Ol Germanııa quramasyn tórtinshi márte álem chempıony etti
Shildeniń 13-i kúni tún jarymy aýa Brazılııada bir aıdan beri ótken álem chempıonaty óziniń máresine jetti. Týra 31 kúnge sozylǵan fýtbol marafonynyń sońǵy núktesin Rıo-de-Janeıro qalasyndaǵy ataqty «Marakana» stadıonynda ótken
Germanııa jáne Argentına qurama komandalary arasyndaǵy fınaldyq match qoıdy. Qarsylastar kezdesýdiń negizgi ýaqytynda esep asha almaı tarqasty. Ekstra-taımda býndestımniń baǵy jandy. «Nemis máshınesi» osylaı
113-mınýtta Marıo Gıotse soqqan jalǵyz goldyń arqasynda álem chempıony atandy.
Sarapshylardyń baǵamy boıynsha, alańda jarty saǵattan sál ǵana artyq oınaǵan jeńis golynyń ıesi matchtyń úzdik oıynshysy bolyp tanyldy. Sonymen qatar, Germanııa Amerıka qurlyǵynda ótken álem birinshiliginde top jarǵan birinshi eýropalyq komanda boldy. Ádette bul eki kontınenttiń jasaqtary ózderinde jalaý kótergen mýndıaldarda syrttan eshkimge jeńis tizginin ustata bermeýshi edi. Dál osylaı amerıkalyqtar da buǵan deıin Eýropa jerinde týy tigilgen chempıonatta bir-aq ret jeńimpaz atanǵan-dy. Onyń ózin sonaý alystaǵy 1958 jyly Shvesııada juldyz josyltqan dop dodasynda Brazılııa quramasy jasaǵan bolatyn. Mine, nemisterdiń bul jeńisi bir jaǵy eki dúnıe arasyndaǵy báseke bezbeniniń basyn teńgerip te otyr.
Endi álemniń eń kúshti komandasy ataǵyn alý úshin aqtyq synda kezdesken Germanııa jáne Argentına quramalary jaıyna kelsek, bulardyń ekeýi birge osy kezge deıin bes márte chempıondyq ataqqa qol jetkizgen edi. Sonyń ishinde nemister – 3, olardyń qarsylastary 2 ret jahannyń birinshi jasaǵy bolyp úlgergen. Al sońǵy utystyń nátıjesinde nemister munyń sanyn taǵy bireýge arttyryp, Italııany qýyp jetti. Endi alda 5 dúrkin jeńimpaz bolǵan Brazılııaǵa ǵana tur.
Taǵy bir nazar aýdaratyny, Germanııa men Argentına teketiresiniń tarıhy da baı. Bul úshin búgingi olardyń osy kúni úshinshi ret fınaldyq shaıqasta toqaılasqanyn aıtsaq ta jetkilikti. Komandalar onyń deńgeıinde 1:1 esebimen teń túsip keldi. Argentınalyqtar 1986 jyly 3:2 esebimen jeńiske jetse, nemister 1990 jyly 1:0 etip qarymta qaıtardy. Sóz etip otyrǵan komandalar budan bólek, 2006 jáne 2010 jyldarǵy mýndıaldarda taǵy ushyrasty. Bulardyń alǵashqysynda býndestım negizgi ýaqytta 1:1 bolyp teń oınap, penaltıden 4:2 esebimen basym túsken. Kelesisinde «nemis máshınesi» 4:0 esebimen kúırete jeńgen. Bir qyzyǵy, aldyńǵy eki fınaldyq matchqa da Dıego Maradona qatysty. Ol, sondaı-aq, tizimdegi sońǵy kezdesýge Argentına quramasynyń bas jattyqtyrýshysy retinde atsalysty.
Bul jolǵy fınaldyq oıynnyń birinshi taımy komandalardyń birde-biriniń basymdylyǵyn baıqatpaǵan teń kúres jaǵdaıynda ótti. Kópshilik kútkendeı, argentınalyqtar birden tas túıin qorǵanysqa ketip qalmaı, qarsy shabýyl jasap turýǵa kiristi. Al nemister oıynnyń alǵashqy jarty saǵatynda Krıstof Kramerdiń ornyna alańǵa Andre Shıýrrle shyqqannan bastap shabýylda belsendilik kórsetti. Argentınalyqtar qaqpasyna jasalǵan eń alǵashqy aıryqsha qaýipti sát taımǵa qosylǵan qosymsha ýaqytta tirkeldi.
