Bul nysan 1820 jyly Reseı ımperatorlyq «Sıbırskıı vestnık» jýrnalynda jarııalanǵan orys ken ınjeneri Ivan Shangınniń kúndeligi arqyly tanys. Osyndaǵy kúndelikte, «Esil-Nura boıynda Bozoq atty kóldiń jaǵasynda kóne qonystyń orny bar» delingen.
Qalashyqqa alǵash ret 1999 jyly zertteý júrgizgen tanymal arheolog Kemel Aqyshev: «Bul qonys VII-IX ǵasyrlardan XVI-XVII ǵasyrlarǵa deıingi aralyqta, ejelgi túrkilerdiń kıeli orny, odan keıin kerýen saýdasyn baqylaıtyn qypshaqtar qonysy boldy» degen paıym jasasa, eskertkishke júrgizilgen arheologııalyq zertteýler qala qurylysynyń tarıhı hronologııasyn anyqtady. Ondaǵy qorytyndy boıynsha: «VI ǵasyrda ejelgi túrkiler qýatty áskerı memleket quryp, О́týken dalasynan batysqa qaraı Dýnaıǵa kóshken kezde (VII ǵasyr) bul orynǵa qalashyq turǵyzǵan» degen boljam aıtylýda. Iаǵnı bul qalashyq kerýen joldary túıisinde mańyzdy ról atqaryp, eginshilik, balyq aýlaý jáne kerýen saýdasyn basqarýmen aınalysatyn mańyzdy oryn retinde ómir súrgen. Buǵan qazba kezinde tabylǵan: stasıonarlyq, óndiristik jáne ırrıgasııalyq qurylystar qaldyǵy, turmystyq zattar, qarý-jaraq, zergerlik buıymdar, monetalar jáne t.b. artefaktiler dálel.
Atalǵan nysanǵa Esil stasıonarlyq arheologııalyq ekspedısııa jetekshisi Maral Habdýlına basqaryp júrgizgen arheologııalyq zertteýler qorytyndysy boıynsha, Buzyqty kóliniń shyǵys jaǵalaýynda qonys tepken qalashyqtyń negizi qurylymy – 65 h 55 metr aýmaqty qamtyǵan, jalpy, kórinisi úsh japyraqty gúl tárizdes úsh bólikten (alań-kvartal) turady. Bekinis tereńdigi – 2-3, eni 3-5 metr bolatyn ormen qorshalyp, syrtqy jaǵynan shıki kirpishpen qamal-qabyrǵa turǵyzylǵan. Bul qamal-qabyrǵa tabanynyń qalyńdyǵy shamamen – 8, ústińgi jaǵynyń eni – 5, bıiktigi 2-3 metr bolǵany jaıly arheologııalyq ólshem nátıjesinde anyqtalyp otyr.
Sondaı-aq qalashyqtyń negizgi elementi – soltústik alańy. Onyń ishki platformasy ormen qorshalǵan. Kólemi 35 x 35 sharshy metr. Alań barlyq jaǵynan tyǵyz jabylyp, ejelgi qonysqa aparatyn jalǵyz ótkel ońtústik jaǵynda ornalasqan. Qalashyqtyń kompozısııalyq jaǵdaıy men dızaın erekshelikterine nazar aýdarǵan adam – soltústik alań kúlli bekinistiń ózegi ekenin ańǵarady. Bul bólikke qazba jumysy jasalyp, tómengi qabatynan erte ortaǵasyrlyq ǵıbadathananyń qaldyqtary jáne adamnyń qańqasy tabyldy. Qalashyqtyń kelesi bóligi ońtústik alań bolsa, onyń eni – 3, tereńdigi 0,8-1 metr ormen qorshalǵan jáne platformasynda qos qaqpanyń soraby saqtalǵan, úshinshi bólik shyǵys alańy ishki paıdalanýǵa arnalǵan.
Sonymen qatar munda aýmaǵy 1000 h 300 metrdi quraıtyn sýarý júıesimen jabdyqtalǵan dıhanshylyq kásip aımaǵy anyqtalyp otyr. Sýarý qurylymy negizgi arnadan, birinshi, ekinshi taratqyshtardan jáne valıkter júıesinen turǵan. Negizgi arna Buzyqty kólinen shyǵysqa qaraı 580 metr sozylyp jatyr. Onyń eni – 1, tereńdigi 0,3 metr. Bundaı sýarý júıesi Esil alqabynyń tabıǵı múmkindigin tıimdi paıdalanyp, kólderdi tabıǵı sý qoımasy retinde ıgerýimen qundy. Qoımalar kóktemgi tasqyn kezinde sýǵa tolady. Jazda qajet bolǵan jaǵdaıda sýdy arnalar arqyly egindikke aǵyzyp otyrǵan.
