıbir estelikte ıshandy Mysyr, Baǵdat sekildi Shyǵys dinı ortalyqtarynda oqy­ǵan dese, birqatar ólketanýshy Qazan, Ýfa sekildi shaharlardy ataıdy. Dáý­le­tııar Aısaryulynyń esimi aǵar­tý­­shy­lyqpen, bala oqytýmen tanylǵan. «Oral oblysynyń 1900 jylǵy estelik kitaby jáne mekenjaı-kúntizbesi» atty jınaqta Ilbishin ýezi Qýraıly bolysynyń №3 aýylynda Dáýletııar Aısaryulynyń medresesi bolǵany, onyń janynan orys-qazaq saýat ashý mektebi jumys istegeni kórsetilgen.

Dáýletııar ıshan 1905 jyly ózi tura­­tyn О́leńti ózeniniń jaǵasynan eki qabat­ty­ medrese turǵyzady. Medreseniń qu­rylysy birneshe jyl júrgen. El adam­darynyń aıtýynsha, qurylysqa qajet­ti­ esik-tereze, qurylys taqtaılaryn túıe­ge­ artyp, Saratovtan aldyrǵan eken. «Taq­taılaryn kórdim, qalyń edi» deıdi Saı­qu­d­yq aýylynda týyp-ósken Saıpolla Qu­marov aqsaqal. Ol sol meshitti buzyp, materıaldarynan turǵyzǵan mektepte oqyǵan. Saıpolla aǵaıdyń aıtýynsha, medrese qabyrǵasy pishini sharshy bolyp quıylǵan shıki kirpishten qalanǵan. Munarasy bıik eken, oǵan shyqqanda 45 shaqyrym jerdegi Jympıty kórinetin bolǵan. Osy aýyldyń taǵy bir týmasy, aqyn ári ólketanýshy Úzildik Eleýbaeva «Tańǵy namazǵa shaqyrǵan azan daýysy kórshi 15 shaqyrym jerdegi Qosobaǵa estilip turǵan» dep jazady. Árıne, Dáýletııar meshitiniń fotosýreti saqtalmaǵan. Biraq osy aýyldyń týmasy, Qazaqstanǵa eńbegi sińgen ardager ustaz Kárim Sápıevtiń myna esteligi nazar aýdararlyq: «Men áskerı qyzmetimniń tórt jylyn Bashqurtstanda, Ýfa qalasynda ótkizdim. Osy qalaǵa alǵash at basyn tiregenimde, o, qudiret, aldymnan bizdiń Saıqudyqtaǵydaı Dáýletııar meshiti shyǵa kelgeni ǵoı. О́z kózime ózim senbeı, «mynaý bizdiń meshit, bizdiki...» deı berippin qasymdaǵylarǵa» deıdi kýáger.

О́lketanýshy Úzildik Eleýbaeva Dáý­le­tııar meshitin kórgenderdiń sıpattaýy bo­ıynsha sýretin saldyrǵan.

Dáýletııar ıshan asa baı bolmaǵan adam. Bul medrese qurylysyn da el-jurt­­tyń qoldaýymen, kóp bolyp júzege asyr­­sa kerek. Dáýletııar ıshannyń meshiti men medresesi óz zamanynda óte tanymal bol­ǵa­nyn 1891 jyly týǵan Naýqan molda de­gen kisiniń áńgimesinen de baıqaımyz. Bul suqbatty jazýshy Qurmanǵazy Qa­ramanuly 1978 jyly magnıtofon tas­pa­syna jazyp alǵan eken. О́lketanýshy Nurtas Safýllın óte qundy áńgimeni qa­ǵazǵa túsirip, tuńǵysh jarııalady: «Sol za­manda júzden-júzden oqıtyn úlken medre­seler boldy ǵoı. О́leńti boıynda Qal­qaman tana Dáýletııar deıtin kisi boldy. Jıyrma qos shákirt oqydy. Danyshpan kóp bolǵan jer» deıdi Naýqan molda. Bul jerdegi «qos» – qazirgi synyp, top uǵymynda bolsa kerek.

