Smaǵul aǵamyzdyń aıtýynsha, «úndemege» alǵash qarsy bolǵan Murat Áýezov eken. Ol 1975 jyly JO quryltaıynda «Bul tarıhty aınalyp ótken ádebıettiń bolashaǵy joq», depti. «Bolashaǵy joq» ádebıet sol kezde nemen aınalysqany bárimizge aıan.
Túrli sezimge berilgen, ǵajaıyp anekdottardan quralǵan, uzyn-yrǵasy shetelden kóshirilgen, tabıǵatty tamyljyta sýrettegen shyǵarmalar joǵary baǵalanypty.
Al Adam Mekebaevtyń «Qupııa qoıma» romany sıýjeti jaǵynan olardyń qasynda áldeqaıda súıekti shyǵarma bolatyn. Onyń nasıhatyn bir kisideı jasap baqqanymyzdyń sebebi de úlken. Asanáli Áshimovtiń osy romannyń jelisimen kórkem fılm túsirmek bolǵan áreketi de tegin emes-tuǵyn. Meniń bir bilgenim, bul taqyrypqa jaqsy roman jazylmaı, jaqsy kıno da túsirilmeıdi. Sol jaqsy romannyń biri «Qupııa qoıma» bolatyn, biraq onda da kóbimiz úndemeı qaldyq.
Qosh, sonymen Adam Mekebaevtyń «Qupııa qoıma» romanynyń bul araǵa qatysy qansha? Romanda mal-múlki tárkilenetin el jaqsysy biraz dúnıesin qumdaǵy qoımaǵa aparyp jasyrmaýshy ma edi? Bizdiń keıipkerimiz Nuraqym da tap sondaı qoımany 1931 jyly úsh jasynda kóripti. Úsh jastaǵy bala ol zamanda zerekteý bolǵan bolsa kerek.
Shyǵar aýzy taspen bekitilgen úńgirge ákesimen birge barǵan. Úńgirge kirgende, sandyqtar, kilemder, tekemetterdi kórgeni emis-emis esinde. Ákesi sandyqty ashyp, ýys-ýys altyn-kúmisterdi kóz aldyna tosypty. «Bizdi ustap áketse, esinde júrsin» degeni shyǵar.
Sondaǵy ákesi Baıturbaı kim edi? Baıturbaı dese, Baıturbaı edi. Úıir-úıir jylqylary kil shubar edi. О́zi eńseli, qarýly kisi bolatyn. Táshkenge jylqy aıdap, saýda qatynasyn ornatqan. Kósh-kerýenin ıt-qusqa shaldyrmaǵan, jol toryǵan ury-qaryǵa aldyrmaǵan.
Osynyń bárin Nuraqymnyń ózi de keıin elden estidi. Birazyn ákesiniń buzaýshysy bolǵan Nurmolda aıtty. Nurmolda Aldabergenov sharýashylyqty qalaı júrgizý kerek ekenin alǵash Baıturbaıdan úırenipti. Baıturbaı sııaqty qadaý-qadaý baılar ol zamanda elge tutqa edi.
Baıturbaıdyń sán-saltanaty qandaı ekenin kil shubar jylqy ustaǵanynan bilýge bolady. Al qandaı kósegeli adam bolǵanyna qasyna ergen joldastary taratqan áńgimeler kýá. Joq-jitikke qolyn sozyp, jolyn berip júretin márttigi de bar.
Birde Táshkenge mal aıdaǵan saparynda shyrqyrap jylaǵan qyz balanyń daýysyn estipti. «Sonsha jylatqanyna qaraǵanda, baladan kemdik kórmegen úı sııaqty ǵoı», dep jigitterin jumsapty. Jón uǵysqan soń qudalasyp, qalyń malyn berip, álgi jylaǵan qyzdy ózderimen birge ala ketipti. Bolashaq kelinim dep on jasar uly Nursultanǵa serik etip, óz balasyndaı álpeshtep ósiripti. Nursultan jańbyrly kúni jaı túsip ólgen, inisi Nuraqym áli kishkentaı. Artynsha apalań-topalań zaman bastalǵan. Baıturbaı qash-qashtyń aldynda birinshi sol qyzdyń jaıyn oılapty. Ata-anasyna at shaptyryp, óz qyzdaryn ózderine aman-esen tabystap úlgeripti.
