Alash arystarynyń ustazy bolǵan aýyl moldasy týraly ne bilemiz?

Osy oraıda, myna bir derekke nazar aý­darsaq. Joǵarydaǵy azamattardyń bar­ly­ǵynyń derlik ómirbaıandyq jazbalaryn­da­ «Aýyl moldasynan oqyǵan» degen bir sóı­lem júredi.

Mysaly, úlken aǵartýshy Ybyraı Al­tyn­­sarın alǵashqy saýatyn aýyl mol­da­­sy­nan ashyp, sonyń arqasynda 1850 jy­­ly Orynbordaǵy qazaq-orys mek­­te­bi­ne­ oqýǵa túsedi. Uly Abaı she, ol da­ aýyl­ mol­dasynan saýat ashyp, keıin Se­meı­de­gi­ Ahmet Rıza medresesinde oqy­ǵany aıty­­­lady. Baıanaýyldyq ǵu­la­ma atamyz Másh­­húr Júsip Kópeev te Kamaraddın Bıjo­­mart­uly degen aýyl moldasynan sabaq al­ǵan.­ Buǵan dálel Máshekeń «Ereı­men­taý sa­pary» atty jyrynda: «Surasań rýymdy­ Súıindikpin, Bolattan aǵyp túsken quryshtaı-aq, Balasy Qulbol­dy­nyń naǵyz tekpin, Ustazym Kamar mol­da sabaq alǵam» degen joldar bar. Sol­ sııaqty úlken ilim ıesi Shákerim Qudaı­berdiulynyń ómirbaıanynda Abaı aǵasy­nyń­ nusqaýymen bes jasynan bastap, jeti ja­syna deıin eki jyl úzbeı aýyl moldasynan oqyǵany týraly derek bar.

Ataqty aqyn Ǵumar Qarash ta aýyl molda­sy­­nan hat tanyp, odan keıin Jalpaq­tal­ medresesinde bilimin jalǵastyrsa, Alash­orda úkimetiniń múshesi, Dýma depý­ta­ty,­ zańger Ahmet Birimjanov ta aýyl­ mol­da­­synyń túlegi kórinedi. Ult­ us­tazy san­a­lyp júrgen Ahmet Baıtursynulynyń ómir­baıanynda «1882-1884 jyldary­ aýyl moldasynan oqyǵan» deıtin eleý­siz­ sóılem tur. Al ult qaıratkeri Álı­han­ Bókeıhandy ákesi toǵyz jasynda Qar­qa­ralyǵa aparyp, jergilikti moldanyń oqý­yna berse, Maǵjan Jumabaıuly aýyl­ moldasynan saýatyn ashyp, odan ke­ıin bes jyl Qyzyljardaǵy Begıshev med­re­se­sinde bilimin jalǵastyrǵan.

Mirjaqyp Dýlatuly da osy jolmen­ júr­gen. Jaqańnyń ómir-tarıhyn zert­teý­shi zań ǵylymdarynyń doktory Nur­lan­ Dýlatbekov, bala Mirjaqyp aýyl mol­dasynan hat tanyp, eki jyl oqyǵannan keıin 1897-1902 jyldary oryssha oqy­ta­tyn Muqan muǵalimnen dáris alady, deı­di.­ qazaqtyń Qulager aqyny Ilııas Jan­sú­girov te áýeli óz ákesinen qara tanyp, odan­ keıin Qaraǵash degen jerdegi aýyl mol­da­synyń aldyn kórgen. Odan keıin Alma­ty­daǵy muǵalimder daıarlaıtyn kýrs­qa attanǵan. Al bir jasqa tolmaı jatyp­ ákesinen, alty jasynda sheshesinen aı­ryl­ǵan qazaq ádebıetiniń iri ókili Beıim­bet­ Maılın da aýyl moldasynan oqyp saýat­ ashsa, daryndy aqyn Sábıt Dónen­taev­ ta Qasymqajy Ertisbaev degen aýyl mol­da­synan bilim alǵan eken.

Kúnbatys Alash qaıratkerleriniń biri­ Halel Dosmuhameduly da aǵasy Dáýlet­úm­bettiń yqpalymen aýyl moldasynan hat­ tanysa, ekinshi alashshyl tulǵa Jansha Dos­muhamedov bolystyq orys-qazaq mek­te­bine barmaı turyp, áýeli aýyl moldasynan saýatyn ashypty.