Dáýletııar ıshannyń elge úlgi bolǵan taǵy­ bir isi 1911 jyly «Aıqap» jýrnalyn­da­ jaryq kóripti: «Oral oblysyndaǵy Qý­raıly bolysynda Dáýletııar ıshan me­­shi­tinen 200 shamaly shákirt oqıtyn edi­. Byl­tyr jyl aýyr, astyq qymbat bol­ǵan soń, ıshan shákirtterge hám el ishin­degi jarly-jaqybaılarǵa astalaboı (sto­lovaıa, ashana – Q.Q.) ashyp, kúnine bir­ márte kóje ishkizip turyp edi. Bıyl kó­je­ni kúnine eki ret berý úshin ıshan bir ar­ǵy­maǵyn 300 put sókke satyp, qural ja­sap jatyr» dep jazady Jańabaıbaqty de­gen avtor.

Asharshylyq jyldary ıshannyń halyq­qa tegin tamaq taratqany týraly áń­gime el aýzynda saqtalǵan. «Meshit joq-jitikterge, jolaýshylarǵa úsh mezgil ta­maq bergen, ıslam álippesin oqytatyn mek­tep-ınternat bolǵan» dep jazady Úzil­dik Eleýbaeva.

«Aýdanda Shúıeke men Dáýletııar atty­­­ tanymal ıshandardyń bolǵandyǵy jó­­ninde eńbek ardageri Qaıyr­jan Nur­mu­­ha­nov­ aǵamyzdan estip jazyp aldym.­ Ol kisi osy elge alǵash medrese sal­dyr­ǵan­ adamnyń biri osy Dáýletııar ıshan­ bol­ǵa­nyn aıtady. О́tken ǵasyrdyń oty­­zynshy jyl­­daryndaǵy ashtyqta Dáý­le­tııar ıshannyń atqarǵan ıgi isin óziniń áke­leri de kózben kórgen. Úlken taıqazanǵa kúni­ne bir mezgil as-aýqat pisirip taratyp, bira­z adamdy ashtyqtan alyp qalǵanyn, ke­ıin tergeýge alynyp­ bi­raz beınet kórýge tý­ra kelgenin de eki­niń biri bile bermeıdi» dep jazady­ Sy­rym aýdandyq tarıhı-ólketaný mý­zeıi­niń basshysy Aınagúl Oıshybaeva «Me­shit­ter men ımamdary týraly syr» atty ma­qalasynda.

Dáýletııar ıshan bul kezderi tek din qaıratkeri, meshit-medrese ıesi ǵana emes, el aǵasy retinde de tanymal bola bastaǵan. Orynbordan shyǵatyn «Qazaq» gazetiniń 1914 jylǵy 25 mamyrdaǵy sanynda «Oral qazaqtarynyń tilegi» atty maqala jaryq kórgen. Reseı Memlekettik Dýmasy janyndaǵy Musylman fraksııasyna alty talap qoıǵan qazaqtardyń deni – din qaıratkeri, ıshan-haziretter edi. Maqalaǵa qol qoıǵan 15 adamnyń tiziminde ekinshi bolyp Dáýletııar ıshan Aısaryuly tur.

Maqalany tolyǵymen keltiremiz:

«Oral oblysynyń qazaqtary 7-shi maı­­­­da­­ musylman fraksıasyna tómendegi óti­­­­ni­sh­­terin jibergen: «Tómende jazylǵan 6-bap­ tilegimizdi Gosýdarstvennı Dýmada qo­r­­­­ǵaýdy hám tıisti oryndarǵa jetkizýdi mu­­­sylman fraksıasynan kishilikpen su­raımyz.

1) Bizdiń tirshiligimizdi, rásim hám jerimizdiń jaıyna qaraı mal baqqanda kún kórýimiz mal etimen. Sondyqtan G. Dýmaǵa 66 depýtat kirgizgen mal baýyzdaý haqyndaǵy zakon jobasyna qatty renjidik hám ol depýtattarǵa keıidik. О́ıt­keni bul joba zakon bolyp shyǵa qal­sa, biz tipti jeýge ıá ashtan ólýge qa­lamyz. Jobada kórsetilgen retshe mal baýyz­daýdyń sharıǵatsha aramdyǵyn jazý da qajet joq. Bul týraly fraksıanyń ózin­de jeterlik dálel bar shyǵar. Jalǵyz biz­diń tilegimiz sol, joǵaryda aıtylǵan zakon jobasy zakon bolmasyna fraksıa bar kúshin jumsasa eken. Zakon bolyp shyǵa qalǵan kúnde rıza bolyp, qabyl ete qoı­maıtynymyzdy tıisti oryndarǵa bil­dirse eken.

