Kollajdy jasaǵan Almas MANAP, «EQ»
Sarapshylar Qazaqstanda zııatkerlik menshik quqyn kepilge qoıyp, nesıe alý tájirıbesin engizý qajettigin talaıdan beri aıtyp keledi. «Biraq ıdeıamdy kepilge qoıamyn, maǵan nesıe berińizshi» dep bankterge júginip, ony óndiriske qoldanyp jatqandar joqtyń qasy. Sebebi zııatkerlik menshik ıeleri men bankter arasyndaǵy ıntegrasııaǵa dem beretin faktorlar tym álsiz. Al qoldanystaǵy zańdarda menshik quqyǵy ıdeıasy kásiporynnyń jarǵylyq kapıtalyna salym retinde jáne zańmen ruqsat etilgen basqa qarjylyq operasııalar úshin paıdalanýǵa bolatyny aıtylǵan. Bank qyzmetkerleri zııatkerlik menshik quqyǵyn aktıv retinde baǵalaý óte kúrdeli ekenin, tipti jekelegen tulǵalardyń ınnovasııalyq jobalary patenttelgenimen, qaǵaz júzinde qalyp qoıýyna sebep bolatyn faktor da osy ekenin aıtyp júr.
Álemdik tájirıbede patenttelgen tehnologııadan bastap án-kúı, shyǵarmashylyq ıdeıa, aqparattyq tehnologııalyq ónimderdiń bári materıaldyq emes aktıvter retinde kepilzat bola alady. Banktiń talaby – dıvıdendpen bólisý emes, nesıeńdi ýaqtyly jabý. Jaba almasań, kepilzat retinde usynylǵan joba banktiń ıeligine ótedi. Halyqaralyq sarapshylardyń pikirine den qoısaq, bankke kepilge qoıylǵan zııatkerlik menshik quqyqtarynyń nesıeni aqtaı almaǵan sátteri óte sırek. Sebebi olardyń bári kásibı sarapshylardyń baǵalaýynan ótip baryp nesıeni berýge sheshim qabyldanady.
Ǵalymdardyń ıdeıasyn satyp alatyn óndiris oryndary joqtyń qasy. Zattyq sıpaty joq zııatkerlik menshik quqyǵy bolyp sanalatyn ádebı shyǵarmalarǵa jumsalǵan qarjy ózin aqtamaıdy, kıno-jobalardyń prokaty shekteýli. Bizdiń elde kez kelgen daryn ıesi – ıntellektýaldy sýbekt. Naryqtyń bul segmentinde talanttarǵa tabys kózi dep qaraý shoý bızneste, sportta baıqalady.
Ulttyq zııatkerlik menshik ınstıtýtynyń málimeti boıynsha 2019 jyldyń sońynda respýblıkada 114 myńnan astam zııatkerlik menshik obektisi tirkelgen. Biraq solardyń ishinde bank qyzmetine júgingenderi neken-saıaq. Sebebi bul úrdis tájirıbege enbepti. Zııatkerlik menshik quqyǵynyń qunyn baǵalaý qıyn bolǵandyqtan talanttar oǵan betteı almaıdy.
«Bolotov jáne Partnerlar» zań fırmasynyń basqarýshy seriktesi Iýrıı Bolotov zııatkerlik menshik obektilerin ótimdiliktiń tómen bolýyna baılanysty kepilge alý bankterge tıimsiz ekenin aıtty. Banktik kepil retinde paıdalanylatyn zııatkerlik menshiktiń eń keń taralǵan nysany – taýarlyq-zattyq belgisi bar jobalar ǵana.
