Salǵyrttyq

Densaýlyq saqtaý salasyna memleket qashanda erekshe nazar aýdaryp keledi. Sonyń arqasynda halyqtyń densaýlyǵyn qaraıtyn, túzeıtin, saqtaıtyn tutas keshendi júıe júzege asyryldy. Memleket basshy­synyń aıryqsha atsalysýy arqasynda bir ǵana Astana qalasynda qanshama túrli baǵyttaǵy medısınalyq ortalyqtar, aýrý­hanalar, zertteý ınstıtýttary boı kóter­di. Sonyń bári Elbasy: «Halyqtyń eń bas­ty qundylyǵy – óziniń densaýlyǵy» dep aıt­qandaı, Prezıdent pen Úkimettiń hal­qy­myzǵa, urpaǵymyzǵa jasap jatqan jaqsylyqtarynyń biri ǵana. Alaıda, osy ıyqqa qonǵan baqty baǵa­lap, ony halyqtyń muqtajyna saı paıda­lana alýdamyz ba? «Árıne, joq», deıdi kóp­shilik. О́ıtkeni, densaýlyq saqtaý sala­syna bólinip jatqan memlekettiń orasan qarajatyn oryndy jarata bilý bilik­ti maman dárigerler men olardyń qyz­metin uıym­dastyrýshy Densaýlyq saqtaý mınıstrligi basshylyǵynyń mindeti degeni­miz­ben, aq jeleńdilerdiń isine jurt nege rıza emes? Jáne halyqtyń bul narazylyǵy qashanǵa deıin sozyla bermek? Sonda eldiń, Memleket basshysynyń senimi qaıda qalmaq? Árıne, elimizde Densaýlyq saqtaý mınıstrliginen basqa da halyqqa qyzmet etip jatqan salalar barshylyq. Kimde kemshilik bolmaıdy deısiz. Kemshilikteri synalǵan sol mınıstrlikterdiń qaısybiri oryndy synnan der mezetinde qorytyndy shyǵaryp, qatarǵa qosylyp jatyr. Al ózin de, ózge salalardy da etekten tartqan densaýlyq saqtaý salasy qashan ońalmaq? Árıne, bizdiń elimizde bilikti, bilimdi dárigerler barshylyq. Nebir myqty kardıohırýrg, neırohırýrg, terapevt, hırýrgter, pedıatrlar, t.b. mamandyq ıeleri kóptegen adamnyń ómirine arasha túsip, myńdaǵan jannyń aq alǵysyn alýda. Biraq «bir qaryn maıdy bir qumalaq shiritedi» degendeı, arada Gıppokrat antyna adal emes isine nemquraıly qaraıtyn, biliksiz dárigerler de, med bıkeler de, tehnıkalyq qyzmetkerler de barshylyq. Joǵarydaǵy naǵyz mamandardyń adal eńbekteri osy «bir qumalaqtarmen» búrkemelenip jatqan soń sol oń eńbektiń bári zaıa ketedi. Al buǵan kim jol berip otyr? Jurt Densaýlyq saqtaý mınıstrligi qaıda qarap otyr deıdi? Rasynda óz ishterindegi tártipti túzeý Densaýlyq saqtaý mınıstriliginiń quzyryna jatpaı ma? Densaýlyq saqtaý salasyna qatysty kóńildi jabyrqatatyn kemshilikter elimizdiń kóptegen gazet-jýrnaldary men telearnalarda, ınternet saıttarda jarııalanyp jatyr. Az emes. Ústimizdegi jyldyń ózinde-aq, mundaı keleńsiz jaıttar joǵaryda atalǵan ár basylymdy ashyp qalsańyz boldy, kózińizge birden túsedi. Ondaı habarlardan júregińiz aýyrmasa, kánekı. Másele, ondaı habarlardyń ýaqtyly jarııalanýynda emes, másele osyndaı jaǵdaılardyń oryn alýyna jol berip otyrǵan kimder degen suraqqa tireledi. Eger tıisti oryndar óreskel oqıǵalardyń oryn alýyna aldyn ala jol bermegende, halyq ta aýrýyna durys em izdep sarǵaıyp qaıǵyrmaıdy, sóıtip adamdardy muńaıtatyn maqalalar da jazylmaıtyny anyq. Biraq, muny kim tyńdap jatyr deısiz. Máselen, «Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Qarabulaq aýyl­dyq aýrýhanasy dárigerleriniń ústinen qyl­mys­tyq is qozǵaldy. «Olarǵa óz mindetine salǵyrt qarady» degen aıyp taǵylyp otyr. Aq jeleńdiler oq tıip jaralanǵan naýqasty emdeýdiń ornyna, ony aýrýhanadan merziminen buryn shyǵaryp jibergen. «Osydan keıin syrqat aıaǵynan aıyrylyp, múgedek bolyp qala jazdady», – deıdi prokýrorlar. Shybyn jany úshin shyryldaǵan naýqas «dárigerler óz mindetine salǵyrt» qarady