Ákesin izdegen Ásker
Qolymyzdaǵy derekterge qarasaq, marqum Qaıyrjan Tikshekeev 1916 jyly qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysyna qarasty Aıyrtaý aýdanyndaǵy Dáýqara aýylynda dúnıege kelipti. Ata-anasy qarapaıym sharýa adamdary eken. Bulardyń 13 balasy bolǵanymen, el ishin indet jaılaǵan jıyrmasynshy jyldary 11 balasyn qara jerdiń qoınyna tapsyrǵan. Tiri qalǵan bir ul Qaıyrjan men jalǵyz qyzy Maǵrızany pana tutyp, órt shalǵan óksigin basyp sabyr etken.
Zamana beti sál beri qaraǵan 1929 jyly ata-anasy Qaıyrjandy kórshi Sýlykól aýylynyń boıjetkeni Qaını Mahmetqyzyna úılendiredi. Jas otaý ıeleri keshikpeı Maǵroı atty qyz ben Dýlat esimdi uldyń ata-anasy atanady. Hat-shotqa júırik Qaıyrjan Karl Marks (burynǵy Dáýqara aýyly) ujymsharynda esepshi qyzmetin atqarǵan. Ol ásker qataryna shaqyrylǵanda jarynyń qursaǵynda qalyp bara jatqan úsh aılyq balasyn amanattap: «Myna náreste ul týsa onyń atyn meniń soldatqa attanǵan qurmetime «Ásker» qoıyńdar» degen eken. Osylaı 1940 jyly shilde aıynda dúnıege kelgen Ásker Qaıyrjanuly 2004 jyly baqılyq bolǵanǵa deıingi bar ǵumyry mańdaıynan ıiskep úlgermegen ákesin izdeýmen ótti. Osy isin dúnıeden óterinde úlken uly 1969 jyly týǵan Maratqa amanattap ketken.
Osy oraıda biz týǵan jerine 80 jyldan keıin múrdesi oralǵan Qaıyrjan Tikshekeevtiń nemeresi hám osy oqıǵanyń basy-qasynda bolǵan elorda turǵyny kásipker Marat Tikshekeevti sózge tarttyq:
– Atamyz 1940 jyly 7 aqpanda áskerge boryshyn ótýge attanǵan eken, – dedi Marat Áskeruly. – Áýeli Sochı qalasy mańynda ornalasqan áskerı bólimde turaqtaǵan kórinedi. Áskerge barǵan kúnnen bastap artynda qalǵan týǵan-týys, úsh balasy men jaryna únemi hat jazyp turǵan. Bizdiń qolymyzda atamyzdyń 12 haty bar. Qazir bilip otyrmyz sońǵy haty ólerinen bir apta buryn jazylypty. Bul hattardy apamyz Qaını kóziniń qarashyǵyndaı saqtaǵan. Osy jazbalarda atamyz óziniń qaıda júrgenin, qaı jerge barǵanyn táptishtep jazypty. Keıin men osy hattarda attary aıtylǵan eldi mekender boıynsha karta jasap kórdim. Mysaly: Dáýqara – Sochı – Voroshılovgrad (qazirgi Lýgansk) – Svıatogorsk – Karl Marks (Ýkraınadaǵy shaǵyn selo) – Rjıshevo dep kelip osy jerden atamyzdyń izi joǵalǵanyn ańǵardym.
Bul jerde eskeretin dúnıe – 1941 jyly soǵys bastalǵan kúni atamyz Kıev qalasy mańynda irge tepken gornızonda bolǵany anyq. Soǵystyń alǵashqy kúnderi Vermaht áskeriniń ekpini qatty bolǵanyn bilesizder. Kıev qalasy osy nemisterdiń kúshti soqqysyna tap bolyp, qorǵap turǵan Qyzyl ásker qosyndary túgeldeı talqandalǵany jaıynda bilemiz. Osy qyrǵyn Qaıyrjan atamyzdyń ǵumyryn qıyp ketkenin jańa bildik. Iаǵnı atamyz soǵys bastalǵanyna bir-aq aı tolǵan 1941 jyldyń 23 shildesinde qaza taýypty.
