Prezıdent jastar arasyndaǵy nashaqorlyq máselesine erekshe toqtalyp, bylaı dedi: «Bul másele meni qatty alańdatady. Hımııalyq sıntetıkalyq zattar naryqta keńinen satylady. Qylmystyq toptar jastardy osyndaı zańsyz áreketterge tartady». Ras, áleýmettik saýaldamalar qorytyndysyna qarasaq, búgingi jastar arasynda eıforııa men jabaıy sezimderdi qozdyratyn dári-dármek qoldaný etek alyp barady. Bul rette Ishki ister mınıstrligi málimetterinen jas býynnyń psıhotroptyq zattardy, atap aıtsaq, «tramadol», «etızolam», «ketamın» t.b. preparattardy qoldanyp júrgenin jıi oqımyz.
Úkimettiń 2023 jyly 20 naýryzdaǵy №240 qaýlysyna sáıkes, qatań baqylaýǵa jatatyn esirtki quraldarynyń, psıhotroptyq zattar men prekýrsorlardyń tizimine ózgerister men tolyqtyrýlar engizilip bekitildi.
Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq kodesiniń 296-babynda joǵaryda atalǵan dárilik preparattardyń zańsyz aınalymy úshin qylmystyq jaýapkershilikke tartylatyny naqty jazylǵan.
Bylaıǵy jurt «bul ne dári?» dep surap jatady. «Tramadol» – ortasha jáne qatty aýyrsynýdy joıýǵa arnalǵan opıoıdty toptaǵy dári. Dárigerler ony onkologııalyq naýqastarǵa ǵana beredi. Munyń úlken dozasy esirtki aýanyna sáıkes. «Etızolam» – óte aýyr naýqastarda paıdalanylatyn preparat. Munyń da esirtkige jaqyn ýyty bylaıǵy adamdy táýeldilikke beıimdep, sońy kesapatqa uryndyrady. «Ketamın» – medısınalyq tájirıbede adam men janýardy anestezııalaýǵa, aýyrsynýyn basýǵa jatatyn dári.
Qylmystyq orta «anestezııa nemese K dárýmeni» tabletkasyn, «Ketamın» untaǵyn jıi paıdalanatyny málim. Ol adam aǵzasynda gallıýsınasııa men eıforııany týdyrady. Ketamındi bir ret paıdalanǵan jas onyń áserine, shyrmaýyna qalaı ilingenin bilmeı qalady.
Osy dári-dármekter qatań baqylansa da, túrli jolmen (árıne, shetelden keletin) qara naryqqa túsip, tárbıesiz ósken nemese júgensiz ketken jas býyndy adastyryp jatyr.
Qazir IT-tehnologııalary men smartfondar qaptaǵan saıyn adamnyń kóz janary aýyra bastady. Muny emdeýge de qýatty dáriler kerek. Sonyń biri – «tropıkamıd» kóz tamshylary. Bul preparat tek syrtqy qoldanýǵa arnalǵanyna qaramastan, nashaqorlar ony tamyrǵa ıneksııa tásilimen engizip, esirtkiniń áserin alyp júr.
Dárilik preparat qataryna ol Úkimettiń 2021 jyly 10 maýsymdaǵy №396 qaýlysyna saı engizilgen. Sondyqtan «adamnyń ómiri men densaýlyǵyna zııandy zattardyń tizbesinde» tursa da, ony dárihana dárigerdiń arnaıy resepti negizinde ǵana berip júr. Bul tártipti buzǵandarǵa Ákimshilik quqyq buzýshylyq kodeksi 426-babynyń 1-bóligine sáıkes aıyppul túrinde ákimshilik jaýapkershilik kózdelgen. Jeke tulǵalarǵa – 70, shaǵyn kásipkerlik sýbektilerine – 130, orta kásipkerlik sýbektilerine – 200, iri kásipkerlik sýbektilerine 1000 AEK belgilengen.
Narkologterdiń pikirinshe, qaýipti tropıkamıdtiń keń taraýyna sebep –arzan jáne qoljetimdi bolýynan dep sanaıdy. Árıne, bul jerde ata-analar men mektepterdiń (basqa da bilim, tárbıe oryndarynyń) osy problemaǵa sergek qaraýy mańyzdy. Bizde qoǵamdyq baqylaý men adamı baqylaýdyń arasyn júıeli úılestirý jetpeı jatady.