2) Bul kúnge deıin bizdiń din isterimiz hú­kimet tóreleriniń qolynda bolyp ke­ledi. Biraq tóreler sharıǵat húkimin jaqsy bilmegendikten, turmysymyzdan habardar bolǵandyqtan húkimet úshin de, qazaq halqy úshin de bapsyz jumystar bolyp keldi. Endi munan keıin sondaı kóńilsiz, jaı­syz oqıǵalar bolmas úshin qazaq hal­qyn Orenbýrg múftıligine qossa eken ıákı ózi­mizge jeke múftı berilse eken.

3) Qazaq jeri tegis eginge jaramsyz bolǵandyqtan, qazaq halqy mal baǵyp tirshilik etedi. Biraq sońǵy jyldary mujyqtarǵa eń jaqsy jerlerimiz kesilip berilip, mal baǵýymyz qıynshylyqqa aınaldy. Qazaq halqy faqyrlyqqa ushyrady. Sonyń úshin qazaq jerine mujyqtar jiberýdi endi toqtatsa eken.

4) Oral oblysynyń qazaqtarynan keı­ oblystar qala salyp otyrýǵa rıza bo­­lyp edi. Biraq húkimet tóreler olarǵa «Eki­ orys, bir qazaq bolsyn» degen saıasat­ júrgize bastady. Biz bul saıasatty din hám­ ult isterimizge zııandy dep bilemiz, son­dyq­tan bul saıasattyń joǵalýyn tileımiz.

5) Biz mádenı turmysqa, orys hám basqa halyqtarmen qatar tirshilik etýge jańa yńǵaılanyp kelemiz. Sonyń úshin bizdiń din hám dúnııalyq jumystarymyzdan kem­shilikterimiz bek kóp. Biraq bul kerek­terimizdi halyq ókilderi de húkimetke jet­kizip, huqymyzdy qorǵarlyq heshkimimiz joq. Sonyń úshin bizden G.Dýmaǵa depýtat alynsa eken.

6) Bul kúnge deıin qazaq arasynda birsypyra oryssha bastaýysh yshkoldar ashyldy, biraq bul yshkoldarda din, ana tili hám ult ádebıetinen hesh nárse oqytylmaǵandyqtan, yshkoldan oqyp shyqqan balalarymyz ózimizshe oqý-jazý bilmeıdi, din bilimderinen tipti nadan qalady hám halyq arasynda qyzmet etýden maqurym bolady. Sondyqtan halyq mundaı yshkoldardy artyq jaratpaıdy. Sol sebepti qazaq arasyna ashylǵan hám ashylatyn yshkoldarda bastapqy 3 jyl ana tilinde oqytylýdy, sońǵy jyldarda laıyqsha dep úıretip, hám ult ádebıetinen sabaq berilýdi tileımiz.

Bul tilekke ókil bolyp qol qoıý­shy­lar:­ Hamıdolla ıshan Tárjimanov, Dáý­le­­­tııar ıshan Aısarın, Sultan ıshan Kór­­ken­baıev, Ándijan Jubanalıev, Ba­qyt­jan Qarataev, Taqtabaı Tolaev, Ǵab­dol­ǵa­lı ıshan Qonaev, Muhammed-Sú­ıinǵalı Ishan­­uǵly, О́tesh Dúısenbaev, Hasen Jıen­­ǵalıev, Ǵabdolla ıshan Dos­ja­nov, Nuǵ­man Baıtoqov, Súleımen ıshan Esen­ǵalıev, Aıtys ıshan Dalaqov, Hasen ıshan Nurmuhamedov».

Kórip otyrǵanymyzdaı, mundaǵy alty talaptyń qaı-qaısysy da sol kezdegi qazaq ultynyń basyndaǵy eń ózekti taqyrypty qamtıdy. Dáýletııar ıshan budan keıin de eldegi qoǵamdyq-saıası oqıǵalardyń bel ortasynda júrgen.

