Analar ádebi týraly kitap

Bulaı deıtinimiz, ol nebári jıyrma alty jasynda (1913 jyly) Orys geo­grafııa qoǵamynyń Semeı bólimshesine múshe bolady. Boıynda ózgeshe daryny men asqaq jigeri bar Názıpa Quljanova kóp ótpeı irkes-tirkes «Qazaq», «Sary­arqa», «Alash» gazetterinde áıel má­se­lele­rine baılanysty maqalalar ja­­zyp, qazaq áıel­deriniń saýatty bolýyna, bi­lim ­alýyna, olardyń ózge ozyq elder­diń jelek­tileri sııaqty erkin ǵumyr súrýi­ne ún tastady.

1920 jyldan bastap Qyrǵyz (Qazaq) AKSR Halyq aǵartý komıssarıaty­nyń qazaq tilinde oqýlyqtar, kitap­tar shyǵarý, baspasóz isteri jónindegi arnaýly komıssııasynyń quramynda ju­mys istegende, qazaqsha kitaptar jazyp, halyq ıgiligine usynǵan. Solardyń biri – «Ana men bala tárbıesi» atty tanymdyq kitaby.

Qazaqstan О́lkelik áıelder bólimi daıyndaǵan, 1927 jyly Qyzylordada baspadan shyqqan bul eńbek qazir de mańyzdylyǵyn joıǵan emes. Atalǵan kitaptyń «Sóz basy» degen taraýynda «Kóshpelilik qazaq balasyn óner-bilimnen kende qyldy, qazaqtyń qaı sharýasyn alsaq, bári kóńildegideı emes. Sonyń ishinde ásirese bas kótertpeıtin aýyrlyq áıel tirshiliginde. Áıeldiń enshisine tıgen keń dáýlet – bala kóterý, bala ósirý. Osy mindetin ósirý jolyn­da bizdiń áıel tolyq qarańǵyny qarmalaýda» delingen. Buny oqyp otyryp, biz atalǵan kitaptyń maqsaty qandaı bolǵanyna kóz jetkize bastaımyz. Avtor sol kezdegi qazaq balasynyń teń jartysy shetinege­ni týraly ashyna aıtady. Tipti ol bunyń sebebin ónersizdik pen oqymaǵandyqtyń saldarynan deıdi. Quljanova osy máse­leni saralaı kele: «Oqyǵan áıel baqsy, balger, áýlıe, moldaǵa senbeıdi. Nadan eldiń yrymyna emes, ǵylymǵa senedi. Eń bolmasa ózi ǵylymı kitaptar oqyp, aqyldy sodan izdeıdi», dep jazady. Zer salyp kórseńiz, ótken ǵasyrda da, tipti qazir de bizdiń qaı sharýamyz bolsyn saýatsyzdyqtyń kesirinen keri tartyp otyrǵany shyndyq.

Qashanda bilimdi adamdardyń ózgege berer keńesi men aqyly kitapqa baryp tireledi. Názıpa Quljanova da sol daǵ­dyny berik ustanady. Onyń sózinshe, kitap – áıel qaýymyna óte qajetti qa­zy­na. Kitap olarǵa bosanǵanda, bala ósir­gen­de taptyrmas serik bolyp, neniń paı­daly, neniń zııan ekenin soqyrǵa taıaq ustatqandaı etip jetkizedi. Bylaı­sha aıt­qanda, «Ana men bala tárbıesi» ar­qyly avtor kúndelikti kúıbeńnen asa al­maı, qara sharýaǵa jegilip júretin qazaq áıeline arasha suraıdy, erkekter­ge «jyly» sózben eskertý jasaıdy. Son­daǵy onyń «jyly» sózi mynaý: «Biz­diń erkekter áıeldiń analyq qasıe­tin qur­metteı bilmeıdi. Júkti áıel jatyp qal­ǵansha sharýanyń bárin bir ózi basqarady. Oǵan bir keńshilik joq. Eń arǵysy uryp-soǵýdan da qutylmaıdy. El erkegi býaz maldy júkti áıelinen artyq kóredi».