– Atańyzdyń múrdesi tabylǵany týraly habardy qalaı bildińiz?
– Pandemııa naǵyz kúıip turǵan 2020 jyldyń 26 naýryzy edi. Úıden áste shyǵýǵa bolmaıdy. Sodan ádettegideı álemjelini aqtaryp otyryp, atamyzdyń súıegi tabylǵany týraly aqpardy kórip qaldym. «Tykshıkeev Kaırjan 1916 jyly týǵan. Qazaq SSR, Kókshetaý oblysy, Aıyrtaý aýdany, Daýqara selosy» dep tur. Dál meniń atam. Jaryqtyq ákemniń ómir boıy ákesin izdeýmen ótken muńly kúnderi esime túsip, óksip-óksip aldym. Dereý anama, ini-qaryndastaryma habarlap, keremet jańalyqpen bólistim. Olardyń biri Almatyda, biri Qyzyljarda degendeı... Olar da tań-tamasha.
Sonaý jyldary «atalaryń Qaıyrjan tiri eken. Nemis áıelge úılenip Germanııada turady-mys» degendi de estidik. Anyq-qanyǵyna jetý úshin bıznestegi áriptesim Germanııanyń Essen qalasynyń turǵyny Vıktor Kaızer arqyly izdeý salsam da, nátıje shyqpady. Jalpy, adam balasynyń túısigi aldamaıdy eken. Ákem: «Meniń ákem eshqashan satylmaıdy, ol otanshyl adam» deıtin edi. Aqyry ras boldy.
– Atańyzdyń qandaı áskerı qurylym sapynda maıdanǵa qatysqany jaıynda derek bar ma?
– Qaı polkta, qaı rotada qyzmet jasaǵanyn dáldep aıtý qıyn. Biraq múrdesi tabylǵan jerdi anyqtaǵannan keıin zerdelep kórsek, atamyz Kıevti qorǵaǵan 28-taýly atqyshtar dıvızııasynda bolǵany anyq. 1941 jyly shilde aıynda vermahtyń «Ońtústik» toby Kıev-Jıtomır baǵytymen qutyryna umytylǵany týraly derek bar. Qyzyl ásker nemisterge qarsy úsh atqyshtar dıvızııasyn (28, 171 jáne 165-shi) qoıǵany jaıynda maıdanger-jazýshy Ravıl Baıbýrınniń «Idet voına narodnaıa» atty kitabynyń «Geroıcheskaıa oborona Kıeva» atty bóliminde tolyq sýrettelgen. Osy kitapta: «D.I.Shepelenko bastaǵan 28-taýly atqyshtar dıvızııasynyń 144-atqyshtar polki óshpes erlik jasap, bári qaza tapsa da nemisterge qatty qarsylyq kórsetti» degen joldar bar. Meniń atam dál osy 144-atqyshtar polkynda bolǵan degen paıym aıta alamyz. О́ıtkeni polkta shepti qorǵaıtyn mergen avtomatshylar rotasy bolǵan kórinedi. О́zimizdiń Dáýqara aýylynyń týmasy soǵystan aman oralǵan Álimjan Dúısenov: «Dál soǵys bastalardan bir kún buryn túnde Qaıyrjandy beıtanys komandır kelip «sen avtomatpen jaqsy atatyn mergensiń» dep alyp ketti. Sodan keıin ol kisini kórmedim» degenine qaraǵanda atamyz alǵy shepte bolyp, erlikpen qaza tapqany haq. Aldaǵy kúnderi marqum atamnyń erlik isteri eskerilip, elimiz tarapynan marapattaý is-sharasy júzege assa degen usynysym bar.