Kásibı táýelsiz baǵalaýshylar palatasy sarapshylar keńesiniń múshesi Sergeı Lelchýktyń aıtýynsha, bankterge kepilge qoıatyn zııatkerlik menshik qatty zat túrinde bolýy qajet. Sebebi bankter nesıe qaıtarylmaı qalǵan jaǵdaıda akýsıon arqyly satyp, nesıeni jabýǵa bolatynyna senimdi bolýǵa tıis. Zııatkerlik menshik quqyn baǵalaýdyń qıyndyǵy da osy tustan bastalady eken. О́nertabystar men avtorlyq quqyqtar sııaqty basqa zııatkerlik menshik qunyn ádil baǵalaýǵa tek tájirıbeniń joqtyǵy ǵana kedergi keltiredi. О́ıtkeni naryqtyń bul segmenti áli qalyptaspaǵan. Otandyq bankter arasynda tek «Jýsan Bank» jáne burynǵy «Sberbanktiń» nesıelik portfelinde osyndaı jobalar bar eken. Eki bank te zııatkerlik menshik quqyǵyn kepil retinde tanýdyń múmkindikterin qarastyryp jatyr.
Osy menshik quqyǵyn nesıelendirý shoý bızneste, sportta jaqsy damyǵanyn IT-sala mamany Ǵanı Kópjasarov ta rastady. Onyń aıtýynsha, bizdegi prodıýserlik, promoýterlik ortalyqtar – sonyń dáleli. Sol sekildi IT-sala da bıznestiń ekpinine ilesip ketýge daıyn ekenin baıqatty. О́ıtkeni Almaty kóshelerindegi baqylaý kameralary, uıaly telefondardaǵy qosymsha qyzmetter, qoǵamdyq kólikterdegi «Ońaı» – bári-bári osy segmenttiń ónimderi. Al bank qyzmetkerleri bolsa, IT-jobalarǵa suranys tek kompanııalar tarapynan, jekelegen emes, ujymdyq kelisim boıynsha tapsyralatynyn aıtady. Sebebi kompanııalar da, bankter de osy saladaǵy ozyq oıly mamandardy qyzmetke qabyldaý arqyly olardyń menshik quqyǵyn da ózderine jekeshelendirip alatyn kórinedi. Qazaqstandyq talanttardyń jobalary brend retinde tanylmaı jatýynyń, syrtqy naryqtaǵy suranysynyń tómen bolý sebebi de osy. Sondyqtan kompanııa qyzmetkeriniń menshik quqyn saqtaı otyryp, táýekelin óz jaýapkershiligine alsa ǵana ıdeıany ári qaraı ilgeriletýdiń múmkindigi – zııatkerlik menshik ıesi, kompanııa jáne ınvestor arasyndaǵy kelisim ǵana.
«Mundaı tájirıbe Batys elderinde burynnan bar. Reseıde, О́zbekstanda endi tájirıbege enip jatyr. Bizge de keldi. Biraq ol – ujymdyq menshik quqyǵy. Mysaly, iri bankter jobanyń táýekelin ózi kóterip qarjylandyrsa, bankterdiń janynan osy baǵytta jobalarmen aınalysatyn enshiles kompanııalar ashýǵa bolar edi. Kompanııalar jaqsy mamandardy joǵary jalaqy berip, jumysqa qabyldaý arqyly onyń menshik quqyǵyn da ıelenip, ózderiniń múmkindikterin shektep tastap jatyr. Qazirgi jastardyń boıynda ego basym, olar tabysymen de, ıdeıasymen de kóppen bóliskisi kelmeıdi. Sol sebepti óz atymen tanylýyna múmkindik beretin orta izdep, shetel asyp jatyr. Bizge osyny túsinetin kez keldi», deıdi Ǵ.Kópjasarov.
Osy tusta 2019 jyly shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektileri IT-jobalardy kepilge qoıa otyryp, sýbsıdııa alatyn múmkindikter memlekettik deńgeıde sóz bolǵanyn eske sala keteıik. Bankter zııatkerlik menshik obektilerin baǵalaýdyń biryńǵaı standarttarynyń bolmaýyn alǵa tartsa, ıdeıa avtorlary ujymdyq ıdeıa retinde usynýǵa kelispepti. Demek eki arany baılanystyratyn zańdyq tetik álsiz.