Keıbir estelikterde Dáýletııar ıshan­­nyń Baqytjan Qarataevpen bir­ge­ birneshe ıshan-hazirettiń arasynda­ Peterbýrgke, patsha saraıyna bar­ǵan­dy­ǵy aıtylady. Al 1917 jyly aqpan tóń­­ke­risinen keıin ótken Oral obly­sy­ qazaqtarynyń sezine, izinshe Bú­kil­re­seı­lik musylmandar sezine qatysý úshin Ja­hansha jáne Halel Dosmuhamedov, t.b. birge Máskeýge bar­ǵany jóninde Baqyt­jan­ Qarataev óz este­liginde, ólketanýshy Bolat Qospaev maqa­lasynda jazady.

Dáýletııar ıshan 1917 jyldyń jel­­toqsan aıynda Orynborda ótken ekin­shi­ jalpyqazaq sıezine Oral oblysy qazaq­ta­rynyń atynan delegat bolyp qatysyp, Alash­orda úkimetin birden jarııalaýǵa da­ýys bergen. Iаǵnı osy jyldary Ha­san­ haziret Nurmuhambetovpen birge Dáý­le­tı­ıar ıshan da «Alash» qozǵalysyn, Qazaq mem­lekettigin qurýdy qýattap, ýezdik, ob­lystyq jáne búkilreseılik musylman qa­ýym­dastyqtarynyń tarıhı jıyndaryna qa­tysqan, búkil qazaq dalasy boıynsha asa­ bedeldi, saýatty dindarlardyń, saıası qaı­rat­kerlerdiń sanatynda bolǵan.

1917 jyly 5-12 jeltoqsan aralyǵynda kúlli qazaqtyń taǵdyry úshin bas qosqan ult zııalylarynyń ishinde «Alash avtonomııasy bu kún resmı ıǵylan etilsin» dep tas salǵan 33 delegattyń biri – Dáýletııar ıshan Aısarın bolatyn.

Ekinshi jalpyqazaq sıeziniń qujat­ta­ry­nyń ishinde Dáýletııar ıshannyń Oral ob­lysy qazaqtarynyń arasynan saılanyp kel­gen delegat ekendigi anyq jazylǵan. Iаǵnı Dáýletshe Kúsepqalıev, Nurǵalı Ipmaǵambetov, Hasan Nurmuhamedov, Taǵybergen Jamashev, Kereı Esenǵulov, Ǵabdolla Doshanov (Dosjanov), As­pen­dııa­r Kenjın, Nurmuhamed Qalmenev, Ǵubaı­dolla Álibekovtermen birge onyń aty-jóni ensıklopedııalyq jınaqtarda Alash­ qaıratkerleri tiziminde júretini sondyqtan.

О́leńti jaǵasyndaǵy áıgili meshit-medresede Dáýletııar ıshanmen birge qyzmet etken birneshe adamnyń aty-jóni belgili. Máselen, ólketanýshy Úzildik Eleýbaevanyń dereginshe, meshittiń bas azanshysy aqyn Saǵynǵalı Seıitovtiń ákesi Dúısenǵalı qart bolǵan.

Batys Qazaqstan oblystyq memlekettik arhıvi qorynan 1927 jylǵy bir qujatty taýyp aldyq: onda Taıpaq bolysy №6 aýyl azamaty Qulmuqanbet Muqataıuly «Dáýletııar meshitinde balalardy jınap, din oqýyn oqytýdy toqtatamyn» dep qolhat bergen. Shejire derekterine qaraǵanda Qulmuhanbet Muqataıuly – Dáýletııar ıshanmen atalas aǵaıyn bolyp keledi. Joǵarydaǵydaı aıyptaýdyń, qısapsyz qýdalaýdyń saldarynan 1920 jyldardyń sońynda búkil áýletin alyp, Reseı jerine kóship ketken.

Oraıy kelgende aıta keteıik, Saı­qu­dyq­ pen Keńsýattyń arasynan 1930 jyldary 90 úı kóship ketipti. Sonyń jartysy Oryn­bordyń Qurmanaı, Pervomaı aýdan­da­rynda, Samaranyń Kınel aýdanynda tu­raqtap qalyp qoıǵan. Joǵarydaǵy Qul­muhanbet Muqataıulynyń aǵaıyn­da­ry­ – Oral oblysynda joǵary laýazymdy qyz­­metter atqarǵan Gennadıı (Quspan) men­ Venıamın (Jaqan) Muqataevtar ke­ıin Qa­zaqstanǵa oralǵan. Belgili óner qaı­ratkeri Ashat Maemırov ta óz atasy­ Maıemerdiń jat jerde – Kınel topy­ra­ǵyn­da qaıtys bol­ǵanyn aıtady.

