Kishkentaıynan esep-qısapqa júırik bolǵan keıipkerimiz – O.Jáýtikov atyndaǵy respýblıkalyq fızıka-matematıka mektebiniń túlegi. О́zine joǵary talap qoıǵan talantty qyz talmaı izdenýdiń arqasynda talaı belesti baǵyndyrǵan. Onynshy synypta oqyp júrgeninde balalarǵa arnalǵan qyzý ólsheıtin sensory bar oryndyq oılap tapqan onyń aıryqsha jańalyǵy sheteldik mamandardyń nazaryna ilikti. О́tken jyly mektep partasymen qosh aıtysqan Dınara tamyz aıynda AQSh-tyń Kalıfornııa shtatyna bilim alýǵa attanady. London Kıngs kolledji, Kalıfornııa, Fordhem, Bentlı ýnıversıtetteri sekildi álemdik bilim berý júıesinde joǵary baǵalanatyn 20 shaqty oqý ornyna bir mezette shaqyrtý alǵan oǵan tańdaý jasaý da ońaıǵa soqpaǵan. Degenmen Dınara Google, Instagram syndy álemdik medıakeńistikke serpin bergen aıtýly jobalardyń negizin qalaýshylar men AQSh-tyń 31 prezıdenti bilim alǵan áıgili Stenford ýnıversıtetinde bilim alýǵa bel býypty. Qarshadaı qazaq qyzyn osyndaı jetistikke jetelegen – úzdiksiz izdenis, taýdaı talap. Ol týraly Dınaranyń ózi aıtyp bersin.
«Úlken nátıje úlken eńbekpen keledi. Jas bolsam da kóz jetkizgen bir dúnıem, aldyńa aıqyn maqsat qoıyp, sol maqsat jolynda aıanbaı eńbek etseń, armanyńnyń barlyq esigi ashylady. Baqytyma oraı, O.Jáýtikov mektebinde eń myqty ustazdardan dáris aldym. Qatarlastarym da ozyq oıly, jan-jaqtan jınalǵan kil myqty oqýshylar boldy. Olarmen jarysa júrip sabaq oqydyq, árqaısymyz ózimizshe daralanýǵa tyrystyq. Stenford ýnıversıtetinde oqý – úlken armanym edi. Maqsatymnyń alǵashqy baspaldaǵyna aıaq basqanyma qýanamyn. Árıne, qanshama halyqaralyq jobalarǵa qatystym. Olardy sabaqpen qatar alyp júrý ońaı bolǵan joq. Daıyndyq barysynda kúnine nebári tórt saǵat qana tynyǵyp júrdim. Sońǵy eki jylym osy tártippen ótti desem bolady. Tipti túngi 12-de jınalyp, jobaǵa beınebaıan túsirip, ony baıqaýǵa jibergen kezderimiz de boldy. Startap jobalar únemi izdenýdi qajet etedi. Oǵan qosa ózim janym súıip aınalysatyn taekvando men mýzyka ónerin ǵylymı izdenisterimmen qatar damytýǵa týra keldi. Bir jaǵynan sport pen óner meni qanattandyryp otyrdy. Stenfordta ekonomıka jáne kompıýterlik ǵylym mamandyǵy boıynsha bilim alatyn bolamyn», deıdi D.Qalıhan.
Dınaranyń ınnovasııalyq tehnologııalarǵa qyzyǵýshylyǵy zor, ınjenerııa men matematıka baǵytynda tyń izdenisterge bet burǵan. Osy salada respýblıkalyq, halyqaralyq deńgeıdegi ondaǵan baıqaýdyń jeńimpazy atanǵan onyń esimi 30 jasqa deıingilerge arnalǵan «Forbes» tizimine engen. Bul turǵyda «Asia International Mathematical Olympiad» jobasynda birinshi oryn ıelenip, «American mathematics competition» baıqaýynda jeńimpaz atanǵanyn, «Mathematics Without Borders» saıysynda júzden júırik shyqqanyn astyn syzyp ataýǵa bolady.
Qarshadaı qyzdyń armany qarapaıym qadamdardan bastalypty. Qoǵamǵa qaıtsem de paıdamdy tıgizemin degen Dınara o basta qatarlastarymen birge volonterlik qyzmetke den qoıǵan. Bilim berýge qatysty aqparattyq keńistiktegi keıbir keleńsiz máseleler ony oqýshy kezinen tolǵandyrǵan. Álemdi ábigerge salǵan pandemııa kezinde mektep oqýshylary qashyqtan oqýǵa májbúr boldy. Al bul kezeńde shákirtterge arnalǵan aqyly qosymsha sabaqtar men paıdaly materıaldar jınaqtary ǵalamtorda úlken suranysqa ıe bolǵanymen, qarjylyq turǵydan ata-analarǵa qolaısyzdyq týdyrǵan. Osyǵan alańdaǵan ol ózi oqıtyn mektep basshylyǵymen keńese otyryp, O.Jáýtikov mektebine túsý úshin tapsyratyn emtıhandarǵa daıyndalýǵa arnalǵan bilim platformasyn oılap tapqan. 74 beınesabaq jáne 740 esepten turatyn qaǵilez qyzdyń eńbegi óz nátıjesin kórsetip, sol kezeńniń ózinde 500 den astam oqýshy onyń sabaqtaryna júgingen. Osy dáristerdiń kómegimen oqýǵa qabyldanǵan kóptegen zamandasy tapqyr qyzǵa rızashylyq bildirgen. Odan bólek matematıka jáne baǵdarlamalaý boıynsha 200-den astam sabaq ótkizý arqyly az qamtylǵan otbasylardyń balalaryn oqytyp alǵys arqalapty.
