Qabyl

Qurqyltaıdyń uıasyndaı klınıkaǵa kirip barǵanda kezek kútken adamnyń kóp ekenin birden baıqaısyz. Aýrýy janyna batqan, dertine shıpa izdegen kisilerdiń kózinen úmittiń ushqyny baıqalady. Talaı jerdi adaqtap, tabanynan tozyp, em tappaı qınalǵan jandardyń sharshaǵan beınesi et júregińdi eljiretpeı turmaıdy. О́ıtkeni, mysqyldap kirgen aýrýdyń tabandap shyqpaı qoıatyny álimsaqtan aıan. Al myna jerge janyn jegideı jegen dertti qolmen sylyp alǵandaı saýyqtyra ma degen úmitpen keledi. Sol úmitti aqtaıtyn aq saqaldy, ımanjúzdi, ózi arbaǵa tańylǵan kisi. Bul – Qabyl Dosjanov degen dáriger. Álqıssa. Qabyl Qaıyrbekuly anadan týǵanda on eki múshesi bútin, aıaq-qoly saý edi. Jurtpen qatar jetildi. Almatyda medısınalyq bilim aldy. Oqyp júrgende ózinen tómen kýrstaǵy Mádına ekeýi shańyraq qurdy. Elge oralyp mamandyqtary boıynsha jumys istedi. Qabyl balalar emhanasyna dáriger, Mádına qalalyq perzenthanaǵa akýsher-gınekolog bolyp ornalasty. Bir jumysqa ǵana baılanyp qalmady. Otaǵasy artyq ýaqytynda jedel-járdem bólimine baryp nápaqasyn arttyrdy. Jubaıy medısınalyq ýchılıshede bilim berdi. Sebebi, úlken áýlettiń qajetin aıyrý kerek. О́zderi jas. Boılarynda jalyn bar. Solaı júrgende 1983 jyldyń qyrkúıek aıy keldi. Qur kelmedi, qaraly jaǵdaıdy ertip jetti. Qabyl Dosjanov jol-kólik apatyna ushyrady. Aqyrynda eki aıaǵy istemeı, arbaǵa tańyldy. Solaısha, alty jyl úıde otyrdy. Onyń úsh jylynda emdeldi. Qaraǵandydaǵy julyn omyrtqalaryn emdeıtin ortalyqqa birneshe ret bardy. Aıaǵynan turyp kete almasa da, birshama saýyqty. Al qalǵan úsh jylyn Qabyl Qaıyrbekuly joǵary jaqtan jumys suraýmen ótkizdi. Mınıstrden bastap, basqarma bastyǵyna deıin hat jazdy. Jaǵdaıyn aıtty, jumys berýin ótindi. Biraq oǵan eleń etken adam bolmady. Ár hatty aparǵan saıyn Mádınanyń taýy shaǵylyp, saǵy synyp, muńaıyp qaıtatyn. Deı turǵanmen, otaǵasyna ondaı kóńil kúıin bildirmeıtin edi. Onsyz da qıyn jaǵdaıǵa dýshar bolyp, jumyssyz qalyp otyrǵan otaǵasyna neshe túrli syltaý aıtyp, syrtta estigen jaǵymsyz sózderin ózi jutyp qoıatyn. Shydamnyń da shegi bar ǵoı. Qashanǵa deıin ishinde saqtasyn. Qansha jerden myqty bolǵanmen emenniń de mort synatyn kezi bolady. Bir kúni Mádına da shydamady. Kezekti hatyn alyp barǵanda densaýlyq saqtaý basqarmasyndaǵylar «Sender jazǵan hattan bir úı soǵatyndaı boldy. Qur sandalǵandy qashan qoıasyńdar?» degen kekesindi sóz aıtady. Talaı qorlyǵy ótse de tyrs etpegen Mádına Dosjanova myna sózden keıin qulazyp sala beredi. Olar úshin arbaǵa tańylsa da, jumys istegisi keletin, jurt qatarly ómir súrýge talpynatyn adamnyń áreketi kók tıyndyq