Samokat tizgindeýdiń álegi

Mamyr aıynda Májilistiń kezekti jalpy otyrysynda «Qazaqstan Res­pýb­l­ıkasynyń keıbir zańnamalyq akti­lerine jol qozǵalysyn uıym­das­ty­rý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy qabyldanǵan-dy. Depýtat Eka­terına Smyshlıaeva qujat jóninde jasaǵan baıandamasynda elektr samokat kólik qozǵalysyna jatatyny­na­ nazar aýdardy. Sondaı-aq ol ský­ter­lerdi paıdalanýdyń usynylyp otyr­ǵan­ tártibin túsindirdi.

«Elektr samokattary velosıped­ jol­dary men jol jıekterinde shek­­teý­siz qozǵala alady. Jaıaý júrgin­shi­­ler jolymen júrý saǵatyna 6 sha­qy­rymnan aspaıtyn, ıaǵnı jaıaý júr­ginshiler aǵynynyń jyl­dam­dy­ǵymen ruqsat etiledi. Bul tásil – samokat ıeleri men jaıaý júrginshilerge keli­simdi sheshim. Jyldamdyqty shek­teý jaıaý júrginshilerdiń ómirine qaýip tóndirmeıdi. Shekteýdi engizý aıtar­­­­­lyqtaı qıyn bolatynyna qara­mastan, bul jaıaý júrginshilerdiń jyl­dam­dy­ǵyna teń jáne vızýaldy túrde anyq­ta­lady», dedi E.Smyshlıaeva.

Sonymen qatar samokattar oń jaq shetki jolaqta, sonyń ishinde avtobýs jolaǵynda júrýine ruqsat etilgen. Biraq júrgizýshiniń jasy 18-ge tolýǵa tıis. Budan bólek, shlem men jaryq shaǵylystyratyn kıim kııýi qajet. Oǵan qosa, kez kelgen sanattaǵy jol júrý qujaty kerek. Sondaı-aq júkter men jolaýshylardy elektr skýtermen tasymaldaýǵa tyıym salynady.

Samokatqa qatysty máseleniń kún tártibine shyǵýyna negiz bar. Ishki ister mınıstrligi usynǵan derekterge súıensek, 2022 jyly elimizde elektr samo­kattar tizgindegender 41 márte apatqa ushyraǵan. Bir adam qaıtys bolǵan. Onyń ústine, samokattar da, kıksheırıng qyzmetin usynatyndar da jyldan-jylǵa artyp keledi. Son­dyq­tan bul máselege der kezinde nazar aýdarý qajet.

Zań jobasy Májiliste qabyl­dan­ǵan­nan keıin atalǵan máselege qatysty bir­neshe kezdesý uıymdastyryldy. Máselen, Almaty kásipkerler pala­ta­­­synyń alańynda Kólik jáne logıs­­tıka jónindegi keńestiń «mıkro­mo­bıl­dilik» baǵyty boıynsha jumys toby­nyń otyrysy ótti. Áńgime bary­syn­da kásipkerler elektr samokat qyzmetine qyzyǵýshylyq kúrt tómen­dep­ ketýi múmkin ekenine alańdap otyr. О́ıtkeni e-skýterdiń basty fýnk­sııasy – mobıldik, ıaǵnı jyldam qoz­ǵalýy. Al ony shekteý qyzmettiń damýy­na kedergi keltiredi.

«О́tken 2022 jyly elektr samo­kat­tardy jeti mıllıondaı adam qol­dan­ǵan eken. Bylaı aıtqanda, qazirgi met­rodan da tanymal bolyp tur. О́tken jylǵy statıstıkaǵa qarasaq, 150-deı jol erejesin buzýshylyq tir­kelgen. Sol úshin tártip te kerek, sony­men qatar bıznestiń múddesi de eske­rilýge tıis», dedi Almaty qalasy kásip­kerler palatasynyń tóraǵasy Áýez Táıimbetov.

Qazirgi tańda Alataý bókterinde 4 kom­panııa kıksherıng qyzmetin usy­nady. Jalpy, olarda 150 myń samokat bar. Kıksherıng bıznesi elimizde endi ǵana qarqyn alyp, tabys ákele bastady. Máselen, «Jet Sharing» kompanııasynyń jalpy satylymy keıingi 2 jylda eki ese ósken. Kompanııa Qazaqstan bo­ıyn­­­­sha 1200-den astam adamdy jumyspen qamtamasyz etip, ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha kompanııa 458 mln teńgeden astam salyq tólegen. Kompanııa ókilderi jyldamdyqty shekteý kóptegen qıyndyq týǵyzatynyn alǵa tartady. О́ıtkeni mundaı jaǵdaıda mobıldiktiń máni qalmaıdy. Joldyń oń jaǵymen júrý usynysy samokat júrgizetinderdiń ómirine qaýip tóndirýi múmkin.