Dınaranyń aıtýynsha, álemniń tańdaýly bilim oshaqtarynyń stýdenti ataný úshin úzdik oqyp, emtıhandy jaqsy baǵaǵa tapsyrý jetkiliksiz. Ol aǵylshyn tilin óz betinshe meńgerip, san túrli jobadaǵy jetistikterin, ǵylymı jańalyqtaryn aıǵaqtaıtyn materıaldardy portfolıoǵa jınaqtap, armanyndaǵy ýnıversıtetterge joldap otyrǵan. Atalǵan oqý oryndaryna maqsat-tilegin arqaý etken birneshe hat ta jiberipti. Tálimgerdiń alǵyrlyǵyna tánti bolǵan professorlar onyń eńbegin laıyqty baǵalaǵan. Ásirese onyń «Smart Baby Seat» dep atalǵan jobasy mamandardyń qyzyǵýshylyǵyn oıatqan.
«Smart Baby Seat» – arnaýly qondyrǵysy bar bala denesiniń temperatýrasyn anyqtaıtyn oryndyq. Eger osy oryndyqta otyrǵan balanyń dene qyzýy 37 gradýstan joǵary temperatýrany kórsetken jaǵdaıda aqyldy oryndyq balanyń ata-anasyna avtomatty túrde SMS-habarlama joldaıdy. Osy jobam úshin «International scientific and practical conference» baıqaýynda úshinshi oryn aldym. Degenmen bul qondyrǵy bizge qaraǵanda AQSh tarapy kóbirek qyzyǵýshylyq tanytty. О́ıtkeni ol jaqta ata-analar balalaryn kólikte umytyp ketip, oqıǵanyń sońy ólim jaǵdaıymen aıaqtalǵan kezder bolǵan eken. Elimizde jobaǵa qyzyǵýshylyq baıqalmaǵan soń, ári qaraı jalǵastyrmadym. Bolashaqta bul bastamamdy jetildirsem, qoǵamǵa kóp paıdasy tıedi dep oılaımyn», deıdi Dınara.
Ol jańalyq ashýǵa qumar zamandastarymen kúsh biriktire jumys isteýge ázir. Onyń ózgelermen birlesken jobalary da joq emes. Máselen, Asyl Narsha esimdi qurbysymen birge názikjandylardy qorǵaýǵa arnalǵan «Stolık 99» dep atalatyn erekshe baǵdarlama oılap tapqan. Baǵdarlamaǵa tirkelgen azamattar jeke basyna qaýip týdyrarlyq qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵanda qupııa sózdi aıtý arqyly kómek suraı alady. Birer jyl buryn ómirge kelgen baǵdarlama tek hanymdardy ǵana emes, qıyndyqqa tap bolǵan kez kelgen azamatty qorǵaýǵa kómegin tıgizse kerek.
«Biz tegin jáne jyldam kómek alý úshin meıramhanalar, barlar men dámhanalardy biriktiremiz. Negizgi maqsatymyz – qalany barynsha jaıly etý. Áıelderdiń 97%-y fızıkalyq, seksýaldy jáne psıhologııalyq qysym kóredi. Bul kórsetkish kún saıyn ósip keledi. Sondyqtan mundaı jaǵdaılardyń aldyn alý mańyzdy. Jobamyzdyń mańyzyn anyqtaý úshin 100 qyzdyń arasynda saýalnama júrgizdik. Nátıjesinde, saýalnamaǵa qatysqandardyń 72%-y ózderine qatysty ketkollıngtiń bolǵanyn rastady. Sondaı-aq saýalnama qatysýshylarynyń 92%-y ózderin qoǵamdyq orynda jaısyz sezinetinin, al 72%-y túnde jalǵyz serýendeýge qorqatynyn alǵa tartty», deıdi joba avtorlary.
Aıtpaqshy, D.Qalıhan – taekvondodan qara belbeý ıegeri. Kóptegen jarysta top jaryp, kósh basynan kórinip júrgen qaısar qyz «talantty adam barlyq jaǵynan talantty» degen támsildi eske salady. Dombyra, pıanıno sekildi birneshe aspaptyń tilin qatar meńgergen ol mýzyka adam janynyń emshisi dep esepteıdi.
«Adam jany qalaıtyn dúnıemen aınalysýy qajet. Eger talaptanar bolsaq, bizge berilgen múmkindikterdiń aýqymy keń ǵoı. Tek eńbektenýdi, izdenýdi, úırenýdi toqtatpaýymyz qajet. Belgili bir jetistikke jetkende, oǵan jetý jolynda kórgen qıyndyqtaryńnyń bári umytylady. Al bastaǵan isti aıaqsyz qaldyrý – álsizderdiń isi. Qazir bilimdilerdiń zamany. Bilimiń jetse, talapqa saı bolsań, qoǵamnan óz ornyńdy tabasyń. Meni únemi qoldap otyratyn ata-anama alǵys aıtamyn. Olardyń qoldaýy meniń qııalyma qanat bitirdi», deıdi jigerli jas.
Dınaranyń armany sheksiz. Oqýyn oıdaǵydaı aıaqtap, elge abyroımen oralsam deıdi. Otandyq ǵylymǵa, matematıka men ınjenerııa, ekonomıka men tehnologııa salasyna tyń jańalyq ákelýdi kózdeıdi.
ALMATY
