– «Bolashaq» baǵdarlamasyna bıyl otyz jyl tolyp otyr. Bul mejeni ortalyq qandaı jetistiktermen qarsy alyp jatyr? Baǵdarlamanyń jalpy jetistikterine toqtalyp ótseńiz.
– О́zderińiz biletindeı, «Bolashaq» stıpendııasy 1993 jyly jarııalanyp, sodan beri arada otyz jyl ótti. О́z mindetterin oryndaǵan bul baǵdarlama qazir Qazaqstannyń bilim brendine aınalyp úlgerdi. Tipti atalǵan baǵdarlamany qazir álemdik úzdik oqý oryndary jaqsy biledi. Ár kezeń saıyn baǵdarlamaǵa ishinara tolyqtyrýlar, ózgerister eńgizilip, únemi jetilip keledi. Irikteý, úmitkerlermen, «Bolashaq» túlekterimen jumys isteý qaıta qaralyp jatyr. Qazir úmitkerlerdi irikteý barysy alty negizgi talaptan úshke qysqardy. Onyń ústine qujat qabyldaý jáne konkýrstyq irikteý tolyǵymen avtomattandyryldy deýge negiz bar. Sonymen qatar, úmitkerden oqýǵa usynylatyn sheteldik joǵary oqý oryndarynyń shaqyrýy bolýy talap etiledi. Úmitkerler baryp oqıtyn sheteldik ýnıversıtetterge degen talap ta kúsheıdi. Qandaı bir úderis bolsyn, ol únemi damý jolyna túsýi kerek, mysaly, biz buryn tildik kýrstar uıymdastyryp kelsek, keıin bul qysqardy, áý basta sheteldik joǵary oqý oryndarynyń sany 450-den astam bolsa, keıin kele bul 250-ge deıin azaıdy. Kelesi bir aıta ketetin jaıt, mamandyqtar tizimi eńbek naryǵyn eskere otyra jasalyp jatyr. Biz jyl saıyn memleket úshin qandaı mamandar tapshy ekenin bilip, taldaý jasaımyz. Keıin olardy qajet mamandyqtar tizimine qosamyz jáne dál sol mamandardy daıarlaý múmkindigin qarastyramyz. Bylaısha aıtqanda, «Bolashaq» baǵdarlamasy ýaqyt talabyna saı damyp keledi. Sol sebepti biz egemen Qazaqstannyń bilim salasyndaǵy eń sátti jobalarynyń biri deýge bolady. Álemdik bilim sarapshylarynyń sózine sensek, bilimge jáne adamı kapıtalǵa salǵan qarjy birneshe ese bolyp qaıtatyny dáleldengen. Bul baǵdarlamaǵa sheteldik bilim sarapshylary da joǵary baǵa berip keledi, mysaly, «Bolashaq» stıpendııasy Maıamı qalasynda ótken Going Global VIII halyqaralyq konferensııasynda Brıtan keńesi men Germanııanyń akademııalyq almasý qyzmeti zertteýlerine sáıkes álemdegi oǵan uqsas 11 baǵdarlama arasynda úzdik stıpendııalyq baǵdarlama bolyp tanyldy. «Bolashaq» stıpendııasynyń qalyń jurtshylyqqa qoljetimdiligi, kadrlardy nysanaly daıarlaý jáne keıingi súıemeldeý – túlektermen jumys erekshe atap ótildi. Sonymen qatar, «Bolashaq» halyqaralyq stıpendııasynyń tájirıbesi reseılik «Jahandyq bilim berý» baǵdarlamasynyń negizin qalaýǵa septigin tıgizdi. Otyz jyldyq belesti basyp ótken atalǵan joba alda ýaqyttarda da óz mindetin tolyq oryndap, elimizge qajetti bilikti de tájirıbeli mamandar daıarlaýǵa tamasha orta jaratady.
– Qazir baǵdarlama qandaı baǵyttarǵa basymdyq berip otyr? Prezıdenttiń tehnıkalyq mamandyqtarǵa kóńil bólýdi tapsyrǵanyn bilemiz. Sodan beri ortalyq jumysynda qandaı ózgerister boldy?
- Osy baǵdarlama júzege asyrylǵan otyz jyldan beri jalpy 12 myńǵa jýyq maman sheteldik joǵary oqý oryndarynan bilim alyp, biliktilikterin shyńdady. Olar óz salalary boıynsha shetelde alǵan bilimderi men tájirıbelerin elimizde ár salanyń damýyna úles qosady. Qazirgi bizdiń qoǵam qajet etip otyrǵan basymdyq mamandyqtar negizinen ınjenerlik-tehnıkalyq, medısınalyq jáne bilim berý men áleýmettik salaǵa qatysty. Bul bizdiń demografııamyzdyń ósip jatqanyn jáne halqymyzdyń áleýmettik máselelerge jıi nazar aýdaratynynyń aıqyn kórsetkishi. Sol úshin olarǵa arnaıy jaǵdaılar jasalǵan. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen «Bolashaq» baǵdarlamasyn qaıta baǵdarlaý prosesi iske qosyldy. Basymdyq ınjenerlik-tehnıkalyq kadrlardy daıarlaýǵa beriledi. Tehnıkalyq jáne IT mamandyqtarǵa granttar sany 36%-dan 60%-ǵa ulǵaıtyldy.