quny joq eken. Bular jazǵan qur hattyń ózin aýyr sanady. Qara sııa arqyly aq qaǵazdyń betine quıylǵan janaıqaıy qulaqtaryna jetpedi. Demeý izdegen sózderi ótpedi. Sol kúni Mádına úıine ebil-sebili shyǵyp jylap keldi. Birtalaı ýaqyttan beri ishinde qatqan shemen kóz jasy bolyp tógildi. Jan júregi aýyryp egildi. Taýy qaıtyp, ezildi. Ár hatyna úlken úmit pen amanat arqalatyp jiberip, úıinde jaqsylyq kútip otyrǵan Qabyldyń da kóńiline qaraıtyndaı bolmady. Osyǵan deıingi bar áńgimeni jaıyp saldy. Eshkim qolushyn sozbaıtynyn, munyń taǵdyryna áldekimniń alańdamaıtynyn, qaıta tabalap, mysqyldap, barǵan saıyn jigerin qum etip qaıtaratynyn aıtty. Arbada otyrǵan Qabyl bárin únsiz ǵana tyńdady. Jaryn aıap ta ketti. Degenmen, mundaǵy aıanysh sezimi qoǵamnyń tasbaýyr qalpyn buza almaıtynyn sezindi. Ashý shaqyrǵanmen, basyn taýǵa da, tasqa da uryp sharq urǵanmen eshteńeniń bitpeıtinin uqty. Uqty da kúsh qaıratyn jınap, endi eshkim­nen kómek suramaýǵa bel býdy. Áıtkenmen, túbi Jaratqannyń japadan-jalǵyz qaldyrmaıtynyna sendi. Úıde otyrǵan adamnyń qulaǵy qashanda túrik bolady. Teledıdar men gazetterdegi aqparattardan qol úzbeıdi. Zamannyń qalaı qaraı damyp bara jatqanyn bilip otyrady. Qabyl Qaıyrbekulynyń ómiri de solaı órilip jatqan. 1989 jyly KSRO Densaýlyq mınıstri Evgenıı Chazov Aralǵa keldi. Barlyq aqparat kózderi Chazovtyń Qyzylorda oblysyna keletinin, Aral problemasyn sol jerde talqylaıtynyn jarysa aıtyp jatty. Keshkilik Mádına jumystan kelgende otaǵasy bir syrdyń shetin shyǵardy. «Chazov keledi eken. Men eń sońǵy ótinishimdi sol kisige hatpen jetkizeıin. Eger odan kómek bolmasa, endi eshqashan eshkimnen kómek suramaımyn. Qalaı qaraısyń?». Otanasy únsiz ǵana qoshtaǵan. Sodan Qabyl qaıta qalam alyp, hatqa otyrdy. Bárin aqtardy. Ishindegi syrynyń birin de búgip qalmady. Munyń jaǵdaıyna eshkimniń basyn aýyrtpaıtynyn ashyq jazdy. Eń sońǵy taban tirer adamy ekenin aıtty. Sóıtti de, hat sońynda «meniń máselemdi eshkimge tapsyrmaı, tikeleı ózińiz sheshińiz» dep qadap aıtyp, núktesin qoıdy. Al endi muny qalaı jetkizý kerek? Aldymen baılanys bólimshesine telefon soqty. О́ziniń jaıyn túsindirip, Aralda júrgen mınıstrge jedelhat joldaǵysy keletinin, soǵan qolǵabys etýdi surady. Hatty onnan jańa asqan qyzynyń qolyna ustatyp, qyp-qyzyl on somdyqty qosymsha qystyryp, baılanys bólimshesine jiberedi. Onda­ǵylar biraz qınalypty. Desek te, ómir meırimsiz adamdardan ǵana turmaıdy ǵoı. Mınıstrdiń tikeleı qolyna jetetindeı etip salady. Jedelhat jetkende Chazov Aralda aktıv jınalysynda otyr eken. Janaıqaıǵa toly hatty oqyp shyqqan mınıstr oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń basshysyn ornynan turǵyzady da, suraqty tótesinen qoıady. «Oblysta qansha múgedek dáriger jumys isteıdi?». Qoıylǵan suraq osy eken. Al aımaqta ondaı birde-bir dáriger joq. Basqarma bastyǵy ne desin? Janarymen jer shuqyp, kibirtiktep qalady. Chazov jınalystyń ústinde basqarma bastyǵyna tapsyrma berip, oryndalýyn tikeleı ózi qadaǵalaıtynyn aıtady. Ertesi oblystyń densaýlyq salasyndaǵy atqa minerleri Dosjanovtardyń úıine quda kelgendeı saý etip kele qalady. Sonda ábden ishine jınalǵan qyjylyn, ashý-yzasyn, jedelhatty 10 somǵa jiberip, bul aqshaǵa sol kezde bir bótelke konıak qana keletinin biraýyz sózge syıdyrǵan Qabyl Dosjanov atqa minerlerge bylaı depti: «Senderdiń qundaryńnyń bir bótelke konıak ekenin baıaǵydan bilmedim ǵoı». Bul sóz olardyń súıeginen ótti me, ótpedi me, Qudaı bilsin? Biraq odaqtyq deńgeıdegi mınıstrden tapsyrma alǵan soń olardyń da ıilmeske amaly joq-tyn. Endi arbadaǵy dárigerge qandaı jumys usyný kerek? Qabyl Dosjanov qandaı jumystan bolsyn qashpaıtynyn málim qylady. Dáriger bolmasa da renjimeıtinin jetkizedi. Tek bir ǵana talaby bar. Jumysty úıde otyryp isteıdi. Ol kezde qazirgideı múgedekterge arnalǵan taksı joq. Jumysqa qatynaý tym qıyn. Ári oılanyp, beri oılanyp, eshkim eshqandaı mardymdy usynys aıta almaıdy. Kesimdi usynys taǵy da bizdiń keıipkerimizdiń tarapynan shyǵady. Dál sol kezde «Jekelegen eńbek áreketi» degen zań shyqqan bolatyn. Ony aıaq kıim tigetinder men muqaba túpteıtinderden basqa eshkim paıdalanbaıdy eken. Bylaı aıtqanda, naryqqa tereze ashyp turǵan zań. Deı turǵanmen, eshkim rahatyn kórmegen. Qabyl Dosjanov osy zań boıynsha aýrýlardy úıinde qabyldaýǵa bolatynyn ortaǵa salady. «Basym saý, aqyl-esim túzý, bilimim bar. Bul meniń qolymnan keledi», – deıdi Dosjanov. «Munyń bári durys, oryndy bolǵanmen, úıde qandaı dáriger retinde qabyldaısyz?» degen qarsy suraq týyndaıdy. Qabyl Qaraǵandyda jatyp, alty aı emdelip júrgende ony Astahov degen dáriger ınemen emdeıdi. Qolynan is keletin, bilimi men biligi qatar jetilip turǵan jigittiń arbaǵa tańylǵanyna jany ashı ma, Astahov Qabylǵa osy ınemen emdeý tásilin úıretedi. Kúnderdiń bir kúninde qajetińe jarar deıdi. Aıtqany aıdaı keldi. Mine, úıde aýrýlardy ınemen emdeıtin sát týdy. Desek... ony rastaıtyn, mundaı em-dommen aınalysýǵa ruqsat beretin qujaty joq eken Dosjanovtyń. Onyń da joly tabylady. Ol shaqta nevrologııa bóliminde jatyp, bilim ala berýge bolatyn. Solaısha, Qabyl Dosjanov oblystyq nevrologııa bóliminen bilim alyp shyǵady. О́zi úsh bólmeli úıde áıeli eki balasymen turatyn. Sonyń