dep aýdandyq prokýratýraǵa aryzdanǵan. Sodan keıin jaraqatyna qatysty birneshe arnaıy sarap­tama taǵaıyndalypty. Nátıjesinde quqyq qorǵaýshylar aýrýhanadaǵy úsh dárigerdiń ústinen qylmystyq is qozǵady. Al mundaı soraqy jaǵdaılar densaýlyq salasynda az emes. Kúnde bir kóńilge kirbiń túsiretin jaıttar qaıtalanyp jatady. Tipti, onyń bárin aıta berýge uıat. О́ıtkeni, baltyry syzdamaıtyn adam bar ma, tiri jannyń bári aýyrady. Biz aýrýdyń aldyn alý týraly máseleni múlde aıtyp otyrǵanymyz joq. Aýrýdyń aldyn alý úshin qyzmet etkenderdi kórý bir arman. Biraq mundaı bizdiń elimizde bolmaıdy, árkim óz densaýlyǵy úshin ózi kúresýi kerek deımiz. Al jazataıym aýyra qalsa onda, óz obaly ózine. О́ıtkeni... ıá, solaı. Qaıtemiz, densaýlyq saqtaý boıynsha bizdiń elde bári keremet dep qanshalyqty jaqsy jaǵynan jazǵymyz kelgenimen, quzyrly organdardan asyp kete almaımyz. О́ıtkeni, olar durysty durys, burysty burys dep tek zań boıynsha ǵana aıta ala­dy. Mine, biz de kópshiliktiń nazyna den qo­ıyp, soǵan dálel izdegen soń quqyq qorǵaý or­ganyna júgingenbiz. Olar da kópshiliktiń aq halattylarǵa degen nazy durys ekenin aıǵaqtap berdi. Rasy kerek, densaýlyq saqtaý salasyn­daǵy osyndaı oryn alyp jatqan keleńsiz isterge sengimiz kelmegenimen, zańdy organ­dar bul keleńsizdikterdiń jańbyrdan keıin­gi sańyraýqulaqtaı qaptap shyǵyp jatqanyn zańdy málimetterimen qýattap bergen soń, aıtpasqa ne amal bar. Máselen, Densaýlyq saqtaý týraly zańnamany saq­taýdy qamtamasyz etýdi baqylaý pro­­kýratýra organdarynyń turaqty qadaǵa­laýynda bolatyny belgili. Sonda Bas prokýratýra málimetine súıensek, júrgizil­gen tekserister barysynda dárilik zattardy óndirýshiler jáne daıyndaýshylar qyz­metinde zań buzýshylyqtar, ıaǵnı lısenzııalaý týraly zańnama jáne biliktilik talaptary, dári-dármekterdi daıyndaý jáne óndi­rý, saqtaý erejeleri, sanıtarlyq-epıde­mıo­logııalyq normalar jáne t.b. talaptardyń saqtalmaıtyny anyqtalǵan. Bul nelikten? Oǵan esh jaýap joq. Demek, ári qaraı da bul keleńsizdik jalǵasa beredi degen sóz be? «Halyqqa tegin medısınalyq kómek kórsetýge kepildik berilgen kóleminde (budan ári – TMKKBK) densaýlyq saqtaý týraly zańnamanyń qoldanýyna tekserý barysynda TMKKBK sheńberinde medısınalyq qyzmetterdi óz ýaqytynda emes jáne sapasyz kórsetý, sonyń ishinde negizsiz aqy alý, dárilik zattarmen qamtamasyz etýde azamat­tardyń quqyqtaryn saqtamaý, medısınalyq jabdyqtardyń turyp qalýy, dárilik zattardy jáne medısınalyq tehnıkany satyp alýda buzýshylyqtar, bıýdjettik zattardy tıimsiz paıdalaný men urlaý jáne basqa da faktiler anyqtaldy», deıdi Bas prokýratýra. Kórdińiz be, másele qaıda jatyr? Halyq­qa tegin medısınalyq kómek kórsetýge kepildik berilgen kólemde densaýlyq saqtaý týraly zańnamany qoldaný sheńberindegi medısınalyq qyzmetterdi ýaqtyly emes jáne sapasyz kórsetý, sonyń ishinde negizsiz aqy alý, dárilik zattarmen qamtamasyz etýge azamattardyń quqyqtaryn saqtamaý sekildi óreskel zań buzýshylyqtarǵa jol berilgendigin quzyrly organ anyqtap otyr. Al budan keıin halyqtyń densaýlyǵy nelikten tómen degen suraqqa qalaı jaýap beresiz? Jaýap belgili. Budan keıin prokýratýra organy Úki­mettiń 2013 jylǵy 11 qazandaǵy keńeı­til­gen otyrysynda aıtylǵan Mem­leket basshysynyń tapsyrmasyn oryn­daý maqsatynda densaýlyq saqtaý nysan­darynyń, sonyń ishinde «100 mek­tep, 100 aýrýhana» jáne «350 dári­­gerlik