О́tkensiz búgin bolmaıdy. Búgingi urpaqtyń mindeti óziniń aldyndaǵy ata-babalarynyń uıytqylyqqa baýlyǵan úlgisin jańǵyrtyp, ataqty tulǵalardyń ónegesinen úırenip otyrsa utylmaıdy. Ásirese, qazaqtyń keleshegine kemeldikpen qyzmet etken bıler men batyrlardy, jurtynyń joqshysy bolǵan aqyl ıelerin tanyp-bilýden alar taǵylym az emes. Sondaı asyl týǵan arystarymyzdyń biri, batyr deseń batyr, bı deseń bı, mámileger deseń mámileger Pusyrman Qonysbaıuly edi.
Jalpy, batyrlyq qazaqtyń qanyna sińgen qasıet. Ony halqymyzdyń ótken ǵasyrdaǵy alyptarynyń biri, biri emes-aý biregeıi Baýyrjan Momyshulynyń: «Erlik bizge tabıǵattyń bergen syıy emes. Ol uzaq jyldar boıǵy otansúıgishtik pen tárbıeniń jemisi», degen ataly sózi sony dáıektep turǵandaı.
Maqalaǵa arqaý etip otyrǵan Pusyrman Qonysbaıuly – Hantáńiriniń baýraıynan qanattanǵan asyldyń tuıaǵy. Arǵy ata-babalarynan bastap eldik iske, qazaqtyń bútindigine qyzmet etkender. Pusyrman kim degenge jaýap berý úshin tarıhı derekterge júginýdi jón kórdik. Qazaq topyraǵy talaı shapqynshylyqty bastan ótkergen, qııan-keski urystar az bolmaǵan. Soǵan babalarymyz judyryqtaı jumylyp, birlesip qarsylyq kórsetken. Kıeli topyraǵyna kózin alartqandardy bastyrmaý úshin, jasanyp jaýǵa attanyp otyrǵan. Sonyń biri – osy Pusyrman. Zamanyndaǵy Jońǵar shapqynshylyǵy kimdi atqa qondyrmady deısiz. Osy alapat aıqastan keıin qazaqtyń aqyldy arystary shyǵystaǵy kórshi el Sın memleketimen dıplomatııalyq qarym-qatynasqa umtylady. 1758 jyly Raıymbek batyrdyń atasy Hankeldi batyr bas bolyp ataqty Tóle bıdiń uly Jolanmen (Jáýlen) birge Pusyrman Qytaı eline barǵan. Patshasymen mámile júrgizip, shekaraǵa qatysty máselelerdi talqylaǵan. Osy derektiń jalań emes ekenin naqty mysalmen alǵa tartýdy jón kórip otyrmyz.
Kórshi memlekettegi ǵalymdar jazyp, 1987 jyly jaryqqa shyqqan, al 1993 jyly Qazaqstanda basylǵan «Qazaqtyń kóne tarıhy» degen kitaptyń 302-shi betinde Qytaı jurtymen bolǵan mámilegerlik týraly tómendegi derek sózimizge mysal bola alady. «1758 jyly qarashada Tóle bıdiń balasy Jáýlen jáne Hankeldiniń inisi Pusyrman elshi bolyp astanaǵa baryp, Chıanluń patshaǵa jolyqty. Chıanluń patsha olarǵa Pánshanda arnaýly qonaqasy berdi, Ýań Nánıýan olardy ertip júrip, gúlshyraq tamashasyn tamashalatty,» delinedi derekte. Osyǵan qosyp aıtar taǵy bir másele mynaý: Jolan men Pusyrman babalarymyzdyń Qytaımen júrgizgen mámilegerligin beınelegen sýret 250 jylǵa taıaý ýaqyttan keıin qolǵa tıdi.
