Qazaqy tóbettiń qalyby bólek

О́zderińiz biletindeı, elimizdiń kóp óńirinde tazy men tóbettiń tolyq joıylý qaýpi týyndap otyr Onyń basty sebebi – genetıkalyq ǵylymı zertteýlerdiń bolmaýy men memlekettik qoldaýdyń joqtyǵy. El azamattary atalǵan másele aıasynda usynystaryn aıtyp, dabyl qaqqan edi. Muny estigen El Prezıdenti iske dereý aralasyp, qazaqy tazy men tóbetti saqtaý jumysyn qolǵa alýdy tapsyrǵan soń, tıisti zań jobasy ázirlendi. Endi qazaqy ıt zań sheńberinde qorǵalyp, soǵan saı jumystar júrgiziledi.

Dese de el ishinde qazaqy ıtke qyzyǵýshylyǵy joǵary jandar kóp. Biz osy rette áleýmettik jelilerden izdestire júrip, Kerbulaq aýdanynyń ortalyǵy Saryózek kentinde turatyn Jandos Ýkashev esimdi azamatqa jolyqtyq. Onyń kúshik kezinen asyraǵan «Malysh» deıtin tóbeti 64 salmaqta elimizdiń Ońtústik óńiri boıynsha chempıon atanǵan eken. Mamannan qystyń qaqaǵan aıazyn, jazdyń qapyryq ystyǵyn elemeı, ıesiniń úıi men mal-múlkin kúzetýden tanbaǵan ıtiniń qandaı syry baryn jáne nege onyń tóbet atalatynyn surap bildik.

«Tóbet baǵýdyń ózindik erek­she­ligi bar. Jaqsy tárbıelese ózin salmaqty ustap, ózgelerdiń aldynda kemshiligin kórsetpeıdi. Sabyrly, baısaldy, qasqyrǵa tótep bere alady. Eń keregi de osy», degen Jandos Bolatbekuly ıtiniń shejiresin tanystyryp ótti.

«Bunyń eń úlken atasy Aqtóbe qalasynda turatyn Arystanbek Ýkashev degen kiside. Álem chempıondyǵyn 2 márte jeńip alǵan, shetelderde óner kórsetken sondaı myqty ıt. Dene qýaty boıynsha 64 salmaqta onymen teńeser tóbet kemde-kem. Minez-qulqy da erekshe.

Jalpy, ıtterdiń chempıonaty báıge sekildi. Júıriktiń júırigi ǵana uzaq qashyqtyqtan ozyp keletini sııaqty tóbetterdiń qasqyrǵa tótep beretin qaı­sarlyǵy, syrttandyǵy, mal baǵýǵa ıkemdiligi, kúzetke beıimdiligi synǵa túsedi. «Malyshty» Ońtústik óńir boıynsha absolıýtti chempıonatqa daıyndaǵanda testilik synaqtar bolatynyn bilmedik. Soǵan qaramastan tóbetim synaqtan múdirmeı ótti. Iаǵnı ábden iriktelgen 2 tóbet bir-birimen kezdesip, kúsh synasady. Ondaı jarystyń ıtke zalal keltir­meı­tindeı óz erejeleri bar. Soǵan baılanysty basym túsken tóbet jeńiske jetedi».

Jandos Bolatbekulynyń aıtýynsha, jeńimpaz bolǵannan bastap «Malyshtan» kúshik alýshylardyń qatary kóbeıgen. Ol úshin urǵashy ıtterin qashyrýǵa ákeletinder aqysyna kúshik berýge nemese aqshalaı aqysyn tóleýge kelisedi. Osylaısha, qazaqy tuqym elimizdiń árbir óńirine jaıylyp barady.

Tóbet baǵýdyń ózindik qıyn­dyǵy bar. Eń aldymen, tamaǵyn taýyp berý ońaı emes. Qystyń sýyǵynda negizinen et jeıtin mań tóbet jazda túrli dándi daqyldan jasalǵan bylamyq pen nanǵa qanaǵat etedi. Ony da ólsheýli mól­shermen berýge úıretý kerek.­ Odan bólek, muhıttyń arǵy betinen keletin «Pedigree» tama­ǵyn qosymsha berip otyra­ty­nyn jetkizgen Jandostyń aı­týyn­sha, 10 kúshiktiń ishinen tań­dap alǵan «Malysh» erekshe aqyl­dy.­ Aýlaǵa bóten adam kirgiz­beı­tin­di, kóshe­ge­ shyqqan jaǵdaıda esh­kimge tı­meıdi. Esesine taý men tas­ta er­kin júrip, qasqyr ataýlydan ses­kenbeıdi.

«Bıyl qysta shalǵaıda atpen serýendep júrip, qasqyrǵa kezdesip qaldy. Dáý kókjal dep ótirik aıtpaı-aq qoıaıyn, turqy ortasha qasqyrǵa qarsy turyp, talasýdan tartynbady. Qasqyrdyń aty qasqyr ǵoı, ıttiń shekesine zaqym keltirip, súıegin syndyryp jiberdi. Sol kezde qyńq etken dybys shyǵarmady. Osylaısha, túz taǵysyna tótep berip, jaraqatyna baılanys­ty jiberýge májbúr boldy. Arnaıy ańǵa shyqpaǵannan keıin qasqyrdy qýyp, indetpedik», degen Jandos Bolatbekuly aýdan ortalyǵynda turatynyna qaramastan at ustap, saıat­shy­lyqpen de aınalysatynyn aıtyp qaldy. Biraq eń basty ermegi tóbet asyraý eken.