Árıne, bolshevıkter bıligi kúsheıgen sa­­ıyn keńeske «jat element» – din ókil­de­riniń de órisi taryla bastady.

Áýeli búkil meshitter men ondaǵy ımam­dar­­dyń tizimi jasaqtaldy. 1923 jylǵy 20 ma­­myrda toltyrylǵan qujatta Jympıty ýezine qaraıtyn Qýraıly bolysynyń 9 meshi­ti kórsetilgen. Onyń ishindegi eń úl­ke­ni – №3 aýyldaǵy Dáýletııar ıshannyń ju­ma meshiti bolatyn.

1920 jyldardyń alǵashqy jartysy keńes úkimetiniń din saıasatynda uzyn ar­qan, keń tusaýǵa salyp, keıde senim bos­tan­dyǵyn jarııalap, dinge erkindik bergendeı kórinedi.

Mysaly, 1924 jyly 26 maýsymda Jympıty qalasynda din sıezi ótken. Oǵan úıezdiń ár túkpirinen 60 molda, ıshan-haziret qatysqan. Osy sıezde ornynan bosaǵan muhtasıb Ǵadylsha hazirettiń ornyna 2-shi raıon muhtasıbtigine Dáý­letııar haziret Aısary balasyn saılaý usy­nylyp, sıez biraýyzdan qabyl etken.

Alaıda kóp keshikpeı, RKFSR Kons­tı­tý­­­sııasynyń 65-baby jáne QazOAK-tyń 1925 jylǵy 9 mamyrdaǵy nusqaýlyǵy boıynsha oblystaǵy barlyq molda din ókili retinde saılaý quqynan aıyrylady. Bul tizimde Taıpaq bolysynan daýsy­ alynǵan 35 din ókiliniń aldyńǵy qata­ryn­da ımam, ıshan ári muhtasıb Aısarıev Dáý­le­tııar­ ıshan tur edi.

Joǵaryda aıtylǵandaı, Dáýletııar med­resesinde sabaq ara-tura toqtap, 1928 jyl­ǵa deıin jalǵasqan. Biraq 1928 jylǵy 4 qań­tarda oqý múldem toqtaǵan. Dál osy kúni №6 aýyl azamaty Qulmuqanbet Muqa­­taı­uly bolystyq saqshyǵa «búginnen bas­tap dinı oqytýdy toqtattym, eger jal­ǵas­tyrar bolsam, tesik bazǵa (túrmege) kirip­tar bolýǵa beıilmin» dep qolhat bergen.

Bul kezde keńes úkimetiniń «jaýlaryn» áshkereleý baspasózde de júrip jatty. «...Qazaq aýyldarynda azamat so­ǵysy, ashtyq pen juttan keıin dinı qoz­ǵalys óse bastady. Barlyq ólkede, qaza­ǵy basym ýezderde ýezdik jáne aýdan­dyq mýhtasıbattar qurylyp, dinı mek­tepter, meshitter, aqsaqaldardyń sharı­ǵat sottary paıda bola bastady, múrıd ustaǵan ıshandar kóbeıdi. Oral gýber­na­syndaǵy Qosdáýletov, Aısarıev sekildi ıshandardyń árqaısysynda múrıd sany 500-800-ge deıin jetti» dep jazdy osyndaı maqalalardyń birinde. Bul, árıne, jala bolatyn.

Dáýletııar ıshannyń ómiriniń sońyn­da­ǵy sońǵy sot 1930 jyly bolǵan. Taıpaq aýdandyq halyq sotynyń №144 qyl­mys­tyq isi «Taıpaq aýdany №18 aýy­ly­­­nyń azamattary Dáýletıar Aısa­ry­ulyn­, Qazıza Qashqynbaı áıelin jáne basqa­la­ryn QK-tiń 169-2 babymen aıyptaý jóninde» dep atalady. Tergeý jáne sot isi 1930 jyly 9 qańtarda bastalyp, 1930 jyly 12 aqpanda aıaqtalǵan.

