Ekonomıka • 24 Sáýir, 2023

Ideıamdy kepilge qoıamyn...

335 ret
kórsetildi
10 mın
oqý úshin

Qoldanystaǵy zań ıdeıany kepilge qoıýǵa ruqsat bergenimen, bankter ony kepilzat dep tanyp, nesıe berýge asyǵar emes. Batystyń damyǵan elderinde IT-dan bastap shyǵarmashylyq ıdeıaǵa zııatkerlik menshik quqyq beriledi. Bankter ony kepilge alyp, nesıe de úlestiredi.

Ideıamdy kepilge qoıamyn...

Kollajdy jasaǵan Almas MANAP, «EQ»

Sarapshylar Qazaqstanda zııatker­lik menshik quqyn kepilge qoıyp, nesıe alý tájirıbesin engizý qajettigin talaıdan beri aıtyp keledi. «Biraq ıdeıamdy kepilge qoıamyn, maǵan nesıe berińizshi» dep bankterge júginip, ony óndiriske qoldanyp jatqandar joqtyń qasy. Sebebi zııatkerlik menshik ıeleri men bankter arasyndaǵy ıntegrasııaǵa dem beretin faktorlar tym álsiz. Al qoldanystaǵy zańdarda menshik quqyǵy ıdeıasy kásiporynnyń jarǵylyq kapıtalyna salym retinde jáne zańmen ruqsat etilgen basqa qarjylyq operasııalar úshin paıdalanýǵa bolatyny aıtylǵan. Bank qyzmetkerleri zııatkerlik menshik quqyǵyn aktıv retinde baǵalaý óte kúrdeli ekenin, tipti jekelegen tulǵa­lar­dyń ınnovasııalyq jobalary patent­telgenimen, qaǵaz júzinde qalyp qoıýyna sebep bolatyn faktor da osy ekenin aıtyp júr.

Álemdik tájirıbede patenttelgen tehnologııadan bastap án-kúı, shyǵar­mashylyq ıdeıa, aqparattyq tehno­lo­gııa­lyq ónimderdiń bári materıaldyq emes aktıvter retinde kepilzat bola ala­dy. Banktiń talaby – dıvıdendpen bó­lisý emes, nesıeńdi ýaqtyly ja­bý. Jaba almasań, kepilzat retinde usy­nyl­­ǵan joba banktiń ıeligine óte­di. Ha­lyq­aralyq sarapshy­lar­dyń pikiri­ne den qoısaq, bankke ke­­pilge qoıyl­ǵan zııatkerlik menshik qu­qyq­tarynyń nesıeni aqtaı almaǵan sát­teri óte sırek. Sebebi olardyń bári ká­sibı sarap­shy­lar­dyń baǵalaýynan ótip baryp nesıeni berýge sheshim qabyldanady.

Ǵalymdardyń ıdeıasyn satyp alatyn óndiris oryndary joqtyń qasy. Zattyq sıpaty joq zııatkerlik menshik quqyǵy bolyp sanalatyn ádebı shyǵarmalar­ǵa jumsalǵan qarjy ózin aqtamaıdy, kıno-jobalardyń prokaty shekteýli. Bizdiń elde kez kelgen daryn ıesi – ıntellektýaldy sýbekt. Naryqtyń bul segmentinde talanttarǵa tabys kózi dep qaraý shoý bızneste, sportta baıqalady.

Ulttyq zııatkerlik menshik ınstı­tý­tynyń málimeti boıynsha 2019 jyl­dyń sońynda respýblıkada 114 myń­nan astam zııatkerlik menshik obektisi tirkelgen. Biraq solardyń ishinde bank qyzmetine júgingenderi neken-saıaq. Sebebi bul úrdis tájirıbege enbepti. Zııatkerlik menshik quqyǵynyń qunyn baǵalaý qıyn bolǵandyqtan talanttar oǵan betteı almaıdy.

«Bolotov jáne Partnerlar» zań fırmasynyń bas­qarýshy seriktesi Iýrıı Bolotov zııatkerlik menshik obektilerin ótim­diliktiń tómen bolýyna baılanysty kepilge alý bankterge tıimsiz ekenin aıt­ty. Banktik kepil retinde paıdalany­latyn zııatkerlik menshiktiń eń keń ta­ralǵan nysany – taýarlyq-zattyq bel­gisi bar jobalar ǵana.