Bizdi tolǵandyrǵany – Názıpa Qul­ja­novanyń «osy kitapty el áıelderine arnap jazyp otyrmyz» degen jalǵyz sóılemi boldy. Zerdelep kórsek, osy bir sóılemge bári syıyp tur. Oqyǵan zııaly retinde avtordyń óz eliniń názik­jandylaryna jany ashyǵany, olar da jaqsy turmys keshsin degen izgi tilegi men nıeti de osy sóılemde. Qazaq áıelderiniń ózin kúte bilmegendikten, san túrli dertke ushyrap, ol asqynyp, arty aýyr qazaǵa aparyp soǵatyny da Quljanovany qat­ty oılandyrsa kerek. Áıel densaýly­ǵy­na ne qajet, sonyń bárin osy kitap­tan tabýǵa bolady. Balaly bolýdan bastap, bóbekti qalaı emizý, ony kútip, ósirý joldary, emsheksiz ósken bala men ana sútimen qorektengen sábıdiń aıyrma­syn, oǵan kerekti túrli ádisti qalamger qa­ǵys qaldyrmaǵan.

Ana bolatyn áıel zatyn onyń anasy tárbıeleýi kerektigi týraly baıandaý­lar kitaptyń salmaǵyn arttyryp tur­ǵany sózsiz. Názıpa Quljanovany tol­ǵandyrǵan kelesi máseleniń biri – qazaq áıeliniń densaýlyǵy. «Tabıǵatyna qar­sy ádetter qazaq áıeliniń densaýly­ǵyn buzady. Ǵylymnyń kórsetýinshe, juqpaly dertter denesin, minez-qulqyn taza ustaı bilmegen adamǵa ońaı juǵady». Osydan arǵy taraýlar júktilik, bosaný, jas bosanǵan áıeldiń tárbıesi sekildi úlken taqyryptardy qaýzaıdy. Kitaptyń orta tusyndaǵy «Bala tárbıesine áıel ıe» degen taraý tutas bala men ana, ony baǵýdyń jaýapkershiligi, qazaqtyń balaǵa degen qumarlyǵy týraly keńinen sóıleıdi.

Ana sútiniń artyqshylyǵy da av­tor­dyń nazarynan tys qalmaıdy. Atap aıtqanda, balanyń aman-esen ósip-je­tilýi, birinshiden, tamaqtandyrýdan, ekinshiden, durys kútimnen ekenin basa aıtady. Al ana súti týrasynda: «Sút – balaǵa jaratylystan arnalǵan tamaq. Balanyń denesiniń ósip-jetilýine, qa­týyna kerek zattyń bári ana sútinen ta­bylady», deıdi. Aǵartýshynyń bul ta­nymdyq kitabyn qazaq áıelderine ar­nalǵan álippe dese de artyq etpes. Sebebi kitap bastan-aıaq úlken máse­le­lerdi jiktep, ony qazaq áıelderine túsi­nikti etip baıandaý­dan jalyqpaıdy. «Ǵylym jóni men bala­nyń jaıyna qaraǵanda, bala alty aıǵa tolǵansha oǵan emshek sútinen basqa tamaq berýge bolmaıdy» deıdi. Al qazirdiń ózinde biz osy tyıymdy tolyq oryndamaı júrmiz. Tipti balaǵa shaınap bergen tamaqtyń qanshalyqty zııan ekenin aldymen ana retinde, sosyn atalǵan kitapty jazýshy retinde Názıpa Quljanova ashyp aıtady. Bunda ol «áldeqandaı aýrý áıeldiń aýzynan shyqqan tamaqtyń» balaǵa keri áser beretini ǵylymı dálel turǵysynan da ózekti dep qosady.

«Ana men bala tárbıesiniń» túıin só­zinde deni saý bolyp, durys ta túzý tár­bıe alǵan, óz teńine tıgen qazaq qyzy jaq­sy ana bolyp, sol tárbıesi arqyly bola­shaq analardy tárbıeleıtinin alǵa tar­tady. Avtor sońǵy sózinde: «Balaly áıel­der, bar jerde óz oryndaryńdy ıgi­likke jumsańdar. Bolmasa, myna ózde­rińe arnalǵan kitapty oqyp, aqylyna erip, balalaryńdy «el bastaıtyn er» etip ósirip, ózderiń aman bolýlaryńa tilek­tespiz!» degen janashyrlyq keı­pin­degi sózin jetkizedi. Bizdiń de sózimiz osy­ǵan kelip toqtaıdy. Eski kitaptarda saq­talǵan san túrli muramyz endigi jer­de bizdiń kúndelikti tirshiligimizge, ómir sal­tymyzǵa qyzmet ete bergeni jón shyǵar.