Osydan on shaqty jyl buryn elimizdiń taý-ken jáne metallýrgııalyq sektoryndaǵy múmkindikter birtekti bolmady. Jemqorlyq saryndaǵy janjaldar, jer qoınaýyn paıdalaný lısenzııalarynyń jasyryn saýdasy saldarynan kóptegen iri halyqaralyq ınvestorlar salanyń ashyqtyǵyna kúmánmen qarady. 2017 jyly júrgizilgen reforma paıdaly qazbalardy barlaýǵa jeke ınvestısııalardy tartý úshin jaǵdaı jasady. Jer qoınaýy týraly kodekste «birinshi ótinim» qaǵıdaty boıynsha lısenzııalar berýdiń jalpy tártibi engizilip, memlekettik jer qoınaýy qoryn basqarý baǵdarlamasy qabyldandy. Lısenzııalar berý merzimi qysqartylyp, halyqaralyq eseptilik standarttaryna kóshý bekitildi. Bul sharalar Rio Tinto, Fortescue jáne Yildirim sııaqty álemdik naryqtaǵy iri oıynshylardy tarta otyryp, 700-den astam otandyq ıýnıor kompanııalardy qurýǵa jol ashty.
Sol ýaqyttan beri qatty paıdaly qazbalardy barlaýǵa 2000-ǵa jýyq lısenzııa berildi, kishi kompanııalardyń úlesi 90%-dan asty. Geologııalyq zertteý men barlaý jumystaryn kúsheıtý úshin júıeli sharalardy qabyldaýǵa týra keldi. О́zekti máselelerdi sheshýdiń tetikteri, paıdaly qazbalardy barlaý isine ınvestısııa tartý úshin qolaıly jaǵdaı jasaý geologııa salasyn damytýdyń 2027 jylǵa deıingi tujyrymdamasynda aıqyndaldy.
Qazir 270 myńnan astam adam eńbek etetin ónerkásiptiń taý-ken metallýrgııa segmenti ‒ jumyspen qamtýdyń dáıekti kózi, ulttyq ekonomıkanyń júıe quraýshy salasy sanalady. Onyń IJО́-degi úlesi 17,5% bolsa, eksport kólemi 2021 jylǵy jaǵdaı boıynsha shamamen 10,5 mıllıard dollarǵa teńelgen. Sol jyly memlekettik bıýdjetke salyq túsimderi 25%-ǵa ósti. Iri sheteldik bıznes Qazaqstandaǵy barlyq salyqtardyń úshten birin qurady. Álemdik taýar naryqtaryndaǵy baǵalardyń ósýine baılanysty óndirýshi salalarda eń joǵary ósim baıqaldy. Degenmen 2022 jyly taý-ken ónerkásibine sheteldik ınvestısııalar 11,7%-ǵa artqanyna qaramastan, sektordaǵy ósim tómendedi. Ornyqty ósimge halyqaralyq naryqtardyń qubylmalylyǵynan basqa, Keńes zamanynan kele jatqan eskirgen tehnologııalar men basqarý ádisteri de kedergi keltiredi. Sol kezderi salynǵan kóptegen taý-ken baıytý jáne metallýrgııa zaýyttary óndiristiń tıimdiligi men qaýipsizdigi jaǵynan aıtarlyqtaı artta qaldy. Al geologııalyq boljaý men barlaýdyń tıimdiligi kóbine ozyq tehnologııalardy paıdalanýǵa, jan-jaqty taldaýǵa jáne mamandardyń biliktiligine baılanysty.
Úkimettiń baǵalaýy boıynsha sıfrlyq tehnologııalar shamamen 25 mlrd dollar kóleminde ekonomıkalyq paıda ákelýi, onyń 9 mlrd dollary taý-ken sektorynan alynýy múmkin. Bul sandar sıfrlandyrýdyń taý-ken ónerkásibi tıimdiligin arttyrýda mańyzdy quralǵa aınalǵanyn kórsetedi. Biraq taý-ken kásiporyndarynyń jartysynan kóbi Indýstrııa 2.0 deńgeıinde jáne áli tolyq avtomattandyrýǵa qol jetkizgen joq. Syn-tegeýrinderge qaramastan, jaǵdaı 2017 jyly ozyq ındýstrııa elementterin barlyq salalarǵa qosýǵa baǵyttalǵan «Sıfrlyq Qazaqstan» baǵdarlamasynyń engizilýimen birtindep jaqsaryp keledi. Sóıtip, negizgi oıynshylar 20-25%-dan 77-80%-ǵa deıingi jabdyqpen sıfrlandyrý baǵytynda ilgerilep, óndiristik úderisterdi ońtaılandyrý men avtomattandyrýǵa múmkindik aldy. Degenmen shaǵyn jáne orta bıznestiń jetilýdi qajet etetin tustary kóp.