Zertteýshilerdiń paıymdaýy boıynsha, X ǵasyrda bul jerge qypshaq taıpalary óz qaǵandary úshin rezıdensııa turǵyzǵan deıdi. О́ıtkeni bul meken geostrategııalyq turǵydan Saryarqanyń kindigi soltústik Sibir basseıni: Esil, Sileti, Shiderti, Nura, Sarysý ózenderi tarmaǵynda ornalasqan. Iаǵnı Bozoq qalashyǵy – eýrazııalyq keńistikti ıgerý jolyndaǵy qypshaqtardyń alǵashqy ordasy.
Eskertkishtiń kelesi kezeńi XIII-XIV ǵasyrlarǵa jatady. Bul – Altyn Orda dáýiri. Bul kezeńge hronologııalyq turǵydan qazba barysynda anyqtalǵan turǵyn úıler men kirpish kúıdiretin peshter jatqyzylyp otyr. Sonymen qatar qorymdaǵy sáýlet nysandarynyń ártúrliligi (kúıdirilgen kirpishten jasalǵan tikburyshty keseneler) ıslamnyń dalalyq aımaqtarda taralýynyń alǵashqy kezeńin aıǵaqtaıdy. Onyń syrtynda, eskertkishtiń soltústik shetinde ornalasqan kópkameraly turǵyn úıler XIII ǵasyrdyń sońy men XIV ǵasyrdyń ortasyna tán. Turǵyn úılerdi bulaı josparlaý analogi elimizdiń ońtústigi men Orta Azııa sáýlet ónerinde kezdesedi. Ár bólmede bıiktigi – 20-40 sm, eni 0,8-1,0 m bolatyn U tárizdi sazdy sýfalar men murjasy bar kirpishten jasalǵan qabyrǵaǵa bekitilgen oshaq ornalasqan. Qabyrǵalarǵa taýashalar salynǵan. Turǵyn úıler bólmesinde keramıka synyqtary, temirden jasalǵan zattar, tas dıirmender, balyq súıekterinen jasalǵan monshaqtar tabylyp otyr.
«Eń bastysy, Bozoq qalashyǵy – Qazaqstannyń dalalyq aımaǵynyń alǵashqy ortaǵasyrlyq, sonyń ishinde shyǵys Deshti-Qypshaqtyń dala aımaqtaryn ıslamdastyrýdyń erekshelikterin anyqtaýǵa múmkindik berip otyr», deıdi mýzeı-qoryqtyń ǵylymı hatshysy Aınagúl Ǵanıeva hanym.
Qazirgi tańda elorda irgesindegi ejelgi qonys, eski jurtqa dalalyqtardyń Eýrazııa keńistiginde qaldyrǵan izi degen tarıhı baǵa berilip, bul ıdeıany ornyqtyrý maqsatynda, atalǵan mekeme qalashyq aýmaǵyna Uly Dala mádenıetiniń jıyntyǵy ispettes «Aspanasty mýzeı» ashý isimen aınalysyp jatyr.