Saryózekte taǵy bir jigit tóbet baǵatynyn estip úıine bardyq. Esimi – Dastan Músiráli, tóbetiniń aty – «Sarbaz». 2016 jyly Baıdrahman degen kisiniń Baıtóbet atty ıtinen týǵan kúshikti satyp alypty.

«It – adamnyń dosy» degen sóz beker aıtylmasa kerek.­ Menińshe, tóbet adamnyń aınymas serigine, buljymas sertine aınalady eken. Durystap úıret­se,­ barlyq buıryqty oryndaı­dy.­ Kópshilik bul jaǵynan nemis ovcharkasynyń qabiletine qyzy­ǵyp jatady ǵoı. Tóbet aıtqanyńdy birden oryndaıdy», degen Dastan Myrzalyuly ıtiniń boıyna jasyrǵan syryn pash etti.

 «Otyr! Tur! Tamaq ish! Ishpe! Ornyńa! Sýǵa tús! Mashınaǵa min!» degen buıryqtyń birde birin jibermeı atqarady. Jáne eń bastysy – adal. Áldekim meni oınap julqylap, kúsh kórsetetin bolsa qorǵaýǵa umtylady. Týǵan baýyrym ekeýmiz qystyń kúni esik aldynda alysyp, julysyp, kúresip, oınaıtyn bolsaq, maǵan járdemdesip, inimdi denesimen qaǵyp, qarsylyq tanytady. Osylaısha, kúshiginen baqqan maǵan jaqyndyǵyn bildirip qoıady.

Bunyń enesi Qyzyljar aýy­­lynda turatyn Qaırat degen­ aǵamyzdyń qolynda ósken edi.­ Qazir joq. Tek mal baǵýǵa jum­sal­ǵan qanshyq kúshikterin ózi tamaq­­tandyryp otyratyn. Jege­­nin qusyp beretin. Sonyń tek­ti­ligin kórip tańǵaldym. Meniń «Sarbazymnyń» «Taımas» degen uıalasy bar. Sonymen uıyq­tandyrmaq bolǵanda óz kúshigine qosylmaı qoıypty. Qozyǵa tımeıtin, ashyq turǵan esikten kirmeıtin, úıdegi etke aýyz salmaıtyn qasıetterin aıtyp taýysa almaspyn».

Osylaı degen Dastan «Sar­ba­z­dy» Almatyda ótetin ıt jarystaryna qosyp kórgenin aıtty. Qarsylastarynan jeńilip kórmegen adal tóbettiń kúshikteri Jetisý oblysynyń barlyq aýdanyna taralyp ketipti. Ol úshin qanshyǵyn qashyryp alýdy surap kelýshilermen kelisip, 1 kúshigin alyp turady. Onda da kúshikti ózi aldymen tańdaýdy talap retinde usynady. Kópshilik kelisedi.

Dastannyń aıtýynsha, týǵan­nan 8 qar basqan «Sarbaz» tár­tipti, ashtyqqa shydamdy. Ydy­sy­na quıylǵan tamaqty ıesiniń qarasy kórinbeı ketken soń ǵana jeıdi eken. Iаǵnı jónsiz arpyl­dap, tamaq kórse jalańdap ketpeıdi. Syrbaz keıipte ózine buıyrǵan nesibege aýyz salady.

Mine, bir aýylda ósken 2 adam, 2 tóbet. Ekeýi de ǵylymı tehnologııa qarqyndy damyǵan kezeńde ómir súrip jatyr. Jahandaný dáýirinde tegine adaldyq tanytyp, ata-baba dástúrin berik ustaný ońaı emes. Ǵasyrlar boıy qazaqpen birge jasasqan tóbettiń búgingi urpaǵy osylaı kún keshýde. «It ıesine tartady» degendi aıtqan halqymyzdyń danalyǵyna oı júgirter bolsaq, Jandos ta, Dastan da baqqan tóbetterine óz tártibin úıretip, óz sharttaryn sińirgen. Mań tóbetter de ıesiniń aıtqanynan shyqpaı, úıretkenin boıyna sińirgen.

Ertede aýyldyń irgesindegi bıikke shyǵyp, mal men jannyń amandyǵyn kúzetken qazaqy tóbet búginde árbir aýyldyń túp-túzý kóshelerin jaǵalaı ornalasqan úılerdiń aýlasynda baılaýly jatyr. Ony qarǵybaýǵa úıretken – zamannyń talaby. Keńestik ıdeologııanyń tusynda jos­par oryndaýǵa tyrysqan ıt at­qysh­tardyń oǵynan qyrylyp kete jazdaǵan tóbet qazir jańasha tynystaı bastady. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen tazy men tóbetti saqtaý týraly Zań ázirlenip jatyr. Atalǵan Zań kúshine engende qazaqy tóbettiń sany ósip, keń baıtaq elimizdiń jańa tulǵasyna aınalaryna senim mol.

Jalpy, adam balasy jer betine túskeli beri jan serigi retinde ıtti asyrap, qajetine jaratyp keledi. Soǵan oraı álem jurtshylyǵynyń ózine tán ıtke degen qyzyǵýshylyǵy men qurmeti bar. Mysaly, tıbettik mastıf, sibirlik laıka, japondyq haskı, almandyq ovcharka, túr­ki­menniń alabaıy, qazaqy tóbet. Bulardyń árqaısysy jaǵ­ra­fııa­lyq jaǵdaıda, aýa raıyna, jer bederine, adamdyq qarym-qatynasqa oraı búgingi tulǵasyn qalyptastyrdy. Iаǵnı atalǵan tuqymdar iriktelip, ǵasyrlar qoınaýynan osy kúnge jetti.