Jat jerde jan qıǵan
Bizdiń aıtpaǵymyz qazaq jaýyngeriniń múrdesin alǵash tapqan ýkraınalyq izkesýshi «Vertıkal» atty uıym. Sonyń ishinde Volodımır Jarko degen jigit bastaǵan top músheleri. Bularǵa áýeli daladan metall terip kúneltip júrgen temir izdeýshiler habarlasqan. Olardyń jer astynda jatqan metall týraly habar beretin qurylǵysy dál marqumnyń zıratyna kelgende yzyńdap belgi bergen. О́ıtkeni marqumynyń temir kaskasy men kúregi ózimen birge jerlegeni paıdaǵa asqan. Metall izdeýshiler aýmaqty qazyp kórip, belgisiz soldattyń múrdesine tap bolǵany jaıynda joǵarydaǵy uıymǵa habarlaǵan. Olar kelip múrdeniń aty-jóni, mekenjaıy jazylǵan jez kapsýla baryn ańǵarǵan. Sóıtip, bul jaýyngerdiń «Qaıyrjan Tikshekeev» ekeni anyqtalady. Osylaı aty-jóni anyqtalǵan adamnyń qazaq ekenin bilgen ýkraınalyq «Vertıkal» uıymy Qazaqstandaǵy áriptesi «Atamnyń amanaty» qoǵamdyq birlestigi arqyly jarııalaǵan. Osy aqparat táńirdiń qalaýymen marqumnyń nemeresi Marat Áskerulynyń kózine shalynǵan. Taǵdyrdyń qalaýyn qaramaısyz ba?!
Kórdi qazǵan izkesýshilerdiń aıtýyna qaraǵanda, marqumdy maıdandastary qandy shaıqas ústinde ózi qazǵan okaptyń ishine asyǵys betin jasyryp kete bergen. Kaskasy men kúregin de alyp úlgermegen. Shyndyǵyn aıtqanda, soǵystyń alǵashqy aıynda muzdaı qarýlanǵan nemister jolyndaǵy keńestik áskerı qosyndardy shybyn shaqqan qurly kórmeı apyryp-japyryp, qyryp-joıyp óte shyqqany anyq. Mundaı alasapyran shaqta qaıta marqumnyń betin jasyryp úlgergeni – úlken erlik.
Osy oqıǵa týraly 2020 jyldyń mamyr aıynda ýkraınalyq «Inter» telearnasy sıýjet túsirip, ony 9 shilde kúni efırge shyǵarǵan. Osy túsirilimdi kórgen «Eýrazııa» arnasynyń jýrnalısi Natalıa Maksımova oqıǵany jetildire zerttep jan-jaqty qarastyrylǵan habar jasap shyǵady. Ol habar telearnanyń «Jdı menıa» baǵdarlamasy arqyly 2020 jyly 12 qarasha kúni kópshilik nazaryna usynylady. Kóp keshikpeı bul oqıǵa jaıly «Astana» arnasy 2020 jyly 26 qarashada «Geroı velıkoı pobedy» atty 17 mınýttyq derekti fılmdi efırge shyǵarsa, «Astana» radıosy qazaq tilinde arnaıy habar uıymdastyrdy.
Joǵarydaǵy telesıýjetter men radıo habardan ańǵarǵanymyz qazaq jaýyngeriniń múrdesi týǵan jerge oralýyna zor eńbek sińirgen adam Qazaqstan elshiliginiń Ýkraınadaǵy áskerı attashesi polkovnık Sábıt Bekmuratov kórinedi. Osy kisiniń aralasýymen áýeli Makarov selosynyń mádenıet úıinde qazaq jaýyngeriniń múrdesin týǵan jerine attandyryp salý rásimi joǵary deńgeıde uıymdastyrylyp, 2020 jyldyń qazan aıynda múrde ózimen birge tabylǵan kaska jáne saper kúregimen birge ushaqpen Astanaǵa jetkiziledi. Alystan kelgen marqumdy ulyqtaý rásimi Áskerı-tarıhı mýzeıde ótip, áziz súıegi seksen jyldan keıin týǵan topyraǵymen qaýyshty.
