Ortalyq Azııaǵa jasaǵan birneshe retki ekspedısııasy kezinde ol Gımalaı taýyn Batys jurtyna tanystyrdy, Brahmapýtra, Ind jáne Sýtlej ózenderiniń qaınar kózderin anyqtady. Ol sondaı-aq Lobnur kólin, Tarym oıpatynyń shólindegi qalalardyń ornyn, zııarat oryndaryn aralady, Qytaı qorǵanynyń kartasyn jasady. Hedın óziniń «Polıýsten polıýske» aty kitabynda 1880 jyldyń sońy men 1900 jyldyń basyndaǵy Azııa men Eýropa tósindegi saparlaryn sıpattaıdy. Osy saıahaty kezinde Hedın Túrkııa, Kavkaz, Iran, Irak, qyrǵyz dalasyna, Reseıdiń Qıyr Shyǵysyna, Úndistanǵa, Qytaı men Japonııaǵa taban tireıdi.
Sven Hedın 1894-1908 jyldar aralyǵynda Ortalyq Azııanyń taýlary men shólderin kesip ótip, úsh ret ekspedısııa jasaıdy. Qytaıdyń qazirgi Shyńjań ólkesi men Tıbettiń sol ýaqytqa deıin eýropalyqtar zerttemegen bólikterin kartaǵa túsirip, onda kezdesken hıkmettiń bárin qoıyn dápterine túrtip alyp, arnaıy zerttedi. Bir ǵajaby, ol 1909 jyly Stokgolmge oralǵannan keıin jerlesteri ony saltanatty túrde qarsy alady. Keıipkerimiz Shvesııadaǵy qos birdeı ǵylym akademııasynyń múshesi retinde ǵylym men ádebıet salalary boıynsha Nobel syılyǵynyń laýreattaryn tańdaýda daýys berý quqyǵyna ıe boldy. Ǵylymmen aınalysý ony otbasyn quryp, bala súıý sııaqty mańyzdy mindetterden de aıyrdy. Bul kúnderi onyń artynda urpaq qalmaǵanymen, ushan-teńiz ǵylymı eńbekteri, saıahat jazbalary álem oqyrmanynyń qolynan túspeıtin kitaptaryna aınaldy.
Hedınniń saıahat jazbalary Ortalyq Azııany naqty kartaǵa túsirýdiń negizi boldy. Ol qaı óńirge ekspedısııa jasasa, sondaǵy jergilikti ǵalymdar men zertteýshilerdi jumysqa alǵan alǵashqy eýropalyq zertteýshiniń biri edi. Sol úshin de onyń Qytaıdaǵy ejelgi býddalyq erekshelikke ıe qalalardyń qırandylaryn tapqan alǵashqy ǵalym retinde aty shyqty. Hedınniń bir ózi birneshe adamnyń jumysyn qatar istedi. Aıtalyq, kezdesken qundy jádigerlerdi ol ózi fotoǵa túsirip, sonyń syzba nusqasyn jasady, ásem syzbalarymen bezendirilgen ǵylymı qujattary men tanymal saıahat jazbalary onyń osy saladaǵy jumysyn álemge lezde taratyp úlgerdi.
1937 jyldan bastap saıahat kezinde jınaqtalǵan ǵylymı materıaldy Hedın jáne basqa ekspedısııa qatysýshylary 50-den astam tom etip basyp shyǵardy. Osylaısha, onyń batyl qadamdary álem elderiniń syrǵa toly Shyǵys Azııany tanyp-bilýine múmkindik týǵyzdy. Baspa shyǵyndaryn tóleýge aqshasy jetpeı qalǵanda ol birneshe bólmeden turatyn qundy kitaphanasyn lombardqa qoıady.
Hedın óziniń ekspedısııalarynda kartografııa men zertteý úshin Ortalyq Azııanyń búkil aýmaǵynyń kórinisin ashty. Gımalaı men onyń jotalary, Tıbet ústirti, Tarym oıpaty men Taklamakan shóli, Pamır taýy onyń nazarynan tys qalmaǵan. 1935 jyly Hedın Chan Kaıshı men Adolf Gıtlerdiń saıası ókilderimen kezdesip, alýan túrli pikirtalastar júrgizgende ol Shvesııa úkimetine ǵana emes, Qytaı men Germanııa sııaqty shetel úkimetterine de Ortalyq Azııa týraly bar bilgenin aıtýdan jalyqpady.