Sonymen qatar, úmitkerlerdi qoldaý úshin «Injenerlik-tehnıkalyq qyzmetkerler» jańa jeńildik sanaty engizildi. Oǵan qosa Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵynyń bastamasymen medısınalyq qyzmetkerlerdi irikteý qaǵıdalary jetildirildi. Atalǵan ózgertýlerdiń arqasynda qazaqstandyq dárigerler jáne tehnıkalyq qyzmetkerler merzimi 12 aıǵa deıingi tegin tildik daıyndyqtan óte alady. Buǵan deıin irikteýge jeńildetilgen sharttarmen tek aýyldyq jerlerden úmitkerler ǵana qatysa alatyn. Bul ınjenerlik, tehnıkalyq, IT jáne medısınalyq mamandardyń konkýrsqa qatysýǵa yntasy men jigerin arttyrýǵa yqpal etedi.
-Búginde elimizde sheteldik bedeldi ýnıversıtterdiń fılıaldary ashylyp jatyr. Mundaı jaǵdaıda endigi jerde «Bolashaqpen» shetelde oqýdyń mańyzy bar ma?
- Árıne, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi sońǵy jyldary sheteldik joǵary oqý oryndarynyń fılıaldaryn ashyp jatyr. Osy baǵytta jasalyp jatqan aýqymdy jobanyń biri deýge bolady. О́z tarapymyzdan bizde jan-jaqty atsalysyp jatyrmyz. Kóptegen sheteldik stýdentter elimizge kelip oqyǵysy keledi, sol úshin biz qos dıplom jobasyn bastadyq. Sonymen qatar, biz tek jastardy shetelderge jiberip qana qoımaı, ózge elderdegi daryndy jastardy elimizge oqýǵa, pikir almasýǵa shaqyramyz. Jalpy 2020 jyldan bastap stıpendııa taǵaıyndaý konkýrsyna sheteldik jetekshi joǵary oqý oryndarynan shartsyz shaqyrýy bar úmitkerler ǵana qatysa alady. Baǵdarlama aıasynda oqýǵa usynylǵan joǵary oqý oryndarynyń tizimine úsh halyqaralyq reıtıngterde (QS, Times Higher Education (THE), Academic Rankings of World Universities (ARWU) kósh bastap keletin 250 joǵary oqý oryndary tizimindegi jáne basym mamandyqtardyń daıyndyǵy boıynsha úzdik ýnıversıtetter enip otyr. Qazirgi tańda tizimde 27 eldiń 236 joǵary oqý orny kózdelgen. Álemdegi eń bedeldi ýnıversıtetterde oqýǵa nıet bildirgenderdiń qarqyny joǵary dep baǵalaýǵa bolady. Mysalǵa, qazir Ulybrıtanııadaǵy stıpendıattarymyzdyń 70%-y Oksford ýnıversıteti syndy eń bedeldi joǵary oqý oryndarynan turatyn Russel group JOO-larynda bilim alyp jatyr. 50 qazaqstandyq AQSh-taǵy Garvard, Prınston, Iel sekildi álemdegi úzdik oqý oryndarynyń Shyrmaýyq lıgasy ýnıversıtetterinde bilimin shyńdap jatyr. Qazir olardyń sany ósip jatyr. Biz osylaı sannan sapaǵa ótýimizge jaqsy múmkindikter óte kóp.
– Qazir qoǵamda «Bolashaqpen» bitirip kelgender, endi oqyp jatqandar «memlekettik tildi múldem bilmeıdi» degen pikir jıi aıtylady. Bul týraly ne deısiz? Úmitkerlerge qoıylatyn negizgi talaptyń biri – «Qaztestten» ótý. Memlekettik tildi bilmeıtinder bul synaqtan qalaı ótip júr sonda?
– «Bolashaq» baǵdarlamasynyń talaptaryna sáıkes stıpendııaǵa úmitkerler qazaq tilin mindetti túrde bilýi tıis. Konkýrsqa qatysý úshin kandıdattardyń barlyǵy nátıjesi keminde V1 memlekettik tilden emtıhan tapsyrǵany týraly sertıfıkat usynady. Qabyldaý komıssııasy qolynda QAZTEST sertıfıkaty joq úmitkerlerdiń ótinimderin qarastyrmaıdy. Buryn úmitkerlerge memlekettik tildi bilý týraly talap bolmaǵan, al qazir múlde basqasha. Biz bul máselege zer salyp qarap jatyrmyz jáne keıbir qosymsha múmkindikter men baǵalaý úrdisterin engizýdi oılaný ústindemiz.
– Elimizde joq sırek mamandyqtardy shetelden oqyp kelgen jastar barshylyq. Olar alǵan bilimin qalaı, qaıda paıdalanyp júr?