«Narikbayev University» ákimshilik jáne nemis quqyǵy ǵylymı mektebiniń zerteýshi assıstenti Oles Koterlın bul máseleniń tek bizdiń elimizge ǵana tán emes ekenine nazar aýdardy. Qazirgi tańda álem elderi e-skýter taqyrybyna erekshe kóńil bólip otyr.

«Kóshelerde elektr samokattardyń, gıroskýterler, monodońǵalaqtar sanynyń kúrt ósýi, ákimshilik quqyq buzýshylyq pen osyndaı kólikterdi paıdalanýshylar ushyraǵan jol-kólik apaty kezindegi jaraqattar, ony quqyqtyq retteýge qajettilik týraly pikirtalas tolastamaı otyr. Bul tek Qazaqstanda ǵana emes, álem­niń kóptegen eline tán. Máselen, Fran­sııa­da olardy paıdalanýǵa tolyq ty­ıym salyndy. AQSh-ta tek elektr ský­terler ǵana rettelse, Germanııada bar­lyq ınnovasııalyq kólikterge ar­nalǵan keshendi ereje jasaldy.­ Son­dyqtan Májilis qabyldaǵan zań jobasyn álemdik trendtiń bir bóligi retinde qarastyrǵan jón. Tıisti quqyqtyq retteý bolmasa, zań turǵysynan birqatar másele týyn­daıdy. Mysaly, elektr samokatty mas kúıinde basqarǵan adamdy jaýapkershilikke tartý múmkin emes, óıtkeni olar kólik quraly retinde zańda qarastyrylmaǵan», deıdi O.Koterlın.

Rasynda keıingi jyldary tórtkúl dúnıe samokat máselesine bas qatyryp keledi. AQSh-ta ártúrli shtattardyń óz erejeleri bar, keıbiri jumsaq, endi biri qatańdaý. Kóptegen shtatta elektr skýterge 16 jastan bastap qana minýge ruqsat etedi. Biraq keı shtatta, mysaly, Vırdjınııada 14 jastan bastap samokat júrgizýge bolady. Alabamada e-skýter aıdaýǵa M lısenzııasyn talap etedi. Jalpy, muhıttyń arǵy betinde 16 jasqa tolmaǵan kez kelgen jetkinshek shlem kııýi kerek. Biraq 16 jastan asqandarǵa bul mindetti emes. Pensılvanııa men Delaverde elektr samokattarǵa qoǵamdyq joldarda júrýge ruqsat joq. Esesine, Ulybrıtanııada elektr skýter paıdalaný zańǵa qaıshy emes. Alaıda kóptegen shekteý bar. Máselen, qoǵamdyq joldarda, trotýarlarda, velojoldarda jáne tek jaıaý júrginshilerge arnalǵan jerlerde paıdalaný zańsyz. Ulybrıtanııa úkimeti elektr samokatty «qozǵalmaly tasymaldaýshylar» sanatyna jatqyzdy. Sol sebepti olarǵa avtokólikterge qoldanylatyn zańdar men erejeler paıdalanylady. Italııa e-skýterdiń jyldamdyǵyn joldarda 20 km/saǵ, jaıaý júrginshiler júretin jerlerde 6 km/saǵ deıin tómendetti. Samokat júrgizýshilerge resmı jeke kýálik berilýi kerek. Fransııada e-skýter qaǵyp ketken jaıaý júrginshiniń óliminen keıin jańa ereje engizildi. Qazirgi ýaqytta Parıjdiń keıbir aýdandarynda, sonyń ishinde Eıfel munarasy men Lývr murajaıy sııaqty negizgi týrıstik oryndardyń aınalasynda jyldamdyq shegi 10 km/saǵ aspaýy kerek. Al Norvegııanyń astanasy Oslo bıligi elektr samokatty túnde jalǵa alýǵa tyıym saldy. Sondaı-aq Helsınkı demalys kúnderi tún ortasynan keıin ony paıdalanýǵa tyıym salyp, júrý jyldamdyǵyn tómendetti.

«Whoosh» kompanııasynyń bas­pa­sóz qyzmeti Májilis qabyldaǵan zań jobasyna qoldaıtynyn jetkizdi. De­gen­men keı máseleni áli de talqylaý qajet ekenin alǵa tartyp otyr.

«Elektr samokatqa arnalǵan jol­da júrý erejelerin jańartý – júr­gizýshilerge ǵana emes, jaıaý júr­ginshilerdiń de qaýipsizdigin qam­ta­­masyz etýge arnalǵan mańyzdy úde­ris. Kórshi elderdegi tájirıbege qara­saq, mundaı ereje jolaýshyǵa da, elektr samokat júrgizýshilerge de paı­daly ekeni baıqalady. Sondyqtan bı­liktiń mundaı bastamalaryn qol­daı­myz. Bul rette zań jobalaryn jol qaýipsizdigi, qala qurylysy jáne mıkromobıldilik salasyndaǵy quzy­retti sarapshylardyń, sondaı-aq kıksherıng pen saqtandyrý salasy ókilderiniń qatysýymen ázirlep, qabyl­daýdy qoldaımyz», deıdi kom­pa­nııanyń baspasóz qyzmeti.