Bizdiń qolymyzǵa túsken Sven Hedınniń «Azııa arqyly» atty kitaby – eki tomnan, jalpy 1308 betten turatyn irgeli zertteý eńbegi. Atalǵan kitap «Harper And Brothers Publishers» baspasynan 1898 jyly Nıý-Iork pen Londonda qatar jaryq kórgen. Kitapta 300-den astam ıllıýstrasııa, eskızder jáne avtordyń ózi túsirgen fotosýretter qosa berilgen. Eńbektiń alǵysózinde «Bul kitap 1883-1887 jyldar aralyǵyndaǵy Azııa arqyly jasaǵan saparymnyń qarapaıym esebi dep bilersizder. Atalǵan eńbek kópshilikke arnalǵan, onyń ústine bul kitabym meniń saıahat esteligimniń sıpattamalary ǵana. Qoıyn dápterime túrtken materıaldardyń bárin kitapqa qossam, onda bul saparnamam tym kólemdi bolyp keter edi», dep bastaıdy.
Sven Hedın shaǵataı tilinde erkin sóıleıdi eken. Ol «Shaǵataı tilin bilgenim úshin men san túrli kedergilerden erkin óttim» dep jazady. Onyń Ortalyq Azııaǵa sapary kóptegen geografııalyq múmkindikterdi ashady. Aıtalyq, birinshiden, ol geografııalyq túsinikterdi anyq derektermen kórsetedi. Ekinshiden, eýropalyq jáne azııalyq kartada buryn bolmaǵan ataýlardy bir arnaǵa túsirdi. Egjeı-tegjeıli zertteý nysany bolǵanymen, zerttelmeı, áli jumbaq kúıde jatqan birneshe aımaq bar. Bul ásirese Azııanyń ishki bóligine qatysty. Men Ortalyq Azııa geografııasyn bilýge óz úlesimdi qosý maqsatynda osy kitapta sıpattalǵan saıahatqa shyqtym» dep jazady saıahatshy.
«Azııa arqyly» kitabyn paraqtap kórip, kóptegen derekterge kezdestik. Avtordyń osy eńbekti jazýǵa ózi oqyǵan oqý ornynda jyldar boıy eńbek etkenin, 1890-1891 jyldary Reseıge qarasty Túrkistan ólkesi men Qashqarǵa barlaý jasaǵanyn, birneshe jyl boıy úzdiksiz ataqty shyǵystanýshy ǵalym Baron Von Rıhthofenniń jetekshiligimen Berlın ýnıversıtetinde Ortalyq Azııa geografııasyn zertteýmen aınalysqanyn bildik.
Kitaptyń ekinshi taraýy «Orynborǵa barǵanda» dep bastalady. Qalanyń árbir kórkem jerleri men tarıhı oryndaryn aralaǵan Sven Hedın onda tatarlar men qyrǵyzdar birge ómir súrip kele jatqanyn kóredi. «Orynbordyń 56 000 turǵyny bar, basym bóligi tatarlar, qalǵany bashqurttar men qyrǵyzdar. Tatarlardyń bas meshiti osyndaǵy baı saýdagerdiń qarajatyna salynǵan». Bul da biz úshin kerekti aqparattyń biri. Sonaý 1800 jyldary Orynbordyń halyq sany elý myńnan astam bolǵanyn osy saıahat kitaby aıtyp tur.
Atalǵan kitaptyń tórtinshi taraýy «Qyrǵyz dalasyn kesip ótý» dep atalady. «14 qarashada Orynborda qystyń alǵashqy qarly borany soqty. Termometr kúndizgi ýaqytta -6o C», deıdi ol. Jaıyq ózeni, Kaspıı, Aral teńizi, Syrdarııa men Ertis aralyǵynda qyrǵyz dalasynyń keń kósilip jatqanyn ol anyq baıqaıdy. Qyrǵyz kóshpelileri baıaǵydan mekendegen dalada qasqyr, túlki, bóken, qoıan, t.b. janýarlardyń birneshe túrleri kezdesetini, sonymen qatar keıbir tikendi dala ósimdikteri aımaqtyń qolaısyz jaǵdaılaryna qarsy kúresetinin jazady.
Qazirgi álem ǵalymdary men tarıhshylary, shyǵystanýshylar kóshpeliler týraly kóp zertteý eńbekterin jazdy. Bári derlikteı kóshpelilerdiń baılyǵyn aıtýdan jalyqpaıdy. Al mundaǵy bir mańyzdy másele – olardyń erkindigi, mádenıeti. Jarty dúnıeni sharlaǵan Sven Hedın de keń dalada emin-erkin ómir súrip jatqan halyqtyń baılyǵyn jazady. «Mundaǵy kóptegen qyrǵyzdardyń (qazaqtardyń) 3000 bas qoıy men 500 jylqysy bar, olar óte jaqsy jaǵdaıda ómir súredi. Soltústik Torǵaıdyń qysy sýyq. Qańtar jáne aqpan aılarynda daýyl qatty soǵady. Qyrǵyzdar ózderiniń eski qonystaryna baryp, malyn qamyspen qorshalǵan qorada ustaıdy. Qyrǵyzdar erkin halyq, qabiletti, deni saý, aqkóńil. Olar jaýjúrek jaýyngerler ispetti, daladaǵy bostan ómirine qanaǵattanady, erkindikke tabynady, eshbir bılikti moıyndamaıdy. Tipti olar aýyl sharýashylyǵynda jumys isteıtinderdi mensinbeıdi».