Ekinshi taımnyń basynda Alehandro Sabelıanyń shákirtteri shabýyl shebin kúsheıtýge baǵyt ustady. Sol boıda olar esep te ashyp kete jazdady. Biraq qaqpashy Manýel Noıermen betpe-bet shyqqan Lıonel Messı dopty qaqpa baǵanynyń janynan jiberip barmaq tistedi. Budan keıin shabýyldyń ekpini birshama basyldy. Alaıda, keskilesken kúres alańnyń ár múıisinde júrip jatty. Sondaı sáttiń birinde Gonsalo Igýaın nemis qaqpashysymen soqtyǵysyp qaldy. Sonyń saldarynan basynan qatty soqqy aldy. Bul birneshe mınýttan keıin onyń ornyna Rodrıgo Palasıony shyǵarýǵa májbúr etti.
Osyndaı aıqaspen kezdesýdiń negizgi ýaqyty da aıaqtaldy. Overtaımnyń bas jaǵy aldyńǵy kezeńdegi oıyndardan kóp ózgere qoıǵan joq. Eki jaq bir-biriniń qadamdaryn tusaýlaı otyryp, qarsy shabýyl jasaýǵa kóbirek súıendi. Ekinshi ekstra-taımda nemis Bastıan Shvaınshtaıger kezekti dopqa talas tusynda qabaǵyn jaryp aldy. Soǵan qaramastan, ol alańnan ketpeı, órshelene oınady. Onyń munysy komandaǵa qatty áser etti. Osydan jiger alǵan Andre Shıýrrle men Marıo Gıotse qarsy qaptalǵa qaraı quıyndaı ushty. Bulardyń sońǵysy qarsy qaqpa alańy ishinde júgirip kele jatyp, áriptesinen alǵan dobyn keýdesimen tómen qaraı túsire berip, qaqpaǵa qaraı atty da jiberdi. Áýeleı ushqan dop qaqpaǵa qııalap baryp, kirip ketti. Esep oıynnyń 113-mınýtynda osylaı ashyldy. Argentınalyqtar qalǵan ýaqyt ishinde jantalasqan shabýylǵa kóshti. Biraq olardyń barlyq qımyldaryn Manýel Noıer qıyp tastap turdy. Bul nemisterdiń jeńiske jetýin qamtamasyz etti.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, Germanııa osylaısha Amerıka qurlyǵynda chempıon atanǵan birinshi eýropalyq komanda atandy. Barlyǵy bul qurlyqta 7 márte álem chempıonaty ótti. Olar myna elderdi qamtyp, tómendegideı jeńimpazdardy shyǵardy: Ýrýgvaı-1930 (chempıon – Ýrýgvaı), Brazılııa-1950 (Ýrýgvaı), Chılı-1962 (Brazılııa), Meksıka-1970 (Brazılııa), Argentına-1978 (Argentına), Meksıka-1986 (Argentına), AQSh-1994 (Brazılııa). Mine, sol statıstıkanyń endi saǵy synyp otyr.
Úshinshi oryn úshin talas budan bir kún buryn oınaldy. Onda Brazılııany 3:0 etip jeńgen Gollandııa qola júldeger atandy. «Qyzǵaldaqtar eliniń» quramasy óziniń tarıhynda tuńǵysh ret álem chempıonatynyń qola medaline qol jetkizdi. Eki komanda da úshinshi oryn úshin ólispeı berispeıtin sebep boldy. Sonyń ishinde jartylaı fınalda Germanııadan 1:7 bolyp kúıreı jeńilgen brazılııalyqtar úshin bul utys aýadaı qajet edi. Al Gollandııa buǵan deıin birde-bir chempıonatty kóterińki notada aıaqtap kórmegen eken. Olar tipti fınalda shaıqasqan 2010 jyly da ony jeńilispen bitirgen. Osynyń aldynda Lýı van Gal álem chempıonatynda úshinshi oryn alýdyń eshqandaı máni joq ekenin málimdegenine qaramastan, bul el komandasynyń atalmysh matchqa barynsha joǵary daıyndyqpen kelgeni birden baıqaldy.
Muny «qyzǵylt-sarylardyń» kezdesýge negizgi quramymen shyqqany da aıǵaqtap berdi. Tek match aldyndaǵy dene qyzdyrý kezinde sińirin sozyp alǵan Ýeslı Sneıder men jaraqatynan tolyq aıyqpaǵan Naıdjel de Iong ǵana oıynǵa qatysqan joq. Bulardyń birinshisin Djonatan de Gýzman almastyrsa, ekinshisiniń ornyna Iordı Klası shyqty. Brazılııalyqtardyń bas bapkeri Lýıs Felıpe Skoları kútpegen jerden eksperımentke baryp, starttyq quramǵa buryn nazarǵa ilikpegen oıynshylardy engizdi. Negizgi sanalǵandardan qaqpashy Jýlıo Sezar, qorǵaýshylar Davıd Lýıs pen osynyń aldyndaǵy oıyndy dıskvalıfıkasııaǵa baılanysty jibergen Tıago Sılva, sondaı-aq Oskar ǵana alańǵa shyqty. Starttyq quramnan Fred pen Halkqa oryn tabylmady. Bul joly selesao bir ǵana aıqyn forvard – Jony alǵa salyp oınady.