Kásibı táýelsiz baǵalaýshylar palatasy sarapshylar keńesiniń múshesi Sergeı Lelchýktyń aıtýynsha, bank­terge kepilge qoıatyn zııatkerlik menshik qatty zat túrinde bolýy qajet. Sebebi bankter nesıe qaıtarylmaı qalǵan jaǵ­daıda akýsıon arqyly satyp, nesıeni jabýǵa bolatynyna senimdi bolýǵa tıis. Zııatkerlik menshik quqyn baǵalaýdyń qıyndyǵy da osy tustan bastalady eken. О́nertabystar men avtorlyq quqyqtar sııaqty basqa zııatkerlik menshik qunyn ádil baǵalaýǵa tek tájirıbeniń joqtyǵy ǵana kedergi keltiredi. О́ıtkeni naryq­tyń bul segmenti áli qalyptaspaǵan. Otandyq bankter arasynda tek «Jýsan Bank» jáne burynǵy «Sberbanktiń» nesıelik portfelinde osyndaı jobalar bar eken. Eki bank te zııatkerlik men­shik quqyǵyn kepil retinde tanýdyń múmkindikterin qarastyryp jatyr.

Osy menshik quqyǵyn nesıelendirý shoý bızneste, sportta jaqsy damyǵa­nyn IT-sala mamany Ǵanı Kópjasa­­rov ta rastady. Onyń aıtýynsha, biz­degi prodıýserlik, promoýterlik orta­lyq­tar – sonyń dáleli. Sol sekildi IT-sala da bıznestiń ekpinine ilesip ke­týge daıyn ekenin baıqatty. О́ıt­­keni Almaty kóshelerindegi baqylaý ka­­me­­ralary, uıaly telefondardaǵy qo­sym­­sha qyzmetter, qoǵamdyq kólikter­­de­gi «Ońaı» – bári-bári osy segment­tiń ónimderi. Al bank qyzmetkerleri bolsa, IT-jobalarǵa suranys tek kompa­nııalar tarapynan, jekelegen emes, ujym­dyq kelisim boıynsha tapsyrala­tynyn aıtady. Sebebi kompanııalar da, bankter de osy saladaǵy ozyq oı­ly mamandardy qyzmetke qabyldaý ar­qyly olardyń menshik quqyǵyn da ózderine jekeshelendirip alatyn kó­ri­nedi. Qazaqstandyq talanttardyń joba­lary brend retinde tanylmaı jatýy­nyń, syrtqy naryqtaǵy sura­nysynyń tó­men bolý sebebi de osy. Son­dyqtan kom­panııa qyzmetkeriniń men­shik quqyn saq­taı otyryp, táýekelin óz jaýap­kershili­gine alsa ǵana ıdeıany ári qaraı ilgeriletýdiń múmkindigi – zııatkerlik menshik ıesi, kompanııa jáne ınvestor arasyndaǵy kelisim ǵana.

«Mundaı tájirıbe Batys elderinde burynnan bar. Reseıde, О́zbekstanda endi tájirıbege enip jatyr. Bizge de keldi. Biraq ol – ujymdyq menshik quqyǵy. Mysaly, iri bankter jobanyń táýekelin ózi kóterip qarjylandyrsa, bankterdiń ja­nynan osy baǵytta jobalarmen aınalysatyn enshiles kompanııalar ashýǵa bolar edi. Kompanııalar jaqsy mamandardy joǵary jalaqy berip, jumysqa qabyldaý arqyly onyń menshik quqyǵyn da ıelenip, ózderiniń múmkindikterin shektep tastap jatyr. Qazirgi jastar­dyń boıynda ego basym, olar tabysymen de, ıdeıasymen de kóppen bóliskisi kelmeıdi. Sol sebepti óz atymen tany­lýyna múmkindik beretin orta izdep, shetel asyp jatyr. Bizge osyny túsinetin kez keldi», deıdi Ǵ.Kópjasarov.

Osy tusta 2019 jyly shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektileri IT-joba­lardy kepilge qoıa otyryp, sýbsıdııa alatyn múmkindikter memlekettik deń­geıde sóz bolǵanyn eske sala kete­ıik. Bankter zııatkerlik menshik obek­ti­le­rin baǵalaýdyń biryńǵaı standart­tary­nyń bolmaýyn alǵa tartsa, ıdeıa avtorlary ujymdyq ıdeıa retinde usy­nýǵa ke­lis­pepti. Demek eki arany baılanystyratyn zańdyq tetik álsiz.