Basqalar qash-qashta arǵy betke qashqanda, Baıturbaı Balqashtyń qumyna qashypty. Úsh jasar Nuraqymnyń dúnıe-múlik jasyrylǵan úńgirdi kórip júrgeni sonda eken. Jańa ókimettiń quryǵy arǵy betke jetpese de, qumǵa qashqan kil shubardyń ıesine jetipti. Keıin sony kózimen kórgender úıir-úıir shubar jylqylar aýylǵa qaraı shańdata qaptap kele jatty desetin. Baıturbaı Taldyqorǵandaǵy abaqtyǵa qamalyp, balasy Nuraqym ýaqytsha qurylǵan jetimhanaǵa ótkiziledi.
Nuraqym jetimhanada jatsa, túsi sýyq bireýler kelip úńgirdiń qaıda ekenin surapty. Sonda balasyn bir kóre almaı zar bop jatqan Baıturbaıǵa da: «Altyndaryńdy qaıda tyqqanyńdy aıtsań, balańdy kórsetemiz», dep ýáde berse kerek. Bir kúni beımezgil ýaqta Nuraqymnyń uıyqtap jatqan ústine áke-sheshesi «qulynymdap» kirip kelipti. Sodan kórgen tústeı bolyp bir ıiskep qoshtasyp kete barypty. Tym qurysa bireýin qaldyrmaı, óshtesken jaýdaı erli-zaıypty Baıturbaı men Jarqynbala ekeýin birdeı Sheńgeldiniń mańynda atypty da tastapty.
Úsh jasar balany bir ıiskeýge turǵan dúnıe-múlikke toly úńgir hıkaıasy osy edi. Mundaı oqıǵalar el ishinde az bolǵan joq. Adam Mekebaevtyń «Qupııa qoımasy» Qyzylordada jazylsa, bizdiń keıipkerimizdiń basyndaǵy oqıǵa Taldyqorǵanda boldy. Sondaı oqıǵalardy balalarynyń qulaǵyna sybyrlap aıtyp, «kesiri tımesin, úndeme», dep ketkender qanshama. Nuraqym da úńgir oqıǵasyn aıtaryn aıtyp alyp, «úndemeńder, neǵylasyńdar» deıtin. О́ıtkeni onyń moınynda jer betinen joq bolyp kete jazdaǵan bir áýlettiń jaýapkershiligi bar edi.
Shynynda da, malǵa da, janǵa da baı bir áýlettiń jer betinen joq bolyp keter-ketpesi bir óziniń qylsha moınyna ilinip qalǵan sátterdi umytý esh múmkin emes. Nuraqymdy Qaraǵandydaǵy jetimhanaǵa aýystyratynyn estigen aǵaıynnyń, ózderi ilekerlep áreń otyrsa da: «Baıturbaıdyń jalǵyz tuıaǵyn joǵaltyp almaıyq» dep, surap alyp qalǵan syry da sodan edi.
Ol bir eldik qana emes, aǵaıyn-týystyq ta synǵa túsken ýaqyt edi. Adam Mekebaevtyń «Qupııa qoımasynda» jeteginde kishkene balasy bar ash-aryq áıel temirjol beketinde sońdarynan ilese almaı kele jatqan qyzyna: «Tez júrmeseń, osynda tastap ketem» dep jaı aıta salady. Izinshe «Shynymen tastap ketsem qaıtedi, bireý bolmasa, bireý baǵyp alar» degen oı keledi. Aqyry sol sheshimge kelip, ájeptáýir adam bolyp qalǵan qyzyn sonda tastap ketedi.