Nátıjesinde kezdesý jartylaı fınaldyń jalǵasy ispetti bolyp bastaldy. Shabýylmen bastaǵan Brazılııanyń qorǵanys shebi tez setinep sala beretini birden baıqaldy. Alaıda, olardyń qaqpasyna soǵylǵan alǵashqy eki gol da úlken kúmán shaqyrady. Bulardyń birinshisi 3-mınýtta tordy týlatty. Ol aıyp alańynyń syrt jaǵynda keminde eki metr arydan shalynyp, ishke kelip ádemi qulaı bilgen Aren Robbenniń «tapqyrlyǵy» arqasynda belgilendi. Bul jerde oıynǵa qazylyq etken aljırlik tóreshi Djamel Haımýdı ákki fýtbolshynyń aranyna túsip qaldy. Osy kúmándi penaltıdi Robın van Persı dál túsirdi – 1:0. Sol arqyly pentakampeondar bul birinshilikte ótkizip alǵan goldary sanyn 12-ge toltyrdy. Buǵan deıingi chempıonattarda olardyń bul jónindegi kórsetkishi 11-den asyp kórmegen edi. Onyń ózin qurama alystaǵy 1938 jyly tirkegen-di. Demek, sary jeıdeli komanda taǵy bir antırekordqa qol jetkizip otyr.
Oıynnyń 17-mınýtynda Gollandııa esepti 2:0-ge jetkizdi. Bul joly «qyzǵylt-sarylar» ony ofsaıdtan saldy. Djonatan de Gýzman Aren Robbennen pas alǵan kezde oıynnan tys qalǵan edi. Biraq qaptaldaǵy laınsman muny ańǵarmady. Sosyn Gýzmannyń qııalatyp jetkizgen pasyn Deılı Blınd qaqpaǵa týralap uryp kirgizdi. Osy derektiń ózi chempıonatqa qyzmet etip jatqan tóreshiler deńgeıiniń tómen ekeni jónindegi pikirdiń tegin emes ekenin bekemdeı tústi. Al alǵashqy eki goldy da tóreshilerdiń kómegimen salǵan Gollandııa budan ári de asa saq qımyldaı otyryp, qarsy shabýyldyń shyraıyn shyǵarýǵa tyrysyp baqty. Lýıs Skoları komandasynyń bir táýir jeri, matchtyń birden ózderi úshin qyryn sıpatta órbigenine qaramastan, nemistermen oıyndaǵydaı saldy sýǵa ketirip, bárin taǵdyrdyń tálkegine tastaı salmady.
Gollandııalyqtar budan buryn, 1998 jyly Fransııada ótken álem birinshiliginde bir ret úshinshi orynǵa talasyp kórip edi. Biraq sol joly horvattardan 1:2 bolyp utylyp qalǵan. Bularǵa qaraǵanda, brazılııalyqtardyń úshinshi orynǵa talasta birshama baı tájirıbesi bar. Olar mundaı shaıqastardy 1938, 1974 jáne 1978 jyldary bastan ótkerdi. Sonyń ishinde selesao úshin 1938 jáne 1978 jyldar sátti boldy.
Kezdesýdiń ekinshi jartysynda Brazılııa oıyn basymdyǵyna ıe boldy. Alaıda, tablodaǵy esep ózgere qoımady. Komanda 68-mınýtta bir doptyń qarymtasyn qaıtarýǵa óte jaqyn qaldy. Sebebi, qarsylastar aıyp alańyna qustaı ushyp jetken Oskar Blındti shalyp qulatty. Al tóreshi penaltı belgileý ornyna brazılııalyq shabýylshy osyny qasaqana istedi dep eseptep, oǵan «sary qaǵaz» kórsetti.
Brazılııalyqtar budan keıin de shabýyldy jalǵastyrdy. Biraq birde-bir ret qarsy qaqpany dál kózdeı almady. Munyń esesine oıynnyń negizgi ýaqytyna qosylǵan 2-mınýtta Djordjıno Veınaldým kútpegen jerden taǵy bir goldy salyp ketti. Osylaısha oıyn 3:0 bolyp aıaqtaldy.
Sonymen, kezekti álem chempıonaty da óziniń máresine jetti. Onyń sońǵy kúnderi Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın FIFA prezıdenti Iozef Blatterdiń qolynan álem chempıonatynyń estafetasyn qabyldap aldy. Bul 2018 jyly ótetin kelesi dop dodasynyń Reseı elinde jalaý kótergeli turǵany tarıhı shyndyq ekenin taǵy bir márte aıqyndap kórsetip berdi.