Osy oraıda, kompanııa ókil­de­ri jaıaý júrginshiler jolymen jú­rý­ kezinde jyldamdyqty 6 sha­qy­rym­ǵa deıin shekteý máselesine alań­daıtynyn jasyrmady. Bul – jú­girip kele jatqan adamnyń jyl­damdyǵynan tómen ári samokat­ tizgindegen adamǵa tepe-­teńdikti saqtaýda qıyndyq týǵy­za­dy.

«Samokatshylardy jol jıegi­men júrý jónindegi usynys ta alań­daý­shy­lyq týǵyzady. О́ıtkeni mundaı jaǵ­daıda olar jolǵa shyǵyp ketý­ge májbúr bolady. Osylaısha, birin­shi kezekte olardyń ómiri men den­saý­lyǵyna qaýip tóndiredi. Sebebi samo­kattyń kórinýin de, júrip kele jat­qanyn estý de qıyn. Quzyretti meke­melerden aldaǵy ýaqytta jemisti kelis­sóz júretinine senim bildiremiz», deıdi «Whoosh» kompanııasy.

Iske qosylǵaly beri kompanııa tanymaldylyqqa ıe bolyp úlgerdi. Máselen, 2023 jyly kompanııa qyzmetin paıdalanýshylar sany 246 myń adamdy quraǵan. Bul 2022 jyldan 47 paıyzǵa artyq.

Kıksherıngtik kompanııa­lar­dyń alańdaýy óte oryndy. Elektr samokattar búkil álemde tanymal. Olar ekologııalyq taza jáne avtomobılderge qaraǵanda arzan. Eń bastysy, elektr samokattar jáne kıksherıng kompanııalaryna mol ınvestısııa quıyldy. Mysaly, skýter óndirýshisi «Bird» óziniń reıd-sherıng skýterin naryqqa shyǵarǵannan keıin bir jyl ishinde baǵdarlamanyń quny 2 mıl­lıard­ dollarǵa jetken eken.

«Narikbayev University» assıs­­tenti O.Koterlın zań jobasynda áli de naqtylanýǵa tıis máseleler bar ekenine nazar aýdarady. Onyń paıymdaýynsha, zańnyń oryndalýy onyń sapasy men quqyqtyq naqtylyǵyna tikeleı baılanysty. Sebebi «Sergek» tárizdi kameralar jol boıyndaǵy elektr samokattyń qozǵalys jyldamdyǵyn baqylaı almaıdy.

«Elektr samokattarda memlekettik nómir joq. Sondyqtan jaıaý júr­gin­shi­ler jáne velojoldardaǵy qozǵalys jyl­damdyǵyn baqylaýǵa qosymsha ınfra­qurylym qurý, velosıped nemese jaıaý júrginshiler polısııasynyń patrýlderin qalyptastyrý qajet. Endeshe, kıksheırıng kompanııalaryna mańyzdy mindet júktelýi qajet. Olar paıdalanýshy naqty qaıda qozǵalyp jatqanyn baqylap, sony retteýge kómektesedi. Jolda júrý úshin kez kelgen sanattaǵy kólik quralyn basqarý quqyǵyna júr­gi­zýshi kýáligi, qorǵanys bas kıimi men qarańǵyda shaǵylystyratyn ele­ment­teri bar kıimniń bolýy qajet. Esesine, mundaı erejeler elektr ský­terlerin jal­ǵa berý qyzmetin kór­se­te­tin kom­pa­nııalardyń múmkindigin aıtar­lyq­taı­ shekteıdi», deıdi O.Koterlın.

Sarapshy elektr samokat­tar­dyń ta­nylýyn XX ǵasyrdyń basyn­daǵy avto­mobıl qozǵaly­sy­nyń damýymen salys­tyra­dy. Erejeler men jalpy qabyl­­dan­ǵan standarttardyń bolma­ýy­ saldarynan túrli retteý tásili paı­da bolǵan.

«Osyǵan sáıkes, elektr ský­ter­­­­lerdi paıdalanýdy retteýde birin­shi kezekte basqa elderdiń tá­jirı­be­sin zerdeleý qajet. Qazaq­stan­da­ǵy erejeler samokat­tardy paı­da­lanýǵa aıtarlyqtaı shekteý jasap otyr. Tıisinshe, bul máse­le­ge kóbi­rek­ kóńil bólinip, osy kólik­terdi paı­dalanýshylardyń múd­de­lerin qana­ǵattandyratyn, jol qaýip­siz­di­gi­n qamtamasyz etetin ortaq tá­sildi ta­býymyz kerek. Sonymen qa­tar ınfra­qury­lymdy damytyp, sa­mo­kat­tar­dyń­ jú­rýine jaǵdaı jasa­ǵa­ny­myz jón.­ Olar qoǵamdyq kólikke tú­setin sal­maq­ty azaıtýǵa úles qosyp, qor­shaǵan or­tany saqtaýǵa oń septigin tıgizedi», deıdi O.Koterlın.