Bul Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda júzege asqanyn aıtýǵa tıistimiz. Ol sýret taıaý jyldary Astanaǵa jetkizilip, ashylý saltanaty joǵary dárejede ótti. Atalmysh jádiger jaıly da az-kem málimet bere ketken jón dep oılaımyn. Sýret «Qazaqtardyń Sın patshasyna arǵymaq syılaýy» dep atalady. Avtory ıtalıandyq sýretshi Djýzeppe Kastılonı. Bul rýhanı qundylyq HVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda salynǵan. Túpnusqasy Parıj qalasyndaǵy «Shyǵys óneri murajaıynda» saqtaýly tur eken. Ol jaqqa qalaı barǵan degen suraq týa qalsa, berer jaýabymyz: 1860 jyly Beıjińge brıtan men fransýz birikken armııasy basyp kirgende oljalap ketken kórinedi.
Al qundy dúnıeniń fotokóshirmesin qazaq topyraǵyna ákelgen professor Merýert Ábýseıitova bolsa, tarıhyn salystyra zerttep, 1758 jyly Jońǵar handyǵy talqandalǵannan keıin Sın ımperatoryna elshilikke barǵan Jolan Tóleuly bastaǵan Pusyrman bı men Meńnııaz qoja ekenin anyqtaǵan professor Seıitqalı Mádýanov. Fotokóshirmeni jasaǵan sýretshi Aseın Jumabekov, al joba jetekshisi aıtýly óner sheberi Erbolat Tólepbaı. Sol sekildi, ulttyq tarıhqa qosylǵan dúnıeni elge jetkizip, ıgilikke jaratý isin uıymdastyrǵan azamat Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Músilimbaı Daıyrbekov ekenin de aıta ketýimiz kerek.
Bul kúnderi Pusyrman urpaqtary ol týraly derekterdi joǵarydaǵydaı dúnıelerden ǵana jınaqtap júr. Oǵan taǵy bir dáıekti qosa ketýdi paryz sanaımyz. Qazaqtyń kórnekti jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Qabdesh Jumadilov aǵamyz óziniń eki tomnan turatyn «Daraboz» romanynda Jolan men Pusyrman týraly jazǵan. Dılogııanyń «Attanys» taraýynda: «Tóle sóziniń sońyn Qabanbaıǵa arnady: Estip jatyrmyz... Qazaqtyń ózinen góri «uzyn qulaǵy» buryn júredi. Naızanyń ushyn qaı tarapqa qaratamyz degende aralarynda ájeptáýir daý bolǵan kórinedi... Sol kezde, aýǵan túıeni basqandaı hannyń da, qarashanyń da nazaryn Qarataýǵa qaraı burǵan óziń bolypsyń, Darabozym. Ne aıtaıyn Qudaı baǵyńdy asyryp, mártebeńdi kótere bersin!
Alǵashqy qaýyshý sátinde Qabanbaı da ishteı tolqyp qatty tebirenip turǵan-dy. – O ne degenińiz, Tóke?! Túrkistanda tý tigip Tóle bıden bata almaǵan joryqtyń sáni bolýshy ma edi? Sizdiń bir aýyz sálemińiz attyń basyn osylaı burýǵa májbúr etti. Tek qazaq jeri jaýdan tolyq tazaryp, jeńisti ózińizben birge toılaýǵa Alla násip etsin! – degen uly bıdi qaıta qushaqtap.
– Aıtqanyń kelsin! Qudaı bárimizdi sol kúnge jetkizsin! – dedi Tóle de topqa til qatyp.
Osydan úsh jyl buryn Sarysýda ótken han keńesinen keıin Tóle bıdi kórip turǵany osy ǵoı, sońǵy jyldar taýqymeti jeńil tımegen bolar, qaıran qart shógińkirep ketipti. Ońaı ma, Tóleniń Jolan degen balasy Oırat ordasynda amanatta júr. Qaıta sonyń bárin elemeı ereýil bastap júrgeni naǵyz erlik deseıshi.»
«Alban Hankeldi batyr munymen qaraılas, uzasa 3-4 jas qana úlken sııaqty. Qazir saqal-shashy unǵa malyp alǵandaı qatty aǵaryp qartaıyp ketipti. Qabanbaımen qaıta-qaıta qushaqtasyp, shurqyrasyp tabysqandardyń biri sol boldy.