bir bólmesin kabınetke aınaldyryp, adam qabyldaı bastaıdy. Mine, arbadaǵy dárigerdiń ómiri osylaı órilgen edi. Alty jyl degende baryp armanyna jetip, súıikti isimen qaıta qaýyshqan. Aıaq-qoly saý adamdardyń jumys joq dep daǵdaryp, áldekimge ókpelep, kijinip júrgenin kórgende Qabyl Qaıyr­bekulynyń qaıraty eske túse beredi. Táýelsizdik kelip, ómirimizge naryq dendep enip, zaman basqasha sıpat alǵanda da ol jumysyn jalǵastyra berdi. Jalǵastyrdy degen ánsheıin sóz. Damytty degen durys. Qaladan jer úı satyp alyp, sonyń bir bóligin emdeý ornyna aınaldyrdy. Onyń ústine búgingi aýrýdyń ózi san-salaly bolyp ketti. Keıbirin tek ınemen ǵana emdeı almaısyń. Zamannyń keıpine qaraı bular da klınıkany damytty. Jubaıy Mádınany ókimettiń jumysynan shyǵaryp alyp, ekeýi tirshilikti birge órbitti. Ol da óziniń mamandyǵy boıynsha adamdar qabyldaı bastady. Bir medbıke qaryndasyn qanatynyń astyna aldy. Osylaısha, «Dosjanovtar klınıkasy» ómirge keldi. Bul jerde onkologııalyq, hırýrgııalyq aýrýlar men týberkýlez juqtyrǵan adamdardy emdemeıdi. Al basqa derttiń barlyǵyn emdeýge múmkindikteri bar. Mádına apaımen sóılesip otyrmyz. «Sizderge aıaǵynan tura almaı kelip, shaýyp ketken adamdar kóp pe?» deımiz. «Qaıbir jyly Qulahmet Saparbaev degen jigit kelgen. Eki jaǵynan eki adam ustamasa ózdiginen tura almaıdy. Beliniń quıańy bar eken. Tipti, otyrýǵa shamasy jetpeıdi» dep jatyr. Toqtaı qalyńyz. Áńgimege elitip otyryp adam atyna asa nazar aýdarmappyz. Qulahmet meniń týys aǵam ǵoı. Bizdiń bala kezimizde belinen shoıyrylyp tura almaı qalǵan. Eki ret ota jasatty. Beldegi ósip ketken shemirshekti kestirip. Onysy qaıta-qaıta óse beredi. Tura almaı qalǵanyn kórgenbiz. Keıinnen bir jerge baryp kelip, attaı shaýyp ketken. Mádına Dosjanovaǵa áńgimesiniń sońyn sarnap ózimiz aıtyp berip jatyrmyz. Aǵamyzdy aıaǵynan turǵyzǵan kim dep oılamaǵanbyz ǵoı. Jaratqannyń ózi jolyqtyryp otyrǵanyn qaramaısyz ba?! «Dosjanovtar klınıkasynyń» eń bas­ty ereksheligi ne? Bul jerde múmkindigi shekteýli adamdar men olardyń otbasyna túrli jeńildikter qarastyrylǵan. Sonymen qatar, qarttar úıindegi kisilerdi tegin emdeıdi. Qysqasy, taǵdyrdyń taýqy­metin tartyp, oǵan aýrý jamap alyp, emdelýge múmkindigi bolmaı júrgen adamdardy aıaǵynan turǵyzyp, ómir súrýge umtyldyrý úshin jaǵdaı jasap otyr. Budan basty qundylyqtyń aqsha emes ekenin anyq ańǵaramyz. Úlken saýapty is jasap otyrǵanyn sezemiz. Osy maqalany jazý barysynda Taldyqorǵandaǵy oblystyq medısınalyq ortalyqtyń bas dárigeri Murat Rahmetov habarlasty. О́zi Qabyl Dosjanovtyń kýrstasy eken. – Qabyl óte bilimdi ári bilikti