Mine, Sven Hedın Or ózeniniń oń jaǵalaýymen júrip, sondaǵy uzaqqa sozylǵan dala arqyly qyrǵyzdar ornalasqan Butaqsaı stansasyna at basyn burdy. Bir qyzyǵy, Butaqsaıdaǵy turǵyndar onyń óz aýyldaryna kelgenine esh tańǵalys bildirmeıdi. Biraq Sven Hedınniń eki kamerasy olardy qyzyqtyrady. «Olar menen úlken kameramdy kórsetip, myltyq pa dep suraı berdi», deıdi ol sol sátti eske alyp. Hedınniń Terektige deıingi sapary 224 mıldi artqa tastaıdy. Ol onyń osy saparyndaǵy eń uzaq aralyq edi. Úzdiksiz júrip ol Torǵaı men Syrdarııa gýbernııalarynyń shekarasyn kesip ótedi. «Saıahatshylarǵa yńǵaıly bólmesi bar kópes Ivanovtyń birinshi stansasy Juldyzda men Qazalyǵa deıingi 150 mıl jol úshin jıyrma bes som tóledim». Tórtinshi taraý osylaı aıaqtalady. Endi onyń sapary Araldan Tashkentke deıingi aralyqty sóz etedi. Jol, ary qaraı taǵy da jol.
Alystan kóringen Aral teńizi shved saıahatshysynyń kózine ottaı basylady. Uly qurlyqtaǵy eń úlken teńizdiń birin óz kózimen kórgen ol sol sáttegi tańǵalysyn qoıyn dápterine túrte bastaıdy. «Aral teńizi teńiz deńgeıinen 157 fýt bıiktikte ornalasqan. Onyń aýdany 27 000 sharshy mıl, Vener kólinen on ese úlken nemese Shotlandııamen birdeı endikti alyp jatyr. Kóldiń jaǵalaýy taqyr qalypta tur, qańyrap bos qalypty, onyń tereńdigi shamaly, al sýynyń tuzdylyǵy sonshalyq ony tek ózenderdiń saǵasynan basqaǵa paıdalanýǵa bolmaıdy».
Júre kele Sven Hedın Qazalyǵa da jetti aqyry. «Qazaly Syrdarııanyń oń jaǵalaýyna ornalasqan, Aral teńizinen 110 mıl jerde tur. Munda 600 úı bar. Onyń 200-i orystar.
3 500 turǵyny bar, onyń 1 000-y (olardyń januıalaryn qosqanda) Oral kazaktary edi». Ol úshin Uly dalada batqan kúnniń ózi ózgeshe áser syılaǵandaı. Ol kúnniń batýyn, daladaǵy sáýleniń ózgeshe álemin sıpattaıdy. Uly dalada qasqaıyp turǵan sekseýil butaqtarynyń qaısarlyǵy, dalanyń sıqyry, shyǵystaǵy shól ósimdikteriniń beınesi ony beıjaı qaldyrmaıdy. Onyń qoıyn dápteri I864 jyly general Chernıaevtyń Túrkistandy jaýlap alýy, aıbyndy ólkeniń odan keıingi taǵdyry, Áziret Sultan Qoja Ahmet Iаsaýıdi eske alý úshin Temirlannyń 1397 jyly alyp kesene turǵyzǵany týraly derektermen tolyǵady.
Saparyn ary jalǵastyrǵan Sven Hedın Arys ózeni jaǵasyna, Shymkentke baryp aıaldaıdy. «Mundaǵy kósheler qulaqqa urǵan tanadaı typ-tynysh. Úılerdiń terezesinen shamdardyń jaryǵy kórinedi». Saıahatshynyń maqsaty – el aralap, jer kórý. Bizdiń keıipkerimiz odan keıin Tashkentke, Pamır ústirtine, qazirgi Qytaıǵa qarasty Qyzylsý óńirine, odan ary Qarakól asyp, jumbaq meken Qashqarǵa deıin at sabyltady. Sosyn Mońǵolııany endeı ótip, Beıjiń arqyly óz eline qaıtady.
Qazaq dalasynyń keshegi jáne búgingi kelbetiniń arasynda jer men kókteı aıyrmashylyq bar. Biraq qalaı desek te, ótken kún – máńgilik tarıh. Al sol ótken kúnderdi hatqa jazyp qaldyrǵandar tarıh jasaýshylar bolmaq. Sven Hedınniń óz maqsaty tabany tıgen jerge deıin baryp, saıahattaý bolsa, búgingi bizdiń maqsatymyz – keshegi qazaq qoǵamynyń óz beınesin tarıh betinen tabý edi.