Tarqatyp aıtar bolsaq, ««Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy negizinde 2004 jyly Bozoq qalashyǵynda sheteldik sarapshylardyń qatysýymen halyqaralyq ǵylymı forým ótti. Forýmnyń qorytyndysy boıynsha qarary qabyldandy, qalashyqtyń ǵylymı jáne mádenı mańyzy týraly saraptamalyq pikirge qol qoıyldy. Sóıtip, alǵash ret eskertkish materıaldary Eýrazııanyń ǵylymı arheologııalyq keńistigine endi. Sóıtip, «Bozoq» arheologııalyq eskertkishi negizinde Ulttyq tabıǵı-tarıhı saıabaǵyn, naqtyraq aıtqanda, aspanasty mýzeıin qurý josparlanǵan bolatyn. Basty maqsat – ata-babalarymyzdyń jetistikterin beıneleıtin mýzeı-qoryqtyń sáýlet kórinisin tujyrymdap, oıyn-saýyq, demalys, sport, densaýlyq fýnksııalary mańyzdy bolatyn sapaly jańa formatty jandy mýzeıin qurý. Iаǵnı kóne qalashyqqa júrgizilgen arheologııalyq qazbalar negizinde «Ashyq aspan astynda ulttyq saıabaq» jobasyn iske asyryp, sol arqyly elimizdegi ejelgi jáne ortaǵasyrlyq stasıonarlyq eskertkishterdi qalpyna keltirý, naqtyraq aıtqanda, ejelgi dáýir kezeńderin beıneleıtin aspanasty mýzeı qurý. Mundaı mýzeıler álemdik tájirıbede bar. Qazirgi tańda elimizde 240-tan asa mýzeı bolsa, olardyń 12-si qoryq-mýzeı esebinde. Bul barlyq mýzeıdiń 5 paıyzyn quraıdy. Respýblıka boıynsha qazirge deıin birde-bir respýblıkalyq mártebesi bar arheologııalyq jáne etnografııalyq beıindi mýzeı joq. Osy suranysty qanaǵattandyrýǵa Bozoq eskertkish kesheni suranyp tur», deıdi «Bozoq» memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵynyń basshysy Sáýle Bókeıhanqyzy.
Kelesi kezekte, bolashaqta qurylýǵa tıis aspanasty mýzeıiniń stasıonarlyq quramy, ıaǵnı bólshek nysandary qandaı bolady degenge toqtalsaq: qazirgi jospar boıynsha, aspanasty mýzeı aýmaǵynda Arheologııalyq park, mýzeı-ǵımaraty, otbasylyq demalys ortalyqtary, balalarǵa arnalǵan jasóspirimder lageri, amfıteatr, bıopark, levadalar, saıabaq aımaqtary, shyǵys bazarlary, qolóner sheberhanalary, taqyryptyq dámhanalar, shaıhana, alma baqtary bolady.
Sonyń ishinde Arheologııalyq saıabaq – Eýrazııanyń ejelgi jáne ortaǵasyrlyq tarıhynda otandyq jáne sheteldik ǵalymdardyń zertteýlerine negizdelgen nátıjeler boıynsha jasalmaq. Sonymen qatar bul jerde eneolıt kezeńine tán Botaı qonysynyń turǵyn úıleri de turǵyzylady. Bul – tas dáýirinen metall óńdeýge deıingi tehnologııalyq serpilis kezeńi men jylqy ósirý mádenıeti dáýirin áıgilemek. Aınalyp kelgende, nysannyń barlyǵy asa úlken 412 ga aýmaqty alyp jatqan Arheologııalyq saıabaqty quraıdy.
Bul saıabaq aldaǵy ýaqytta ǵylymı jáne shyǵarmashylyq jobalardy iske asyrýdyń platformasyna aınalýǵa tıis. Odan keıin saq kezeńine tán elimizdegi arheologııalyq eskertkishter: Qyzylorda oblysy jerindegi Bábish mola nysany qalpyna keltiriledi. Odan soń qala ınfraqurylymynyń metallýrgııalyq kórsetkishteri, Atasý-1, Myrjyq, Semıozernoe, Taldysaı-1 t.b. sheberhanalar eksperımenttik arheologııa ádisi boıynsha qaıta jańǵyrtylmaq.
Ǵundar qonysynyń eýrazııalyq úlgisi retinde: qorǵanys, stasıonarlyq jáne jyljymaly úıler, ǵıbadathanalar t.b. nysandar salynsa, ejelgi túrki mádenıetiniń jazbasha jáne arheologııalyq derekkózderin qalpyna keltirý josparlanyp otyr. Sonyń ishinde qaǵan saraı kesheni, turǵyn úıler, qolónershiler oramy, monsha, petroglıfter tizbegin ornalastyrý kózdelip otyr. Qazaq handyǵy dáýirindegi ortalyqtar – Saýran, Syǵanaq, Saraıshyq jáne Túrkistan qalalaryn zertteý barysynda ashylǵan nysandar qatarynan Sapar ortalyǵy osynda salynady.
Buıyrtsa, aldaǵy jyldary ınnovasııalyq joba retinde iske qosylatyn Bozoq qalashyǵy elimizdiń týrıstik kartasynda tartymdy mádenı ınfraqurylym retinde tanymal bolady. Nátıjesinde, Bozoq mádenıeti – elordanyń týrıstik brendine aınalady.