«Dáýletıar Aısaryuly 84 jasta, 2 áıeli bar, oqı, jaza biledi, saılaý pursaty joq, 28 statıada bar, ne barlyǵy 5 jan, 20 jyl ıshan bolǵan, buryn sot astynda 2 ret bolǵan.

Dáýletıar Aısaryuly ejelden eńbek­shi­lerdiń qanyn soryp otyrdy, burynǵy buǵaýly tegeýrinen aıyrylmaǵan ıshan, ótken jyly júrgizilgen kánpeske naýqany kezinde eńbekshilerdiń aýzyna ilinip, buny bul jaqta el kedeıleri aralarynan qýyp, kánpeskelep jer aýdarýyn suraǵan, biraq ta túrli sebeptermen kánpeskelenbeı qalǵan, sondyqtan da maldaryn satyp joıyp, aqshaǵa aınaldyra bastaǵan, astyq daıyndaý naýqanyn jamandap, osy jylǵy biryńǵaı sharýa salyǵyna bergen maldarynyń barlyǵyn ózi árýaqyt satyp joq etedi;

Aıypkerdiń bulaı etýi eńbekshiler úkimetiniń túrli júrgizip jatqan naýqan­darynan qashtyryp, boı tasalaǵandyq, onymen birge keleshekte úkimet tarapynan júrgiziletin túrli áleýmet qorǵaý sharalarynyń is júzine shyqpaýyna kórine zulymshylyq, ...men aıla jasaǵandyq, bulaı etýi qoǵam aldynda qaýipti bolyp sanalady, onymen birge aıypkerdiń etken amaldary (qylmys) zańnyń 169-2 statıasyna týra keledi. Bul aıtylǵandar istegi bergen aıypkerlerdiń ózderiniń kórsetýlerimen anyqtalady, sondyqtan bul aıtylǵan boıynsha Qylmystyq is júrgizý zańynyń 319-320 statıalaryn qoldanyp, sot úkim etedi:

Aıypker – Dáýletıar Aısaryuly Q(ylmys) zańnyń 169-2 statıasy boıyn­sha­ aıypty dep taýyp, eki jyl jarym erkinen aıyrýǵa, bultartpaý sharasy ese­bine Aısaryuly qazirden bastap tutqynǵa alýǵa, úkim tujyrymyna razy bolmaǵany jaıly 14 kún srók ishinde Oral okrýgtik sotyna joldama shaǵym berýge erikti...»

Sot tergeýdiń bitkenin málimdep, aıypkerlerge aqtyq sóz beredi. Dáýletııar ıshan: «Qandaı úkim shyǵarsańdar da qarsylyǵym joq, tek káriligim eske alynsa eken» depti. Osylaısha, jasy seksenniń bel ortasyna kelgen Dáýletııar ıshan búkil mal-múlkinen aıyrylyp, úsh jylǵa sottalady. Odan bosaǵan soń, ómiriniń sońǵy jyldary Jympıty shaharynda, nemere inisi Ahmetov Ǵabdollanyń qolynda turyp, 1935 jyly qaıtys bolǵan.

Zamanynda eldi aýzyna qaratqan, asharshylyqta halqyna talǵajaý taratqan, myń aıdyń júzin kórip, beınetiniń zeınetin tatar shaǵynda temir tordyń azabyn tartqan Dáýletııar ıshannyń taǵdyryn onyń eki qabatty meshiti de keshipti. О́leńti ózeniniń jaǵasynda órkenıettiń oshaǵyndaı bolyp turǵan záýlim ǵımarat 1932 jyly qıratylǵan. Onyń kirpishi men basqa da materıaldarynan keńse, mektep (О́leńti bastaýysh mektebi), ınternat salynypty.

«Meshitti buzarda ishinen teke shyǵyp, adamdardy jaqyndatpaǵan. Atsa, joq bolyp ketken. Sosyn Dáýletııar ıshannyń ózin ákelip, oqytyp baryp, buzǵan. Munarasyn qulatqanda, basyndaǵy aıy О́leńti ózenine túsip ketipti. Eshkim taba almaǵan. 1930 jyldary buzylsa kerek. 1932 jyly О́leńti bastaýysh mektebi salynypty» deıdi Saıpolla Qumarov.