Osy turǵydan qaraǵanda, Nuraqymnyń aǵaıynnyń úıinde qalaı artyq aýyz sanala bastaǵanyn túsinýge de bolady. Deni saý kezde asa bilinbeıtin, shapqylap júrip bar sharýasyn istese de, ózek jalǵar birdeńe tıetin. Qorlyqty jelkesine jaman jara shyǵyp, qozǵala almaı jatyp qalǵanda kórdi. Ystyǵy kóterilip, pesh túbinde ılektelip jatqan bala ólýge aınaldy. Úı ishimen talqan jep otyrǵan otaǵasy ony báribir óledige sanap qoıǵan. Osy kezde aıaq jaqtan sopań etip bir úlken egeýquıryq shyǵa keldi. Nuraqymnyń qarsylasarǵa dármeni joǵyn bilgendeı, aınalyp bas jaǵyna ótti. Sirá, ashtan ólgen adamdardyń etin jep, ábden dánikken bolýy kerek. Balanyń jelkesindegi bylpyp turǵan isikke istikteı tisin kirsh etkizip saldy da jiberdi. Bala aıqaılaýǵa da shamasy kelmeı, yshqyna yńyrsyp baryp, talyp tústi. Esin jıyp qarasa, astyna shylqyp qandy iriń jaıylyp ketipti. Qaıdan tap kelse de, áıteýir balanyń aman qalýyna sol egeýquıryq sebepshi bolǵan eken. Buryn ózi kórmegen, kórse de esinde qalmaǵan ápke-jezdesi kelip alyp ketpegende, taǵy neniń kúnin kórerin bir qudaıym bilsin. Ápke-jezdesiniń tárbıesimen úsh klasty bitirip-aq, qanmen berilgen eti tiriliginiń arqasynda sol kezdegi eń «kapıtalıstik» kásip «zagotovıtel» bolyp qyzmet istedi.
Biraq kórgen qorlyǵy men zorlyǵyn áıeli Kúlsinbaladan basqa eshkimge tis jaryp aıtpapty. Keńestiń ýaǵynda ondaı áńgime aýyzdan shyqpaıtyn. Sonda Murat Áýezov aıtylmaıtyn taqyrypty jazbaǵan jazýshylardy kinálap otyr ǵoı. Osydan keıin Oljas Súleımenovtiń Jazýshylar odaǵyn basqaryp turyp, bul máseleni nege kótergeni endi túsinikti boldy. Aýyldaǵy qarapaıym keńse qyzmetkeri turmaq, azýyn aıǵa bilegen adýyndy aqyn da ákesiniń qýǵyn-súrgin qurbany bolǵanyn sáti kelgenshe aıta almapty.
Oljas Súleımenovtiń jer-jerden qýǵyn-súrgin men asharshylyqqa qatysty estelikter jınatqany sodan eken. Sonyń ózinde kóp el áke-sheshelerinen estigen-bilgenderin aıtpaı qaldy. Tarıhqa degen enjarlyq bir kedergi bolsa, sanaǵa myqtap ornyqqan «úndeme» psıhologııasy eki kedergi boldy.
Biraq sol «úndeme» basqaǵa júrse de, Kúlsinbala ájege júrmeıtin. Jar jaǵalap jetim ósken jigitke jar bolyp, erkekkindiktiden jalǵyz tuıaq qalǵan áýlettiń shańyraǵyn birge kóteristi. Kúlsinbala áje «Nuraqym anandaı qıynshylyqtan aman qalady, odan sender ósesińder» dep kim oılaǵan?» deıdi, «Shúkir, Allasyn» aýzynan tastamaı.
Taǵy birde «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde «Baıturbaevtar bar ma eken?» degen oqyrman haty jarııalanypty. Habar bularǵa kesh jetken, gazet sol kúıi qolǵa tımegen. Sonda Kúlsinbala áje ony jazǵan kim ekenin gazetti oqymaı-aq birden aıtyp beripti. Basqalar umytsa da, Baıturbaıdyń jaqsylyǵyn baıaǵy jylap otyrǵan jerinen quda túsip alǵan qyz umytpaǵan eken. Ol da jańa zamanǵa ólmeı aman jetip, bertinde qaıtys bolypty.