Qazaqtyń myqty aqyndardyń biri – Sultan­mahmut Toraıǵyrov ta alǵashynda Muqan,­ Ábdirahman, Tortaı deıtin aýyl mol­da­­larynan oqysa, tanymal ǵalym Qanysh­ Sátbaev pen Álkeı Marǵulan da osy­ joldan ótken. Ataqty Júsipbek Aıma­ýytuly Barmuhamed degen aýyl molda­synan úsh jyl oqyǵan. Sol sııaqty alash­shyl tulǵa Mánnan Turǵynbaevtyń ómir­baıanynda, Semeıge oqý izdep kelgen jas­ Kámalıden haziretten saýat ashyp, ári­ qaraı medresede alty jyl oqyǵany týra­ly derek bar.

Mundaı derek soltústik týmalary Sá­bıt Muqanov pen Ǵabıt Músirepovtiń de­ ómirbaıandarynda jazýly tur. Ekinshi dúnıe­júzilik soǵystyń batyry Baýyrjan Momysh­uly da alǵashynda aýyl moldasy­nan­ oqyp, arabsha hat tanypty. Tipti zań­ǵar­ tulǵa Muhtar Áýezov áýeli óz atasynan es­kishe saýat ashyp, 1908 jyly Semeıdegi Kama­raddın haziret medresesinde oqyp, odan­ keıin baryp orys mektebiniń daıyn­dyq­ kýrsyna aýysady. Aıta bersek kóp.

Bir qyzyǵy, ótken ǵasyr basynda­ qa­zaq oqy­ǵandaryn alǵashqy bolyp ush­tap, úlken jol­ǵa baǵyttaǵan aýyl mol­da­larynyń biren­-sarany bol­mas­a kóbiniń aty-jóni belgi­siz. Bir tań­danarlyǵy, mundaı molda­lar kúlli qa­zaq dalasynyń qaı bury­shyn­da da­ bolǵan. Olar shákirtterine eýro­pa­lyq­ bilim bere almaǵan shyǵar, biraq­ hal­qy­myzdyń baıyrǵy ǵasyrlar boıy­ shyń­dalǵan keremet dástúrlik júıe­si­n­ oqytyp, qazaqy tanymnyń tereń­ qaı­na­ry­nan sýsyndatyp, sońynda quran­nyń qara­syn tanytqan. Ábý Nasyr­ ál-Farabı ata­myzdyń traktattaryn­da­ aıtylǵandaı, aýyl­ moldalary shákirt­te­rine áýeli bilim emes,­ tárbıe ıaǵnı adam­ger­shiliktiń tereń táli­min sińirgen.

Fılosofııa ǵylymdarynyń kandı­da­ty­ Úmbethan Sársenbın: «Sol kezdegi aýyl mol­da­­lary ulttyń tarıhy men ádebıeti, jy­raý­lar poezııasy, tipti hımııa men astro­nomııaǵa deıin oqytqan. Olar Alash zııaly­­larynyń qalyptasýyna, mádenı aǵartý­shylyq jumystyń júrýine yqpal etip, qazaq qoǵamyna qastandyqpen júr­gi­zilgen ıdeologııaǵa qarsy turdy» dep ja­zypty. Bul óte aqıqat pikir.

Ekinshiden, aýyl moldalary qazaq qoǵa­­myn­daǵy ómir súrýdiń buljymas tetigi bala­lardyń bolashaǵyn ańdap, suryptaý júr­gizip otyrǵan. Naqtyraq aıtqanda, aýyl­ moldasy aldynda otyrǵan 20-30 bala­nyń qaısysy bilimge beıim, qaısysy mal­saq, qaısysy ónerli, qaısysy uǵymtal, qaı­sysy boıkúıez... bárin anyqtap aýyl aqsa­qalyna nemese elaǵasy tulǵaǵa «myna bala­nyń yntasy zor oqytý kerek, ana balany mal baqtyrǵan durys, ana qara ul qol­ónerge beıim usta bolsyn...» degendeı,­ jet­kinshekterdiń bolashaq áleýmettik már­te­besin belgileıtin.