«Meshit jóninde aıtar bolsam, óz basym ony syrtynan bolmasa, ishine kirip kórgen joqpyn. Sheshem marqum: «Ishan atam Jympıtyǵa kóshken soń, belsendiler meshitti buzbaq bolǵan. Biraq esik aldynda eki kózi ottaı janǵan aq teke atsa da oq darymaı, eshkimdi kirgizbepti. Ishannyń ózin aldyryp, duǵa oqytyp, sodan keıin baryp buzǵan. Al munarasyn buzǵan jigit aýzy qısaıyp, esirip óldi desedi», dep aıtyp otyrýshy edi. Bar bilgenim osy» deıdi Qabylqaıyr Ahmetov.

1932 jyly Taıpaq aýdany №8 aýyl­keńes – Dáýletııar meshiti ornyna Engels jáne Qyzyl aqyrap kolhozdaryn quryp, halyqty ornalastyrý boıynsha qujattar Batys Qazaqstan oblystyq memlekettik arhıvinde saqtalǵan. Bir qyzyǵy, osy kartada Qyzyl aqyrap kolhozy negizinen Qyzylqoǵa aýdanynyń №11 aýylynan kóshirilip ákelingen adamdardan quralǵany anyq jazylǵan. Iаǵnı Saıqudyq óńiriniń óz turǵyndary, Dáýletııar ıshannyń aǵaıyn­dary týǵan jerinen aýa kóship, ata­jurt jartylaı ıesiz qalǵandyǵy bul qujattan da baıqalyp tur.

Bul jóninde ólketanýshy Úzildik Eleýbaeva ««Repressııa jyldary Saıqu­dyq­qa da salqynyn tıgizdi. Elde tek 5 otbasy qalyp, qalǵany Reseıdiń Samara ja­ǵyna, ózge aýdandarǵa kóship ketken. Sodan qazirgi Atyraý oblysynyń Qyzylqoǵa aýdanynan úgit-nasıhat arqyly berish, sherkesh, esentemir rýlaryn kóshirip ákelgen» dep jazǵan bolatyn.

Dáýletııar ıshannyń keıingi taǵdyry, jerlengen jeri ózimen taǵdyrlas júzdegen ıshan-haziret sııaqty múldem belgisiz bolyp qalar ma edi?! О́ıtkeni 1930 jyldary áıgili ıshandy arýlap jerleýdiń ózi ońaı bolmaǵany anyq. Basyna belgi de ornatylmaǵan. Mahambet batyrdyń qabirin urpaqqa kórsetip ketken Quraq Bekturǵanov aqsaqal syndy, Dáýletııar ıshannyń basyna da belgi ornatyp, óz basyn qaterge tikken Qabdelhaı (qujatta Qabylqaıyr) aqsaqal Ǵabdollaulyna rahmet aıtýymyz kerek.

«Dəýletııar ıshan Saıqudyqtan Jympıtyǵa kelip, 1935 jyldyń naýryzynda 83 jasynda Ahmetov Ǵabdolla degen inisiniń qolynda dúnıe saldy. Men ol kezde 9 jasta edim. Sol kezdegi saıasattyń salqynymen ataıdyń basy qaraıtylmaı qalǵan. Osy jaıt əkemniń janyna qatty batyp júrgen. 1955 jyly dúnıeden ótken əkem Ǵabdolla: «Qaraǵym, zaman bolsa mynaý. Mindetti túrde tas qoı dep aıta almaımyn, biraq shamań kelse, basyn qaraıtarsyń» dep amanat etken bolatyn. 1970 jyly, ózim kommýnıst bola tura, qylyshynan qan tamyp turǵan keńestik zamannyń zaýalyna qaramaı, ataıdyń basyna óz qolymnan qulpytas qoıǵan edim...» dep jazady aqsaqal.

Jympıty aýylyndaǵy úlken qorym­da jerlengen Dəýletııar ıshannyń qulpy­ta­syn arnaıy baryp kórip, duǵa qylyp qaıttyq. Qulpytasta bylaı dep jazylǵan: «Rýy tana, Qalqaman taıpasy Qosdáýlet bólimi, Aısary uly Dáýletııar, 1852-1935, Tas qoıǵan shóberesi Qabdelhaı, 1970».

Batys Qazaqstan oblysy