«Jekelegen ıntellektýaldardyń jeke ıdeıasyn ujymdyq ıdeıa retinde usynýǵa kelispeý sebebin túsinemin. Onyń ári qaraı damýyna ıdeıa avtorynyń ózi múddeli bolýy, onyń ystyǵyna da, sýyǵyna da ózi kónýge tıis. Sondyqtan kelisim úsh taraptan – jumys berýshi, ıdeıa avtory jáne qarjylandyrýshy taraptan bolýy kerek. Qazir munyń múmkindikteri kóp. Startap ıdeıalardy qarjylandyrýǵa daıyn turǵan ınvestorlar el ishinde de, syrt elderde de jetedi. Sondyqtan bul máseleni sheshpese, jaǵdaıdy retteı alatyn, sóıtip mamandy ıdeıasymen birge ózimen alyp ketetinder syrt elderden de tabylady», deıdi ol.
Qazaqstandaǵy jalǵyz kraýfandıng platformasynyń negizin salýshy, «StartTime» kompanııasynyń bas dırektory Ázıza О́tegenovanyń aıtýynsha, bizdiń elde kraýdfandıng platformasy – talant pen ınvestordyń arasyn jalǵaıtyn senimdi platforma.
«Bizge «Kickstarter» nemese «Boomstarter» deńgeıine kóterilýge áli erte. Biraq ómirdegi barlyq jetistik isti bastaýdan bastalady. Bıznes-ıdeıasyna qarjy tappaı júrgender de, qarjysyn qandaı jobaǵa salaryn bilmeı júrgender de kóp. Tipti qazir adam kapıtalyna ınvestısııa salý trendke aınaldy», deıdi Ázıza О́tegenova.
Onyń aıtýynsha, AQSh-ta, Germanııada ataǵy álemge jaıylǵan keıbir kompanııalar kraýdfandıng platformalary arqyly qarjylandyrylady. Kraýdfandıng platformalaryna degen qajettik áleýmettik jaǵdaıdyń tómendigin bildirmeıdi. Bul – mádenıettiń eń joǵary deńgeıi. «Jýrnalıstermen kezdesken saıyn ıdeıamyz aqsha tabýǵa emes, adamdardyń jańa jobany bastaýyna múmkindik berýdi maqsat etetinin aıtamyn. Onyń kommersııalyq sıpatyn ýaqyt sheshedi. Biz tek aıaǵynan tik turyp ketýin ǵana baqylaımyz. Eki jyldyń ishinde bizge 400 ıdeıa kelip tústi. Onyń ishinen iriktep, 50 ıdeıany saıtqa jarııaladyq. Sol elýdiń 35-i ınvestoryn tapty», dedi ol.
Sarapshynyń pikirinshe, memleket kraýdfandıng platformasy týraly zań qabyldaýy kerek. Sol kezde bar máseleni sheshýge bolady. Árbir kásipker qateliktiń ornyn toltyrǵysy keledi. Bul úshin olar qaıyrymdylyq ilimin jetildirip, arnaıy joba jasaýdy daǵdyǵa aınaldyrsa, naryq alǵa jyljıdy. Bul zııatkerlik menshik quqyǵynyń ınvestor tarapynan qarjylandyrý úderisin ońtaılandyrady.
Qysqasy, bizde «ıdeıamdy kepilge qoıyp, nesıe alǵym keledi» dep júrgen talanttar da, startap ıdeıalardy qarjylandyrýǵa daıyn ınvestorlar da jetedi. Olardy tek júıelendirý men birizdendirý ǵana qaldy. Sol kezde ǵana daryn ıdeıasynyń jemisin qoǵam, memleket bolyp sezinetin elge aınalamyz. Aıtpaǵymyz – bankter talanttardyń shyǵarmalaryna menshik quqyǵy dep qarap, jaryqqa shyǵýyna yqylas tanytsa, ınnovasııalyq jobalardy qarjylandyryp, óndiriske engizýine múmkindik berse, «talanttar nege elden ketedi?» degen áńgime de aıtylmas edi.
ALMATY