Serik PIRNAZAR,
«Egemen Qazaqstan».
Derek pen dáıek
• Germanııa Ońtústik Amerıkada ótken álem chempıonattarynda alǵash ret bas júldeni jeńip alǵan eýropalyq komanda boldy. Buǵan deıin Ispanııa 2010 jyly alǵash bolyp ózge (Afrıka) qurlyqta chempıon atanǵan edi.
• Argentına men Germanııa álem chempıonattarynda jeti ret kezdesip, úsh ret fınalda oınady. Eki fınalda (1990, 2014) «nemis máshınesi» chempıon bolsa, bireýinde (1986) «Albısalete» bas júldeni jeńip alypty.
• Aldyńǵy kúngi fınaldy sanaǵanda Argentına men Germanııa bir-birimen 21 ret kezdesken. Sonyń toǵyz oıynynda Argentına, jeti matchynda Germanııa jeńiske jetken. Bes kezdesý teń eseppen aıaqtalǵan.
• Býndestım osy týrnırde jeti goldy alystan soqqan.
• Germanııa segizinshi ret fınalda oınady. Áli birde-bir ulttyq qurama osynshama ret fınalda oınaǵan emes.
• Andre Shıýrrle, Krıstof Kramer, Shkodran Mustafı, Erık Dýrm, Marıo Gıotse, Iýlıan Draksler men Mattıas Gınter sekildi nemis fýtbolshylary Germanııa 1990 jyly álem chempıony bolǵannan keıin dúnıege kelgender.
• «Nemis máshınesi» barlyq álem chempıonattarynda 224 gol soqqan. Brazılııa 221 ret qaqpaǵa dop toǵytqan.
• Bıylǵy fınalǵa deıin Argentına 27 kezdesýde jeńilmegen. 19 ret utyp, 8 ret teń oınaǵan.
• Álem chempıonatynyń eń úzdik oıynshysy bolyp Argentına quramasynyń shabýylshysy Lıonel Messı atandy. Ol 7 matchta 4 gol soqty. Bir ret nátıjeli pas berdi.
Kolýmbııa quramasynyń jartylaı qorǵaýshysy Djeıms Rodrıges úzdik bombardır atandy. Ol 5 oıynda 6 gol soqty. Sonymen birge, áriptesterine 4 nátıjeli pas bergen.
• Germanııa komandasynyń shabýylshysy Mıroslav Kloze ózi qatysqan tórt álem chempıonatynda 16 gol soǵyp, brazılııalyq Ronaldony basyp ozdy. Ronaldo ózi qatysqan úsh chempıonatta (1998, 2002, 2006) 15 dop soqqan edi. 1994 jyly brazılııalyq 17 jasar shabýylshy qosalqy quramda álem chempıony atanǵan.
• Bul chempıonatta 171 gol soǵyldy. 1990 jyly pleı-offta segiz match 120 mınýtqa sozylǵan eken. Bıylǵy básekede de solaı boldy.
• Germanııa álem chempıonatyndaǵy 105-shi matchyn ótkizdi. Brazılııa – 103, Italııa – 83, Argentına 76 ret oınady.
• Fınalda óner kórsetken qos quramanyń fýtbolshylarynyń arasynda Mıroslav Kloze (137), Lýkas Podolskı (116), Fılıpp Lam (112), Bastıan Shvaınshtaıger (108), Per Mertesaker (104), Argentınada Haver Maskerano (105) 100 matchtan kóp oıyn ótkizgen. Lıonel Messı fınalda óziniń ulttyq quramadaǵy 93-shi oıynyn ótkizdi. Al onyń otandasy Dıego Maradona 91 matchta oınaǵan.
• Bıylǵy dodanyń basty sensasııasy Kosta-Rıka men Kolýmbııanyń shırek fınalǵa shyqqany emes, Brazılııanyń Germanııadan 1:7 esebimen utylǵany boldy. Bul álem tarıhynda Italııa – AQSh (1934 jyly) jáne Brazılııa – Shvesııa (1950) arasyndaǵy matchtarda ǵana kezdesken. Osyǵan deıin jartylaı fınalda 6 dop aıyrmasymen jeńý degen oıyn bolmaǵan. Ýrýgvaı – Iýgoslavııa – 6:1(1930), Argentına – AQSh – 6:1 (1930), Vengrııa – Shvesııa – 5:1 (1938), Germanııa – Avstrııa – 6:1 (1954), Brazılııa – Fransııa – 5:2 (1958) arasynda ótken kezdesýler osyndaı eseppen aıaqtalǵan.
«Egemen-aqparat».