Aýyl baı­lary bir-bir aýyl moldasyn ustaǵan. Onyń­ barlyq shyǵynyn ózderi kótergen. Ory­s ǵalymy A.I.Levshın «Qyrǵyz-qa­zaq nemese qyrǵyz-qazaq ordasy men­ dalalarynyń sıpattamasy» atty eńbe­gin­de: «...Qurandy arabsha uǵatyn qyrǵyz úl­ken­ aqyl ıesi bolyp sanalady. О́z tilinde jáne­ tatar tilinde oqyp, jaza alatyn ár qyr­ǵyz kemeńger dep esepteledi. Handar, sul­tan­dar, bıler óz jandaryna saýatty is júrgi­zýshi, aýdarmashy retinde moldalar ustaı­dy» dep beker jazǵan joq.

О́tken ǵasyrlarda áý basynda reseı­lik,­ keıingi keńestik otarlaýshylar bolsyn­ eń aldymen qazaq arasyndaǵy «aýyl moldasyn» joıýǵa kúsh saldy. О́ıt­keni olar bul ınstıtýt kózge asa shaly­na­ bermeıtin qarapaıym kóringenimen, ult­tyń ustynyn ustap turǵan keremet mek­tep ekenin, osy qurylymdy buzsa etnos birligi ydyraıtynyn jaqsy bildi. Mysaly, HIH ǵasyrda ómir súrgen Reseı barlaýshysy P.I.Rychkov 1887 jyly Orynborda jaryq kórgen «Istorııa orenbýrgskaıa» atty eńbeginde: «Ár rý ózderiniń aqsaqaldary men dáýletti adam­daryn qurmetteıdi. Bul adamdarǵa aqyl-keńes berip, musylmanshylyq qaǵı­dat­taryn úıretetin arnaıy adamdary (aýyl moldasy) bar. Qaısybir iske rý basy­lary osy kisiler maquldaǵan kezde ǵana­ jumylady...» deıdi.

Keńes ókimeti eń áýeli dinge, sonyń ishin­de aýyl moldalaryna qarsy kúresti. Osy maqsatta 1919 jyly «Revolıýsııa ı ser­kov» jýrnalyn jáne 1922 jyly «Bez­bojnık» gazetin shyǵardy. Osy gazet­ qoǵam­dyq tilshilerdiń sıezin ótkizip, 1929 jyly «Jaýynger qudaısyzdar oda­ǵyn»­ qurdy. Atalǵan odaqty ulty evreı­ E.M.Iаroslavskıı basqardy. Mundaı qury­lym­ Qazaqstanda da paıda boldy.

Jaýynger qudaısyzdar uıymyna mú­she­­ bolý jaǵynan qazaqtar odaq kóle­min­de­ ýkraın­­dardan keıingi ekinshi orynǵa ıe bol­­dy. Nátıjesinde, qazaq qoǵamynda aýyl­­ moldasynyń mektebi joıyldy. Keńes­­ bıligi ornaǵan jyldary respýblıka boıyn­sha 465 dinı uıym men meshit ja­byl­sa,­­ 1920 jyly Ortalyq Azııada qyz­met­ et­ken 25-30 myń meshitten 1941 jyly 1 my­ńy ǵana qalǵan eken. Barlyq medreseler joıylyp, 47 myń dinı tulǵalardan 2 myń­nan azy tiri qaldy.

Keshikpeı 1937-1938 jyldary júr­­g­i­­­­­­zil­gen qýǵyn-súrgin eń aldymen aýyl­ mol­­­da­syn qyryna aldy. О́ıtkeni olar­ bu­lardyń kózin joımaı qazaqtyń ult­tyq­­­ rýhanı qaınaryn biteı almas edi. Sózi­­mizdi túıindep aıtar bolsaq, qandaı d­a­ bir qoǵamdyq júıeni áleýmettik tur­­ǵy­­dan shaıqaltpaı ustap turatyn jáne júz­degen ǵasyr boıy shyńdalǵan myz­ǵy­mas­ rýhanı-mádenı ustyndary bolady. So­nyń biri – aýyl moldasy ınstıtýty. Otar­laýshylar osy júıeni joıý arqyly ha­ly­q­ty rýhanı ustynynan aıyrdy. Biz­ sol otarlaýdyń sanamyzǵa sińgen der­­tinen áli kúnge deıin aryla almaı kelemiz.