Mundaı jaǵdaıda eldik múdde keıinge ysyrylyp, álgi «jeńimpaz» toptyń nemese «jaqsy kórinýde» oza shapqan jekelegen tulǵalardyń múddesi aldyńǵy orynǵa shyǵady. Osydan kelip, eldiń turaqty jáne ornyqty damýyna kedergi keltiretin jaǵymsyz is-áreketter jappaı boı kórsetip, ilgeri bastaýǵa tıis jolǵa kese-kóldeneń jatyp alady. Mine, osylaısha halyqtyń atqarýshy bılikke degen senimi quldyraıdy. О́ıtkeni ultqa shynaıy qyzmet etý mindeti shettetilip, halyqty aldaýsyratyp ustaýdyń, jaıly turmys pen ıgilikterdi bolashaqtan kúttirýdiń neshe túrli amal-aılasy «iske qosylyp», bılik qýlyǵyna quryq boılatpaýǵa bar kúshin salady. Bul degen negizgi maqsattan aýytqýdyń shynaıy kórinisi.
Halyqty aldarqatyp ustaý amalyn iske asyrý kezinde aqparattyq keńistik «jalǵan jetistikter» men «jalǵan kórsetkishterge» toltyrylady, halyqtyń ıgiligine baǵyttalǵan mardymsyz qoldaý is-sharalary maqtana jarnamalanady, qoǵamǵa yqpaldy degen adamdar «satylyp alynady», sybaılas jemqorlyqqa shatylǵan adamdar kinási keshiriledi nemese jumsaq jazalanady, jurttyń saıası mádenıeti men saýatyn kóterý isi umyt bolady.
Álem elderiniń kez kelgeniniń tarıhyna kóz júgirtseńiz, bári de biz joǵaryda sóz etken jaǵdaı-úderisterdi bastan ótkergenin ańǵarasyz. Ásirese búginde batystyq demokratııa úlgisimen damyp, órkendep otyrǵan elder osy dıktatorlyq, avtorıtarlyq júıeniń aýyr zardaptaryn basqalarǵa qaraǵanda kóp tartqan. Búginde olar uzaq arpalystyń, tolassyz kúrestiń nátıjesinde álgi qıqar júıeden qutylyp, ózderi tańdaǵan dańǵyl jolǵa túskendeı. Osy turǵydan kelgende bizdiń Reseı bodandyǵyna túskenge deıingi jaǵdaıymyz basqasha boldy. Qysqasha aıtqanda, saq, ǵun dáýletteri dáýirinen Qazaq handyǵy joıylǵanǵa deıingi aralyqta jekelegen jaǵympazdar men jandaıshap jádigóılerdiń emes, halyq bıliginiń qamqorlyǵy men qoldaýyna súıengen atqarýshy bılik el tizginin ustady. Qaǵandar men handar sheksiz bılik ıesi retinde kóringenimen olar batyr-qolbasshylardyń, rý basylarynyń – dalalyq parlamenttiń yqpalynda boldy. Bul yqpal qaǵandar men handardyń sheksiz bılik-dıktatorlyq júgensiz is-áreketke barýyna múmkindik te bermeıtin edi. Qolbasshylar men rý basylary áskerdiń, qarapaıym halyqtyń ókilderi – el ishinen qaıratkerligimen, is-qımyl, ábjildigimen jaryp shyqqan, jurttyń qamyn qaraqan basynyń qamynan joǵary qoıa biletin, tabıǵı turǵyda iriktelip kózge kóringen tulǵalar bolǵandyqtan olar qaǵan men hanǵa emes, halqynyń qas-qabaǵyna qarap, jurtyna meılinshe kóbirek «jaǵympazdanyp, jádigóılenetin» edi. Qaǵandar men handardyń mańynda ylǵı qarym-qabiletimen daralanyp, el ishinen shyqqan naǵyz tulǵalar júrgende taq ıeleri tyıym-tártiptiń shekarasynan attap óte almaıtyn, ózderiniń bastarynda halyqtyń júgeni turǵanyn umytpaı, artyq qadamǵa bara almaıtyn. Mine, bul Táńirdiń ózi qalyptaǵan biregeı júıe edi. Osy júıe negizinde ata-babalarymyz dúnıeni titiretken álemdik derjavalar qura aldy. Buǵan mysaldar keltirip jatýdyń ózi artyq...
Atalǵan júıe handyǵymyz hantalapaı bolǵan sátten bastap irı bastady. Dáliregi, ony iritken otarshylar engizgen basqarý júıesi edi. Ultymyzdyń ózin-ózi aqtaǵan basqarý júıesin tas-talqan etpeı otarshyldar kózdegenine jete almasyn bildi. Olar Uly dala topyraǵynda qalyptasqan tabıǵı júıeni tez arada ysyryp tastap, eldiń ishki birligin ydyratýǵa negizdelgen júıeni engizdi. Onyń osylaısha qasaqana jamandyqqa negizdelýi elimizdegi basqarý tetiginiń ádiletti túrde qalyptasýyna múmkindik bermesi basy ashyq jaıt. Osy jadaǵaılyqtyń qoǵamymyzǵa engeli bergi zardaby az bolǵan joq. Onyń kesir-kesapatyn búginge deıin tartyp kelemiz ári odan jaqyn arada arylýymyz da neǵaıbil. Neǵaıbili bylaı tursyn, odan qutylý jolyn oılap ta júrgen joqpyz.
Ádiletti atqarýshy bılikti qalyptastyrý úshin otarshylar engizgen, ıaǵnı batystyq úlginiń eń bir kesirli tustaryn alyp, ózderine yńǵaıly etip qurǵan júıeden múlde arylǵan jón. Sondyqtan ádiletti bılik qalyptastyrýda batystyq ozyq úlgilerge den qoıa otyryp, burynǵy ulttyq basqarý júıesiniń zaman talabyna saı keletin tustary ózek etilgen júıe qurýǵa talpynǵanymyz durys dep oılaımyz. Áıtpese, Shekspır aıtqandaı, «Qorlyq-aq qoı búrkit torda búrisip, qara qustar qalbańdasa aspandanyń» naǵyz ózi qoǵamymyzda «bilgenin» isteı beredi. Muny ýaqyt keshirmeıdi.