«Baıturbaevtar bar ma eken?» degen suraq ta aýyzǵa bekerden-beker túspese kerek. Jaı qarasha emes, elge aty shyqqan áýlettiń taǵdyry talaı ret qyl ústinde turǵan. Tektiler men asyldardyń tuqymyn tuzdaı qurtqan keńes ókimetiniń ne kózdegeni belgili. Al endi sol taqyrypty jiliktep taldap, zerdelep zerttemegen bizdiń oıymyzda ne bar? Stalındik qýǵyn-súrgin men asharshylyqta tap jaýy retinde qýǵyn-súrginge túsken áýletterdiń tizimin túzse qaıtedi, mysaly?!
Eger sóıtse, Baıturbaevtar áýleti bel ortada turar edi. Buryn aıtylǵan-aıtylmaǵan qanshama áýlet shyǵar edi. Eń bastysy, bul taqyryp áıgili adamdardyń aınalasynan shyǵyp, halyqqa jaqyndaı túser edi. Aldymen áýlet tarıhyn túzgen órkenıetti elderden mine, sonda bizge de birdeńe juǵar edi.
Sóz túıinin aıtsaq, bizge áýlet tarıhyn saqtaý mádenıetin qalyptastyrý kerek. Bul – ásirese han men sultany, jaqsy men jaısańy, baı men baǵlany jappaı qýǵynǵa ushyraǵan el úshin asa qajet. Ondaı tulǵalar men áýletterdiń sharýashylyqty uıymdastyrýda, óndiristi órkendetýde, ál-aýqatty arttyrýda atqarǵan isteri men tájirıbesin urpaqtary úlgi etýge tıis. Búgingideı el ishindegi kásip pen násip qoryn ulǵaıtýda adam faktory men áýlettik dástúrdiń orny erekshe ekenin este tutqan jón. Kil shubar jylqy ustap, keıin úlken eldi mekenniń «Shubar» atanýyna sebepshi bolǵan Baıturbaı áýletiniń tarıhy bizge osyndaı oı salyp otyr.
Aıtpaqshy, Baıturbaevtar áýletiniń bas kóterer úshinshi urpaǵy jaqynda jolsaparmen Germanııaǵa baryp qaıtty. Ol jer betinen qulandardyń joıylyp ketpeýi úshin ne isteý kerek ekeni jónindegi halyqaralyq jıynǵa qatysyp keldi. Kil shubardan jylqy ósirgen atasy qusap, ol da endi qulan tuqymynyń ósip-ónýine úles qospaq. Bul da biz aıtqan áýlettik áleýet pen otbasylyq sharýashylyq dástúr týraly oıdy bekemdeı túsetin sekildi. Eger durys jolǵa qoıylsa, áleýetti áýletter de táýelsizdiktiń bir tiregi bolaryna el ishindegi mysaldar jetip artylady. Búginde ekiniń biri qyzylkeńirdek bolyp aralasa ketetin rý shejiresi bir basqa da, áýlettik tarıh pen dástúrdi saqtaý mádenıeti bir basqa. Qaısysy órkenıetke jaqyn, eldiń damýyna paıdaly ekenin árkimniń ishi biledi. Jazýshy Adam Mekebaev jazǵan, Baıturbaevtar áýleti bastan ótkergen «Qupııa qoımanyń» kilti de osynda tursa kerek.
* * *
Damyǵan elder bastarynan ótken qaıǵy-qasiretti qaıta-qaıta eske salýmen de upaıyn túgendep keledi. Al kóresimizdi kózimizge kórsetken qorlyq ómirden qorynatyn biz ǵana sekildimiz. Sol oımen osy maqalany jazyp bolǵansha, álgi aıtqan úshinshi urpaq tý syrtymnan kelip: «Qoı, neǵylasyń, úndeme» deıtin sııaqty kórine berdi. Sodan ba, dittegenim dáleldi bolsa da, álgi sóz «Bir áýlettiń tarıhy» dep oıymdaǵy taqyryppen talasa berdi: «Úndeme!»... – dep.
Úndeme!..
Júsipbek QORǴASBEK