dáriger. Aldyna kelgen adamdardyń dertine shıpa tappaǵandary kemde-kem. Eń bastysy, biz onyń qajyr-qaıratyna tańǵalamyz. Taǵdyry óte qıyn bolsa da, soǵan moıy­mady. Alǵa umtyldy. Tynym tappady. Jetildi. Túbinde nátıjege jetti. Onyń eń úlken nátıjesi – eldiń yqylasy. Ol halyqtyń alǵysyn alǵan adam. Keı-keıde tirshiliktiń kúıbeńimen kóp nárseni nazardan syrt qaldyryp jatamyz. Qarapaıym adamı qarym-qatynastardy umytyp ketemiz. Al Qabyl ondaı emes. Birge oqyǵan qyz-jigitterdiń bárinen habar alyp otyrady. Jaǵdaıy bolmaı júrgenderge kómektesedi. Bárimizdiń basymyzdy jınap turady. Keıde soǵan demeýshilik te jasap jiberedi. Sonysymen bárimizge úlgi bolyp júredi. О́zi aqjarqyn, peıili aq azamat, – deıdi ol. О́tken kúnniń ótkelderin aıtyp otyryp, búginnen attap ketkendeı ekenbiz. Qazir múmkindigi shekteýli azamattardyń jumysqa ornalasýy, qaıta bilim alýy kóp jeńildedi. Bıyldan bastap Elbasynyń naqty tapsyrmasynan keıin múmkindigi shekteýli adamdarǵa degen qamqorlyq erekshe artty. Olar endi baıaǵydaı úılerinde otyryp árbir mekemege hat jazyp, jumys suramaıdy. Memlekettiń ózi mundaı adamdarǵa jumys berýge múddeli bolyp otyr. Sózimiz jalań bolmasyn. Osy oraıda, Qyzylorda oblysynda atqarylǵan qyraýar tirliktiń bir sypyrasyn aıta keteıik. Osy kúni oblys boıynsha 350 múmkindigi shekteýli adam turaqty jumyspen qamtylǵan. Atap aıtqanda, Aralda – 27, Qazalyda – 24, Qarmaqshyda – 33, Jalaǵashta – 20, Syrdarııada – 25, Shıelide – 46, Jańaqorǵanda – 25, Qyzylorda qalasynda 150 múgedek turaqty jumystyń qulaǵynan ustaǵan. Sonymen qatar, aımaqta alǵash ret memlekettik áleýmettik tapsyrys aıasynda múgedekterdi qashyqtyqtan oqytýǵa oblystyq bıýdjetten 5,0 mıllıon teńge bólindi. Bul ómirdiń ózi ógeısitkendeı bolǵan adamdar úshin úlken kómek ekeni belgili. Olar ózderin qoǵamnan tys sanamaýy kerek. Elge, memleketke kerek ekenin sezinýleri qajet. Sondyqtan, osyndaı keshendi is bastaldy. Túbi qaıyrly bolsyn deımiz. Qabyl Dosjanov bes ýaqyt namazyn qaza qylmaıtyn qazaq. Shilińgir shildede orazasyn ustap, qulshylyǵyn jasap júr. Adamdarǵa em-dom jasap jatqanda «bissimilá» dep bastaıdy. Ishinen aýrýǵa shıpa berip, saýyǵyp ketýin tilep, duǵa etip otyrady. Alla taǵala súıikti qulynyń tilegin qabyl etedi deıdi ǵoı. Soǵan qarap Qabyldyń emine, shıpa izdegender úshin jasalatyn duǵalaryn Jaratqan qabyl etedi dep oıladyq. Onyń ústine adamnyń aty onyń taǵdyryna áser etedi degen de túsinik bar. Arbadaǵy dárigerdiń aldyna kelgen kisilerdiń qulan taza aıyǵyp ketýiniń bir syry osynda jatsa kerek. Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan». QYZYLORDA.