Byltyrdan beri jer qoınaýyn geologııalyq zertteýge bıýdjet esebinen 5 mlrd teńge kóleminde qarjy baǵyttalyp keledi. Qatty paıdaly qazbalardy barlaýǵa el aýmaǵynyń 1,6 mln sharshy shaqyrymy qoljetimdi, onyń ishinde 200 myń sharshy shaqyrymnan astam jańa ýchaskeler osy jyldyń naýryz aıynda engizilgen. Jańa ýchaskeler boıynsha ótinishterdi qabyldaý bıylǵy qyrkúıekte bastalady. Biraq az zerttelgen aýmaqta óz qarajaty úshin geologııalyq barlaý jumystaryn júrgizgisi keletin jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń úlesi óte tómen. Osyǵan baılanysty memleket mıneraldyq resýrstardy molyqtyrý úderisine qatysady.
Qazirgi kúni belgilengen ýchaskelerde zertteý jumystaryn jandandyryp, geologııalyq málimet alýdyń perspektıvalaryn aıqyndaý úshin memlekettik bıýdjet esebinen jer qoınaýyna memlekettik geologııalyq zertteý júrgizilip jatyr. О́ıtkeni geologııalyq barlaýǵa jeke ınvestısııalardyń ósýi jer qoınaýyn memlekettik geologııalyq zerdeleý kólemine tikeleı baılanysty bolyp, onyń nátıjesinde perspektıvaly ýchaskeler aıqyndalady. Bul rette paıdalanylmaı jatqan ken oryndaryn ıgerýge ınvestısııalar tartý maqsatynda aldaǵy mamyrda Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi qatty paıdaly qazbalar boıynsha alǵashqy elektrondy aýksıon ótkizýdi josparlap otyr. Aýksıon altyn, kúmis, fosforıtter, kvars, barıt, kómir, boksıtter, tıtan sııaqty paıdaly qazbalarǵa arnalǵan ken oryndary boıynsha ótkiziletin bolady. Onda jer qoınaýyn paıdalanýǵa quqyq beretin 25 ken orny saýdaǵa qoıylady.
Paıdaly qazbalar qory jaǵynan elimiz úzdik memleketterdiń qatarynda keledi. Onyń ishinde: volfram qory boıynsha – álemde 1, hrom keni boıynsha – 2, qorǵasyn men myrysh boıynsha – 5, mys boıynsha – 12, altyn boıynsha 15-oryndamyz. Tutastaı alǵanda, otandyq mıneraldyq-shıkizat bazasy kúlli álemge tartymdy deýge bolady. Qatty paıdaly qazbalardy óndirýde shetel kapıtalynyń úlesi – 64%, munaı men gazda ‒ 85%. Al otandyq ınvestorlar ken ornynyń qanshalyqty perspektıvaly ekendigi týraly boljam bolmasa, barlaýǵa qosymsha qarajat salýǵa táýekel etpeıdi.
Bul tóńirektegi máseleler ótken aptada elordada álemniń 30 elinen kelgen 500-den astam ınvestor, sarapshy, paıdaly qazba óndirisimen aınalysatyn kompanııa ókilderiniń qatysýymen ótken taý-ken geologııalyq forýmynda kóterildi. Jer qoınaýyn ıgerý men mańyzdy paıdaly qazbalardyń óndirisin damytý jaıy talqylanǵan «MINEX Kazakhstan-2023» is-sharasynda mamandar qozǵaǵan problemalar negizinen jer qoınaýynyń tolyqqandy zerttelmeı otyrǵany, qarajat pen qajetti tehnologııanyń jetkiliksizdigi jaıynda boldy. Sonymen qatar geologııalyq barlaý jáne taý-ken metallýrgııa sektoryndaǵy ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý joldary, jer qoınaýyn paıdalanýshylarǵa salyq salý júıesin jetildirý sharttary talqylandy. Jıynda Taý-ken metallýrgııalyq kásiporyndar qaýymdastyǵy salyqtyq emes tólemder tájirıbesinen bas tartýdy usyndy.