«Jekelegen ıntellektýaldardyń jeke ıdeıasyn ujymdyq ıdeıa retinde usy­nýǵa kelispeý sebebin túsinemin. Onyń ári qaraı damýyna ıdeıa avtorynyń ózi múddeli bolýy, onyń ystyǵyna da, sýy­ǵyna da ózi kónýge tıis. Sondyqtan keli­sim úsh taraptan – jumys berýshi, ıdeıa avtory jáne qarjylandyrýshy taraptan bolýy kerek. Qazir munyń múm­kindik­teri kóp. Startap ıdeıalardy qarjylandy­rýǵa daıyn turǵan ınves­torlar el ishinde de, syrt elderde de jetedi. Son­dyqtan bul máseleni sheshpese, jaǵdaıdy retteı alatyn, sóıtip mamandy ıdeıasymen birge ózimen alyp ketetinder syrt elderden de tabylady», deıdi ol.

Qazaqstandaǵy jalǵyz kraýfandıng platformasynyń negizin salýshy, «StartTime» kompanııasynyń bas dırektory Ázıza О́tegenovanyń aıtýynsha, bizdiń elde kraýdfandıng platformasy – talant pen ınvestordyń arasyn jalǵaıtyn senimdi platforma.

«Bizge «Kickstarter» nemese «Boom­starter» deńgeıine kóterilýge áli erte. Biraq ómirdegi barlyq jetistik isti bas­taýdan bastalady. Bıznes-ıdeıasy­na qarjy tappaı júrgender de, qarjy­syn qandaı jobaǵa salaryn bilmeı júr­gender de kóp. Tipti qazir adam kapıtalyna ınvestısııa salý trendke aınaldy», deıdi Ázıza О́tegenova.

Onyń aıtýynsha, AQSh-ta, Germa­nııada ataǵy álemge jaıylǵan keıbir kompanııalar kraýdfandıng platformalary arqyly qarjylandyrylady. Kraýdfandıng platformalaryna degen qajettik áleýmettik jaǵdaıdyń tó­mendigin bildirmeıdi. Bul – mádenıettiń eń joǵary deńgeıi. «Jýrnalıstermen kezdesken saıyn ıdeıamyz aqsha tabýǵa emes, adamdardyń jańa jobany bastaýyna múmkindik berýdi maqsat etetinin aıtamyn. Onyń kommersııalyq sıpatyn ýaqyt sheshedi. Biz tek aıaǵynan tik turyp ketýin ǵana baqylaımyz. Eki jyldyń ishinde bizge 400 ıdeıa kelip tústi. Onyń ishinen iriktep, 50 ıdeıany saıtqa jarııaladyq. Sol elýdiń 35-i ınvestoryn tapty», dedi ol.

Sarapshynyń pikirinshe, memleket kraýdfandıng platformasy týraly zań qabyldaýy kerek. Sol kezde bar máseleni sheshýge bolady. Ár­bir kásipker qateliktiń ornyn toltyr­ǵysy keledi. Bul úshin olar qaıyrym­dylyq ilimin jetildirip, arnaıy joba jasaýdy daǵdyǵa aınaldyrsa, naryq alǵa jyljıdy. Bul zııatkerlik menshik quqyǵynyń ınvestor tarapynan qarjylandyrý úderisin ońtaılandyrady.

Qysqasy, bizde «ıdeıamdy kepilge qoıyp, nesıe alǵym keledi» dep júr­gen talanttar da, startap ıdeıalardy qarjylandyrýǵa daıyn ınvestorlar da jetedi. Olardy tek júıelendirý men birizdendirý ǵana qaldy. Sol kezde ǵana daryn ıdeıasynyń jemisin qoǵam, memleket bolyp sezinetin elge aınalamyz. Aıtpaǵymyz – bankter talant­tardyń shyǵarmalaryna menshik quqyǵy dep qarap, jaryqqa shyǵýyna yqylas tanytsa, ınnovasııalyq jobalardy qarjylandyryp, óndiriske engizýine múmkindik berse, «talanttar nege elden ketedi?» degen áńgime de aıtylmas edi.

 

ALMATY 

Sońǵy jańalyqtar