Mamandyq tańdaý – tek oqý men dıplom alý ǵana emes, bul – óz ómir jolyńdy durys tańdaý. Sondyqtan bolashaqqa qadam basar kezde talapkerdiń de, ata-ananyń da «jeti ret ólshep, bir ret keskeni» abzal. Desek te, ol keıde bizdiń aıtqanymyzdaı bola bermeıdi. Keıde JOO bitirgen jastarymyzdyń óz mamandyǵy boıynsha jumysqa ornalasýǵa qyzyǵýshylyq tanytpaýynyń ózi sondyqtan. Shynaıy kózqaraspen qaraıtyn bolsaq, durys tańdalǵan mamandyq ıesi qashanda óz isiniń sheberi, ári bilgiri bolyp, qashanda suransqa ıe bolyp jatady. Ol óz tańdaǵan baǵytyn jaqsy kórip, sol salanyń maqtanyshyna aınala alady.
Kez kelgen mamandyqtyń ózindik erekshelikteri men talaptary bolady. Tańdaý jasaý barysynda mamandyqqa suranys pen onyń bedeli, mansap perspektıvalary, eńbek jaǵdaılary, ortasha jalaqy sııaqty aspektilerdi eskerý qajet. О́zin-ózi kórsetýge, áleýetin ashýǵa jaǵdaıdyń jasalýy da mańyzdy. Árıne, mamandyq tańdaýda adam óziniń ıntellektýaldyq qabiletin, belgili bir joǵary oqý ornyna, baǵdarlamasyna túsý múmkindigin de eskerýi kerek. Bul oraıda osy salada jumys istep júrgen dostary men týystary kómekke kele alady. Mektepterde kásiptik baǵdar men kásibı baǵdar áli jetile qoımaǵanyna qaramastan, árqaısymyzda (aldymen ótinish berýshiniń ata-anasy) biz senim artýǵa bolatyn aıtarlyqtaı «áleýmettik kapıtal» bar. Biraq bul úshin ata-analar balalaryna týystarymen, qyzmetkerlerimen, dostarymen «aqparattyq suhbat» dep atalatyn sharalardy uıymdastyryp, belsendirek ról atqarýy qajet.
Jalpy bizdiń jastarymyz joǵary synyp oqýshylary bolǵan ýaqytta kóbine bolashaq mamandyǵyn tańdaýǵa tıisti kóńil bóle bermeıtini anyq. Keı jastarymyzdyń stýdent atanǵan shaqta osy mamandyqqa amal joq, bireýdiń aıtýymen túsip edim dep qynjylyp otyratyndary da jasyryn emes. Sol sebepti men olardyń bul týraly neǵurlym erterek oılana bastasa durys bolar edi degen oı túıemin. Osy tusta jańa týǵan balany danyshpanǵa ákelip, «balany qaı kezden bastap tárbıeleý kerektigin» suraǵanda: danyshpan qarııanyń «tárbıesi kem degende toǵyz aıǵa keshigip qalǵan», – degen danalyq sózi eriksiz eske túsedi.
Mamandyq tańdaý ýaqyt pen túsinikti qajet etedi. Biz ózimizdiń álsiz jáne kúshti qasıetterimizdi, minezimizdiń erekshelikteri týraly maqsatty túrde oılanýymyz kerek. Mysaly, Don Klıftonnyń Strengths Quest testi jeke tulǵanyń kúshti jaqtaryn izdestirý men anyqtaýǵa kómektesedi. Tulǵa qasıetterin anyqtaýǵa arnalǵan jalpy qabyldanǵan test – uly psıholog Karl Iýng pen Izabel Brıggs Maıerstiń tıpologııasyna negizdelgen klassıkalyq test. Jalpy alǵanda, árbir jeke psıhotıptiń qandaı áreketke qolaıly ekenin anyqtaýǵa kómektesetin kóptegen psıhologııalyq testter bar. Olardy tizbeleý qajet emes, Siz tek osy úlken tańdaýdan paıdaly jaǵyn qarastyrýyńyz qajet.