Tropıkamıd aǵzadaǵy qanǵa enip, ishki aǵzalar tinderin ydyratady. Osy «kóz tamshylaryn» qoldanatyn nashaqorlardyń terisi birneshe apta sary balaýyzdyń túsindeı bolady. Gemoglobın men qan qysymy kúrt tómendep, epılepsııalyq ustamasy bastalady. Júregi tez tozady. Aýzy qurǵap, kórýi nasharlaıdy. Jaryqtan qashady. Adam jartylaı essiz kúı keshedi. Keshikpeı búırek pen baýyr jumysyn toqtatady, bul ólimdi jaqyndatady.
Narkolog mamandar ata-analardy balalaryna sergek jáne muqııat qaraýǵa shaqyrýy tegin emes. Kúıbeń tirshilik qoǵamnyń ár múshesiniń mártebesin tómendetpeýge tıis. Ata-ana mektepke, oqý orny ata-anaǵa mindet artýy – ósken qoǵamnyń qasıeti emes. Sondyqtan bárimiz ul-qyzymyzdyń dos-qurbylaryn, tártibin kún saıyn baqylaýda ustaǵanymyz jón.
2021 jyly 10 maýsymda qabyldanǵan Úkimettiń «Adam ómiri men densaýlyǵyna zııandy, kúshti áser etetin zattardyń tizbesin aıqyndaý týraly» №396 qaýlysy aıqyndaǵan tizimde «tropıkamıdti» bólshek saýdada satýǵa tyıym salyp, naýqasqa berýdi arnaıy lısenzııasy bar dárihanalarǵa ǵana júktedi.
Esirtkige táýeldiler «basy aınalyp qalatyn» dári-dármek tiziminde «zopıklon», «somnol», «mıdaks», «lırıka» atty preparattar da bar. Onyń biri – uıqysyzdyqty, ekinshisi – kóz qabynýyn, úshinshisi – patologııalyq aýrýlardy jeńildetý úshin shyǵarylǵan medısınalyq dáriler ekenin bilemiz. Biraq «Aqymaqtyq – daýasyz aýrý» degendeı, ózin de, ózgeni de oılamaı, ot basyp júrgender úshin dáriniń ýynan, zárinen artyq eshteńe joq.
Halqymyz «Jamandyq aıtyp kelmeıdi» dese de, búginde nashaqorlyqqa aparatyn jol ekiniń birine belgili. Onymen kúresýdiń eń úlken tetigi – muny boldyrmaý nemese sebebin tez taýyp, soǵan qarsy júıeli jumys isteý.
2023 jyly 29 maýsymda Úkimet «2025 jylǵa deıin nashaqorlyq pen esirtki bıznesimen kúresýdiń keshendi josparyn» qabyldady. Memleket basshysy ótken jyly 16 qyrkúıektegi Joldaýynda osy jospardy tezdetip ázirleýdi tapsyrǵany esimizde.
Prezıdent saılaýaldy baǵdarlamasynda sıntetıkalyq esirtkiniń taralýyna qarsy kúresti mańyzdy basymdyǵynyń biri retinde kórsetýi tegin emes. Ádiletti Qazaqstan qoǵamnyń san salasyna jaryq túsirip, adasqan jastardy jaqsylyqqa tarta bastaǵany, esirtki shyrmaýyndaǵy adamdarǵa da qol sozyp jatqany belgili.
Memleket basshysy jastar arasynda esirtkiniń taralýyn – «ult densaýlyǵyna qaýip tóndiretin problema» dep atady. Bul máseleni erekshe baqylaýynda ustap, oǵan halyqtyń jiti nazaryn aýdaryp, psıholog, dáriger, narkolog, pedagog, zańger t.b. mamandarǵa senim artýy – qoǵamǵa ortaq ózekti máseleni sheshýdiń ońtaıly joly.
Shyrynbek Ońǵarov,
Parlamentarızm ınstıtýtynyń qyzmetkeri, zańger