«Qazir Qazaqstanda kóptegen kompanııa túrli qorlarǵa bıýdjetten tys tólemder jasaıdy. Munyń mektep salý, aǵash otyrǵyzý, ákimdermen memorandým jasaý, taǵy basqa túrli mysaly bar. Biraq munyń bári salyq emes. Al salyq júktemesiniń koeffısıentine qarasaq, ol taý-ken metallýrgııalyq kesheni (TMK) boıynsha óte tómen. Biz barlyq tólem qarastyrylatyn salyq júktemesi koeffısıentin (SJK) baǵalaýdyń halyqaralyq júıesine kóshýimiz kerek», deıdi Taý-ken óndirý jáne taý-ken metallýrgııa qaýymdastyǵynyń basshysy Nıkolaı Radostoves.
Onyń aıtýynsha, SJK esepteýdiń jańartylǵan erejelerin qabyldaý jańa Salyq kodeksin ázirleý turǵysynan da paıdaly. О́ıtkeni bul ekonomıkanyń belgili bir sektorynyń ókilderine naqty júktemeni eskerýge múmkindik bermek. Degenmen barlyq salyqtyq tólemderden bas tartý mindetine birtindep kóshken jón. Sonda ınvestor óz modeli boıynsha naqty qarjylyq aýyrtpalyqty qanshalyqty kóteretinin túsinedi. Damyǵan halyqaralyq salyqtar júıesin, paıdaly qazbalardy óndirýge salynatyn salyq jáne roıaltı qoldaný mańyzdy. Álemdik tájirıbede qoldanylmaıtyn ústeme paıda salyǵyna oralmaı, ınvestorlarǵa turaqty salyq rejimin qamtamasyz etý qajet. Qaýymdastyq ókilderi burynǵydaı geologııalyq barlaý jumystary men qyzmetterin kórsetetin kompanııalardy qosylǵan qun salyǵynan (QQS) bosatý kerek dep esepteıdi.
Búginde ár mınıstrliktiń óz qyzmeti aıasynda derbes zańnamasy bar. Bul salanyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrý boıynsha tıisti Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń jumysyn qıyndatady. Ár memlekettik organ óz erejesimen «qorshalǵandyqtan», qujattar toptamasyn kelisý ózara túsinise almaıtyn tórt vedomstvomen júzege asyrylady. Osyǵan baılanysty barlyq jobalyq qujattar IIDM ókili jetekshilik etetin arnaıy vedomstvoaralyq komıssııanyń qaraýyna usynylýy kerek. Sonda barlyq múddeli memlekettik organdardyń ókilderi ruqsattardy ádettegiden birneshe ese jyldam berýge tıis bolady. Jalpy, jer qoınaýyn paıdalanýshylar boıynsha barlyq zańnamalyq bazany qurý jónindegi negizgi vedomstvo ‒ taý-ken sektoryna ınvestısııalar tartýmen aınalysatyn Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi bolýǵa tıis.
Sonymen birge memlekettik organ jumysynyń tıimdiligi jańa jobalardyń ashylýy boıynsha baǵalanýǵa tıis. Geologııa komıteti negizinde ınvestor ózin qyzyqtyrǵan suraq boıynsha barlyq memlekettik organdarmen baılanysa alatyn «bir tereze» júıesin qurý qajet. Mamandar Jer qoınaýy týraly kodekske keıbir túzetýler engizý qalypty jumys isteý úshin óte mańyzdy ekenin aıtady. Bul jerde salyqtyq zańnamamen qatar ekologııalyq, sý, jer kodeksterine tıisti túzetýler engizý TMK ınvestısııalyq tartymdylyǵyn aıtarlyqtaı arttyrýǵa yqpal etpek.