Bizdiń árqaısymyzda qoǵam men ózimiz jaqsy kóretin jáne qurmetteıtin jaqyn adamdarymyz tańatyn minez-qulyq pen qabyldaýdyń ártúrli stereotıpteri bar. Bul ózi jek kóretin nemese nemquraıly qaraıtyn mamandyqta oqyp, dıplom alyp, eń jaqsysy óz profılinen tys jumys isteıtin keıbir jastardy úlken tragedııaǵa alyp keledi. Eń soraqysy, jek kóretin kásiptiń baýyn tartyp, ózderiniń de, aınalasyndaǵylardyń da ómirin ýlap jatyr. Sondyqtan men mektep oqýshylarymen kezdeskende, olardan «ózderine unaıtyn» mamandyqty tańdaýlaryn suraımyn. Ony tekserý óte ońaı. Mysal keltireıin. Arman jazýshy bolǵysy keledi delik. Ol álemdik moıyndaýdy, Pýlıtser syılyǵyn, jankúıerlerdi jáne romandarynyń jelisi boıynsha Gollıvýdtyń fılm túsirgenin armandaıdy. Jaman umtylys emes, solaı ma? Biraq, bir kúrdeli másele bar. Arman shyǵarmashylyqqa otyrǵannan keıin jarty, bir saǵat ótse, onyń basqa nársemen aınalysýǵa kóptegen sebepter paıda bolyp turady. Iаǵnı, osy jerde Arman óz-ózine shynyn aıtsa, jazýdy unatpaıtynyn túsiner edi. «Kóp adam jazýshy bolǵysy keledi, biraq shyn máninde jazǵysy keletinder az» - degendeı, mamandyqty emes, qyzmet túrin tańdaý kerek, ne istegińiz keledi, kim bolǵyńyz keletinin emes.
Mamandyqty durys tańdaý – bul uzaq kásibı ómirde senimdilik, jan tynyshtyǵy jáne materıaldyq ál-aýqat. Tek ózine ǵana emes, búkil qoǵamǵa qajetti mamandyqty tańdap alý kerek. Sonda adam keıin óz mamandyǵy boıynsha jumys taba alady. Mysaly, eń kóne mamandyqtardyń biri – ustazdyq. Ol qaı ýaqytta da suranysqa ıe bolǵan jáne bola bermek. О́ıtkeni, bilim adamzatty árqashan alǵa jeteleıdi.
Álbette, belgili bir mamandyqtyń áleýmettik máni men odan moraldyq qanaǵat alýy óte mańyzdy. Kóptegen adamdar jumys istep qana qoımaı, qoǵamǵa paıda ákelgisi keledi. Bul aldymen pedagogıkaǵa, muǵalimdik mamandyqqa qatysty.
Árbir adamnyń kez kelgen saladaǵy tabysqa áser etetin belgili bir jeke qasıeti bolady. Bul tamasha este saqtaý, kúrdeli oılaý, baı qııal jáne tabıǵaty boıynsha genetıkalyq jáne kóbinese tárbıege, bilimge jáne ómirlik tájirıbege baılanysty basqa da aqyl-oı qabiletteri bolýy múmkin.
Mamandyqty durys tańdap, qoǵamda laıyqty ornyn tabý ońaı sharýa emes. Tańdaý jasamas buryn, «Bolashaq mamandyǵyńyzdan ne kútesiz?» degen suraqqa shynaıy jaýap berińiz. Kóp nárse osyǵan tikeleı baılanysty.
Barlyq mamandyq mańyzdy. Keıbireýleri matematıkalyq qabiletterdi qajet etedi, basqalary shyǵarmashylyqty qajet etedi, endi bireýleri dene shynyqtyrýdy qajet etedi. Jaqsy nemese jaman mamandyq bolmaıdy, tek Sizge unaıtyn nemese unamaıtyn mamandyq bar. О́mirde bári bir-birimen baılanysty bolǵandyqtan, durys mamandyq ómirdiń barlyq salasyna áser etedi. Tańdaý neǵurlym sátti bolsa, ómir joly soǵurlym qyzyqty jáne tabysty bolady.