ambýlatorııa, feldsherlik-aký­sher­lik pýnktter men emhanalar» baǵdar­lamalary sheńberindegi qurylys barysynda zańdylyqtyń saqtalýyna tekserý júrgizedi. Taǵy da sol, «baıaǵy jartas – bir jartas» degendeı, tekserse boldy aldan atoılap, kemshilik degen qaýlap shyǵa keledi. О́ıtkeni, atalǵan tekseris barysynda mem­lekettik satyp alý týraly, sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys qyzmeti týra­ly zań­namalardyń buzylýy anyqtalǵan. Kóptegen qurylys obektilerinde jobalyq-smetalyq qujattamadan aýytqý, ony sapasyz ázirleý, tapsyrys berýshilerdiń oryndalǵan jumys aktilerine olar is júzinde oryndalmasa da qol qoıýy, ýákiletti organnyń qurylys-montajdaý jumystaryn júrgizýge ruqsaty bolmastan olardy júzege asyrý jaǵdaılary oryn alǵan. Tipti, ony aıtasyz, memlekettik satyp alý týraly zańnamany buzýmen qatar, ony mise tutpaı, endi memlekettik satyp alý prosedýralarynan ótpeı jatyp den­saý­lyq saqtaý nysandaryn salý faktisi anyq­talǵan. Al mundaı qaraket qalaısha júzege asyrylǵan? Oǵan kim jol berip otyr? Jol bergen adamdar qashan anyqtalady jáne olar jaýapqa tartyla ma? Taǵy eshqandaı jaýap joq. Sonymen qatar, Parlament Májilisiniń depýtaty Darıǵa Nazarbaevanyń saýaly boıynsha densaýlyq saqtaý uıym­dary­nyń bekitilgen normatıvterge, son­daı-aq, jaraqtandyrýdyń eń tómengi stan­darttary talaptaryna sáıkes­tigi tekserilgen eken. Atalǵan tekserý­ler boıynsha tıis­ti prokýrorlyq yqpal etý shara­lary qabyl­dandy, sonyń ishinde Qa­zaq­­stan Respýblıkasy Úkimeti atyna zań­dy­­lyqty buzýshylyqtardy joıý týraly usy­nystar engizildi, deıdi quzyrly organ. Sonymen birge, halyqqa tegin medısına­lyq kómek kórsetýge kepildik berilgen kóleminde densaýlyq saqtaý týraly zań­na­ma­nyń qoldanýyna tekserýler nátı­jeleri 2013 jylǵy 20 aqpanda Bas pro­kýra­týranyń janyndaǵy Zańdylyqty qam­­tamasyz etý máseleleri jónindegi qoǵam­­dyq keńes músheleriniń, Parlament de­pý­tat­tarynyń, ortalyq jáne jergilikti (beınekonferensbaılanys arqyly) memle­ket­tik organdar basshylarynyń, ÚEU ókil­deriniń qatysýymen Bas prokýratýranyń keńeıtilgen alqa májilisinde qaralǵan. Jalpy, prokýrorlar 2014 jyldyń 4 aıynda (2012, 2013 j.j.) densaýlyq saqtaý zań­na­malaryn qoldanýyna 276 (1198, 1172) tek­serýler júrgizip, olardyń nátıjesi boıyn­sha 7156 (19574, 27052) zań buzýshylyqtar any­q­talǵanyn atap ótý qajet. Sóıtip, ashy­ǵyn aıtqanda, prokýrorlyq yqpal etý shara­larymen ǵana densaýlyǵyn saq­taý­ǵa jáne kepildi medısınalyq kómek­tiń kólemin tegin alýǵa tıis 6814 (37708, 37844) aza­mat­tyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qor­ǵaý­ǵa qol jetkizilgen kórinedi. Prokýra­týra organ­darymen anyqtalǵan zań buzýshy­lyq­tardy joıý maqsatynda 334 (1063, 1044) usynys engizilip, 72 (54, 33) zańsyz akti joıylǵan. Osylaısha elimizdegi densaýlyq saqtaý isin aıryqsha tekserý barysynda anyq­talǵan kemshilikterge baılanysty, ıaǵnı prokýrorlyq yqpal etý aktilerimen 1347 (4316, 3922) laýazymdy tulǵa túrli jaýap­kershilikterge tartylyp, oǵan qosa, 8 (20, 18) qylmystyq is qozǵalǵan. Bul az ba, kóp pe, ózińiz esepteı berińiz. Biraq osynshama laýazymdy adam jaýapkershilikke tartylyp, sonshama qylmystyq is qozǵalǵan soń, endi kimnen ne qaıyr kútemiz? Buǵan jaýap bola ma, bolmaı ma? Álde baıaǵy jartas – bir jartas degendeı, densaýlyq saqtaý kemesi jartasqa soǵylǵan kúıi tura bere me? Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».