Aıtyp otyrsa alban aýyldarynyń kórmegeni joq. Hankeldiniń inisi Pusyrman da Oırat ordasynda amanatta júrgen kórinedi. Myna búlikten keıin olardyń taǵdyry ne bolary belgisiz. Qazir kóńiline medeý tutary alaman ásker oıynyna qatysyp júrgen jasy jıyrmaǵa jańa ilingen nemeresi bar eken. Hankeldi bir áredikte nemeresi Raıymbekti ertip ákelip Qabanbaıǵa sálem bergizdi» deıdi. Osy úzindi de tarıhı aqıqattan habar berip turǵany anyq.
Qazaqta tektilik, tektiniń urpaǵy degen sóz bar. Pusyrmannyń arǵy jaǵyndaǵy atalarynan bastap, kúni keshe jurt aýzynan túspegen Jaqypberdi mergen men 23 jasynda ómirden ótken, áıtse de, artyna óleń-jyrdan óshpes mura qaldyrǵan Áýezhan Belgibaıulyna deıingi Pusyrman áýleti shetinen halyqshyldyǵymen tanylǵan azamattar. Oǵan joǵaryda aıtqan Áýezhan aqynnyń «...Qaıtpaıtyn alǵan betten, aıtqan sertten, Baıseıit, Qonysbaı men Pusyrman baı. Bári de qamal buzyp, batyr ótken» degen sóz mysal bola alady.
Pusyrman qyrǵyz, qazaqqa erte tanylǵan arystardyń biri eken. Jasy kelgende el aǵasy atanypty. Ony keıde Musylmanbaı dep te ataǵan. Sebebin, kónekózder ishten súndettelip týǵanymen túsindiredi. Dáýletine keletin bolsaq, 3 myń jylqy bitipti. Jasy 90-ǵa taıaǵanda abyz atanyp, alys-jaqynnan adamdar kelip, bata alatyn bolypty. Kindiginen ákege tartqan toǵyz ul týypty. «Otarshyl orysqa oıy baǵynbaǵan, Ulyqqa jyly sózben jaǵynbaǵan, Tazabek, Tezek degen ákelerim, Aldynda ajaldyń da jalyndaǵan» dep Áýezhan aqyn jyrlaǵandaı, solardyń ishinde Tazabek atty uly batyrlyǵymen tanylyp, áli kúnge deıin aty jańǵyryp jurt aýzynda júr. Ol týraly jazylǵan dúnıeler de az emes. Qazaq óleńiniń Qulageri Ilııas Jansúgirov te qalam terbegen. Tazabektiń bel balasy Sultanbekten taraıtyn Jaqypberdi batyr týraly aqıqat áńgimeler jurt ishinde mol. Muhtar Áýezov «Qıly zaman» kitabynda «bóriden qalǵan bóltirik, el búldirgish buzyq» atanǵan, qara halyqtyń qamy úshin nebir batyrlyq pen batyldyqqa barǵan esil erdi Janseıit degen atpen beıneleıdi.
«Seksen jasap segiz sóz qaldyrmaǵan, Ondaılardyń taǵdyryn berme maǵan», dep Muqaǵalı Maqataev aıtqandaı, artyna ólsheýsiz úlgi qaldyrǵan Pusyrmannyń ózinen bastap, taraý-taraý urpaqtarynyń aqıqat tirlik tynysy bólekshe. Sondaı ortasynan ozyq jaratylǵan jandardy ishi tarlar qalaı shaqyra qoısyn? Onyń urpaqtaryna kóz alartqandar ár kezde az bolmapty. Oǵan bir mysal keltirer bolsaq, ótken ǵasyrdyń 20-30-shy jyldary bir kúnde oqqa baılanǵan 24 adamnyń 17-si Pusyrman kindiginen taraǵandar bolypty. Onyń úlkeni Jaqypberdi 47 jasta bolsa, eń kishisi Tursynbaı 17 jasta eken.