Búgingi jahandyq ózgerister ózekti jáne suranysqa ıe mamandyqtardyń álemdik statıstıkasyn esepke alýǵa múmkindik beredi. Vollongong ýnıversıteti men Avstralııanyń Jumyspen qamtý departamenti zertteý júrgizip, 2023 jyly eń suranysqa ıe jáne ózekti mamandyqtardy anyqtady. Demek, qazir bilim berý salasynda mamandardyń tapshylyǵy ótkir másele kúıinde tur. Ásirese, pedagogıkalyq kadrlarǵa suranysqa tolyq jaýap berý oqý baǵdarlamalarynyń ózektiligine tikeleı baılanysty. Yntaly, bilimdi, bilikti ustazdar qashanda suranysqa ıe.
Suranystaǵy mamandyqtardy zertteý boıynsha úzdik tórttikke kelesi pedagogıkalyq mamandyqtar endi: 3 – bastaýysh synyp muǵalimderi, 9 – orta mektep muǵalimderi, 10 – mektep muǵalimderi, 12 – mektepke deıingi bilim berý muǵalimderi.
Muǵalimder – balalardy jaqsy kóretin, túsinetin jáne olardyń bolashaq ómiriniń berik irgetasyn qalaý úshin olarmen jumys istegisi keletin adamdar. Mundaı jandarǵa ómirdiń eń mańyzdy salasy úshin joǵary bilikti mamandardy daıarlaýǵa arnalǵan pedagogıkalyq joǵary oqý oryndary kómektesedi. Qazir ýnıversıtetimizde pedagogıkalyq synyptar jobasy júzege asyrylýda, onda bizdiń muǵalimder joǵary synyp oqýshylaryna muǵalimdik mamandyq týraly túsinik beredi. Osylaısha, muǵalim mamandyǵyn tańdaý kerek pe, sony túsinýge qundy negiz jasaıdy.
Bolashaq bilimde. Tolyq sıfrlandyrý jáne basqa da jahandyq prosester eńbek naryǵyna jáne elimizge ózindik túzetýler engizýde. Qazaqstanda aldaǵy jeti jylda eń suranysqa ıe mamandyqtar belgili boldy. Bos jumys oryndarynyń basym bóligi bilim berý, aýyl sharýashylyǵy jáne saýda salalarynda kútilýde. Onyń ústine bul salalarda barlyq pánder boıynsha bazalyq bilim beretin muǵalim mamandyǵy mańyzdy ról atqarady.
Kez kelgen kásiptiń materıaldyq jaǵy da mańyzdy, ony elemeý ózimizdi aldaý degen sóz. Osyny túsingen úkimet sońǵy jyldary muǵalimderdiń jalaqysyn, bilim granttarynyń sanyn, pedagogıkalyq bilim berý baǵdarlamalary boıynsha stýdentterdiń shákirtaqysyn aıtarlyqtaı arttyrdy. Bul úderis jalǵasýda jáne onyń nátıjesin kórip otyrmyz. Búginde pedagogıkalyq joǵary oqý oryndary jastar arasynda qaıtadan bedelge jáne suranysqa ıe boldy.
Qorytyndylaı kele, jastarymyzǵa bolashaq mamandyǵyn tańdaýǵa jaýapkershilikpen qaraýdy suraımyn. Bul árbir adamnyń ómirindegi mańyzdy sát, ony jiberip almaý kerek jáne tańdaýǵa baıyptylyqpen qaraý kerek. Al, joǵary oqý ornyndaǵy tabysty bilim eńbek naryǵynda bilimi men biliktiligi baǵalanatyn bilikti maman bolýǵa múmkindik beredi.
Darhan BILÁLOV,
«Abaı atyndaǵy QazUPÝ» KeAQ Basqarma tóraǵasy - rektor