– Bizdiń ortalyǵymyzda túlekterimizben jumys jasaıtyn arnaıy basqarmamyz bar, ol basqarmanyń maqsaty – bitirgen túlek elge oralyp, esebin berip, biz olarǵa múmkindiginshe kómektesemiz. «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly sheteldik joǵary oqý oryndarynda oqýǵa arnalǵan basym mamandyqtar tizbesi akademııalyq oqýǵa arnalǵan 100 mamandyqty jáne taǵylymdamadan ótýge arnalǵan 162 mamandyqty kózdeıdi. Mamandyqtar tizimi eńbek naryǵyn eskere otyryp jasalady. Máselen, suranysqa ıe mamandyqtardy anyqtaý úshin Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy memlekettik organdar men uıymdardyń joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilimi bar kadrlarǵa degen qajettiligi boıynsha 70-ke jýyq ótinimin taldap shyqty. Kadr naryǵynyń orta merzimdi boljamy eskerildi. Memlekettik organdar, joǵary oqý oryndar, ǵylymı ortalyqtar, ındýstrııa jáne bıznes ókilderiniń qatysýymen saraptamalyq kezdesýler ótkizildi.
Byltyr eńbek naryǵyn taldaýdyń arqasynda basym mamandyqtar tizimine ınnovasııalar, jańa tehnologııalar, medısına jáne ındýstrııalyq ınjenerııa, jaratylystaný ǵylymdary salasyndaǵy 40 jańa mamandyq endi. Osy rette onyń 17-si ataýyn keńeıtý arqyly burynnan bar mamandyqtar qataryna engizilgen. Qazirgi tańda 2 770 túlek eńbekpen óteý monıtorınginde. Onyń ishinde 2731-i (98,6%) mamandyǵy boıynsha jumysqa ornalasqan jáne óz mindettemelerin oryndap jatyr. Monıtorıngtegi 2770 túlektiń 39-y (1,4%) jumysqa ornalasyp jatyr. Qazir «Bolashaq» túlektterine suranys óte kóp. Mysaly, men jaqynda Ulytaý oblysynda issaparda bolǵanymda, ol jaqtaǵy ákimshilik jáne basqa da sala ókilderi bizdiń túlekterge qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy men Bolashaq stıpendııa túlekteriniń Qaýymdastyǵymen birge túlekterge jumysqa ornalasýǵa únemi kómektesip otyrady. Ortalyqta «Bolashaq» baǵdarlamasy túlekteriniń elde mindettemelerin eńbekpen óteýin baqylaıtyn arnaıy túlektermen jumys basqarmasy bar. Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy elimizdiń 300 jetekshi jumys berýshisimen yntymaqtasa otyryp, túlekter úshin bos jumys oryndar jármeńkelerin uıymdastyrady.
-Qansha «Bolashaq» túlekteri shetelde qalyp, elge oralmaı qaldy?
-Bul jaǵdaı buryn bolǵan. Baǵdarlama jyl saıyn damyp, kemshin tustary túzetilip keledi. Ol kezde túlekter oqýǵa túsý úshin úı-múlikterin kepilge qoımaıtyn. Qazir basqasha. Osy baǵytta jumystar jasap jatyrmyz.
-Úmitkerlerdi irikteıtin sarapshylar qalaı tańdalady? Mysaly, BAQ salasy boıynsha qujat tapsyrǵandardy basqa mamandyqtyń ókilderi qanshalyqty durys baǵalaı alady?
-Táýelsiz saraptamalyq komıssııa quramyna elimizdiń memlekettik organdary men uıymdary ókilderi arasynan 300-den astam túrli saladaǵy beıindi sarapshylar kiredi. Komıssııa quramyna ený úshin mynadaı talap qoıylady: jalpy jumys ótili - 10 jyl nemese mamandyǵy boıynsha - 5 jyl; sheteldik biliminiń bolýy nemese halyqaralyq jobalarǵa qatysý; ǵylymı ataǵy nemese dárejesi, ǵylymı jarııalanymdary nemese ónertabys avtorlyǵyn kýálandyratyn patentiniń bolýy. Úmitker Komıssııa quramyna kirý úshin joǵaryda kórsetilgen úsh talaptyń ekeýine sáıkes kelýi qajet. Komıssııa músheleri kelesini anyqtaý úshin úmitkerlermen jeke áńgimelesý ótkizedi: úmitkerdiń kásibı daıarlyq deńgeıin (tájirıbelik daǵdylaryn); tańdaǵan oqý mamandyǵy boıynsha bazalyq bilim deńgeıin (teorııalyq daǵdylaryn); mamandyqty tańdaýdy túsiný deńgeıin, dáleldilikti; jaǵdaılyq tapsyrmalardy sheshý daǵdylaryn anyqtap, sol boıynsha baǵalaı alady. - Áńgimeńizge raqmet!
- Sizge de raqmet!
Áńgimelesken
Dúısenáli ÁLIMAQYN,
«Egemen Qazaqstan»