Bul atadan taraǵandardyń arasynda sóz ustaǵan Áýezhan týraly alda aıttyq. Ol aqyn ǵana emes, ánshi, saýyqqoı seri jigit atanypty. «Bir kezde Toraıǵyrdy silkintýshi ed, Qýlyqtyń kezeńinde salǵan ánim» dep, artynan: «Aıtysyp Tańjaryqtaı jaısańmenen, Jańǵyrtyp taý dalany án salyp em» deıdi. Al babasy Pusyrman jaıly tolǵaýynda: «Aıtpaımyn jiligi arzan tatymasty, Qaıyrymsyz kórdik talaı qatybasty. Qudaı-aý, qaı qylyǵym jaqpaı qaldy, Aramnan kórmep edim tatyp asty. Tegimde bir teksizdik bolǵan emes, Jasaǵam kil jaqsymen qatynasty. Alǵan jan perzent súıgen aq batasyn, Arǵy atam Pusyrmandaı dara basty. Jasynda seksen jeti jaý túsirip, Dushpannyń dúrildegen dańqyn basty, Babamyz «ordaly oıdyń oıyny» dep, Talaıǵa úıretipti shatyrashty. Shańqanaı uly ájemniń baýyrlary, shetinen batyr edi shapyrashty», deıdi.
Eline uıytqy, halqyna qadiri artqan Pusyrman Qonysbaıulynyń qazirshe týǵan jáne ólgen jyldary týraly naqty derek qolda bolmaı tur. Tek kórshi elge barǵan mámilegerligine qatysty jyldy «Qazaqtyń kóne tarıhynan» keltirdik. Sol boıynsha zerdeleı zerttep kórsek, óz zamanynyń ozyq týǵan tulǵasy jaıly málimet naqtylanýy múmkin. Al sýretin joǵaryda aıtqan «Qazaqtardyń Sın patshasyna arǵymaq syılaýynan» týyndatýǵa bolady degen oıdamyz.
Eger Tóle bı babamyzdyń uly Jolanmen birge kórshi elde úlken mámilegerlik júrgizip, shekaramyzdy shegendeýge osydan 250 jyl buryn elshilik qyzmet atqarǵan zaman zańǵarynyń ómir jolyn anyqtap, bolmys-bitimin naqtylasaq, Qazaq eliniń taǵy bir aıtýly tulǵasyn tuǵyryna qondyrar edik. Ondaı ıgilikti is júzege assa mereıimiz ósip, mártebemiz artar edi. Osy jerde myna bir naqty málimetter týraly da aıta ketýdi qup kórip otyrmyz. Atajurtty azat etý jolyndaǵy joryqtardyń biri 1763 jylǵy oqıǵalar edi. Sodan beri de 250 jyldan asa ýaqyt ótipti. Sol kezeńderdiń bel ortasynda júrgen Pusyrman babamyzdyń ómir joly týraly tereń izdenister jasap, muraǵattardy zerttep, eli men jerine sińirgen eńbegin naqtylap, atyn asqaqtata alsaq, baba aldyndaǵy paryzymyz óteler. Olaı bolyp jatsa, baba týǵan óńirde alqaly jıyndar ótkizip, eskertkish qoısaq, bul keıingi urpaqqa úlgi bolar. О́tken asyldarymyzdy búginge ushtastyryp, keleshekke jalǵar edik. Bul urpaqtar sabaqtastyǵyn jańǵyrtýǵa erekshe septigin tıgizeri de sózsiz. Sóz ustaǵan urpaǵy Áýezhan: «Baıseıit óz ákesi er Qonysbaı, El-jurty arýaǵyna bas urǵandaı. Aıbyndy asqar taýdaı ór tulǵasy, Minezi júrgen jarap qart býradaı, Júgirtip qamshy sappen áreń ashqan, Batyrdyń qanjyǵadaı qasy qandaı!» dep sýrettegen beınesi somdalar edi. Biz osy maqalany jazar kezde «Qazaqtyń hany – Abylaı» atty eki tom kitapqa, «Tarıh ótkelindegi Tóle bı» degen jınaqqa, Jálel Aıdarhanulynyń, professor Seıitqalı Mádýanovtyń jazbalary men «Qazaqtyń kóne tarıhy» jáne ózge de eńbekterge júgingenimizdi aıtýdy paryzymyz sanaımyz.
Baqytjan MERGENBAEV,
ólketanýshy.
Astana.