2020 jylǵy koronavırýs jaǵdaıyn qospaǵanda, sońǵy jeti jylda elimiz jyl saıyn 20 mlrd-tan astam sheteldik ınvestısııa tartty. Al 2022 jyly ınvestısııa kólemi 28 mlrd-qa jetti. Bul kólemde munaı men gazdy esepke almaǵanda taý-ken sektorynyń úlesi shamamen 20%. Sondyqtan elimiz osy qarqyndy saqtaýǵa múddeli. Bıyldan bastap memleket salyq turaqtylyǵyna kepildik beretin ınvestısııalyq kelisimsharttardy jasaı bastady. Tıisti bastamany oıyn erejeleriniń jıi ózgeretinine shaǵymdanǵan taý-ken óndirýshi kompanııalardyń ózderi usynǵan bolatyn. Endi jer qoınaýyn paıdalanýshy jobalarǵa 500 mıllıon dollardan astam ınvestısııa salýǵa ýaǵdalassa, onyń ornyna salyq turaqtylyǵyn alady. Osylaısha, 10 jylǵa belgilengen oıyn erejelerimen damýyn josparlaı alady. Jıynda aıtylǵandaı, Syrtqy ister mınıstrligi iri taý-ken kompanııalarymen on jyldyq kelisimsharttarǵa tez arada qol qoıady dep kútedi. Olar boıynsha memleket 500 mıllıon dollardan astam ınvestısııaǵa aıyrbas retinde salyq turaqtylyǵyna kepildik beredi. Qysqa ýaqyt ishinde Eurasian Resources Group qurylymyna kiretin úsh kompanııa memleketpen ınvestısııalyq kelisimsharttarǵa qol qoıýǵa nıet bildirdi. Kompanııalardyń árqaısysy («Qazaqstan alıýmınııi», «Qazhrom» jáne «Shubarkól Kómir») 10 jyl ishinde óz óndiristerin damytýǵa shamamen 260 mlrd teńge salýǵa tıis. Al memleket osy kezeńde olar úshin salyqtyq turaqtylyqty qamtamasyz etýge mindettenedi.
Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Almaz Aıdarovtyń aıtýynsha, tıisti rejimde jeke kirister men shyǵystardy josparlaý úshin bıznes salyq zańnamasyndaǵy yqtımal ózgeristerdi birneshe jyl buryn kórýi kerek. Sonymen qatar qory az nemese kóp arshý jumystaryn qajet etetin tómen rentabeldi ken oryndarynda paıdaly qazbalardy óndirýdi josparlap otyrǵan kompanııalar úshin jekelegen kelisimderdi ázirleý usynylyp otyr. Máselen, elimizde kóbine óńdeý ónerkásibine, basqa da sektorlarǵa keletin kompanııalarǵa jeńildikter berýge kóńil bólinse de, «qara tizimge» tap bolǵan taý-ken jobalarynyń jaǵdaıy elenbeı jatady. Sondyqtan bul baǵytta da tıisti ózgeris kerek.
Álemdik ekonomıkanyń damýy jańǵyrtpaly energııa kózderiniń metaldy qajetsinetin ınfraqurylymyn qurýmen tyǵyz baılanysty bolǵandyqtan, Qazaqstannyń taý-ken ónerkásibine tikeleı sheteldik ınvestısııalardyń deńgeıi ósedi dep senimmen boljaýǵa bolady. Investısııalyq perspektıvalardy talqylaı kele, taý-ken óndirý salasynyń Qazaqstan úshin strategııalyq mańyzy bar ekenin este ustaǵan jón. Sala mamandary jer qoınaýyn paıdalaný betburys kezeńinde turǵanyn atap ótedi. Osy baǵytta ónerkásiptiń beldi býynyn álemdik deńgeıdegi tabys úlgisine aınaldyrý úshin áleýetimiz jetkilikti. Sırek jer elementterin, joǵary tehnologııalyq metaldardyń jańa ken oryndaryn ashý men ıgerý elimizdiń ekonomıkalyq ósýiniń jańa draıveri bola alady. Bul rette taý-ken jobalaryn ázirleý men zańnamalyq aktilerdi jasaqtaý kezinde mańyzdy qaǵıdattardy ustaný qajet. Sonymen birge taý-ken ónerkásibiniń tabysty damýy úshin barlyq múddeli taraptardyń qoldaýy qajet.
