Jıhaz óndirisiniń jaı-kúıi

Qazirde qalyń buqaranyń tanym-túsinigi, talap-talǵamy qatty ózger­gen, ósken. Burynyraqta sheteldik ónimderge – Arabııa, Almanııa, Italııa, Polsha nemese Reseı, Belarýstiń jıhazyna den qoıyp kelse, búginde ózimizde, arnaıy tapsyryspen, kóńil qalaýlaryna oraı jasatqandy qolaı kóredi. Tapsyryspen jıhaz jasatýǵa suranys kóbeıgeni son­shalyq, bul ispen shuǵyldanatyn ká­sip­kerler sany da jyl sanap artyp kele­di. Degenmen jıhaz naryǵynyń sheshi­min kútken, kúrmeýli máseleleri de jeter­lik. Eń bastysy, qoldanylatyn shıki­zattyń barlyǵy derlik shetel­der­den ákelinedi. Qarapaıym ǵana my­sal, shkaf esiginiń tutqasy, qulyp, shury­pyna deıin syrttan tasymaldanady. So­nyń saldarynan jergilikti orynda tap­sy­ryspen jıhaz jasatý edáýir qym­bat­qa túsedi. Soǵan qaramastan sura­nys bar, kóp. Osy oraıda elimizde jı­haz ón­di­risi­niń damý barysy qalaı? Memle­ket­­tik qoldaý qandaı deńgeıde? Jergi­lik­ti jıhaz ónimderi nege qymbat? Osy sekil­di kúlbilteli saýaldarǵa sta­tıs­­tıka­lyq derek-dáıekterge, jaýap­ty oryn­dar­dyń, laýazymdy tulǵalar­dyń, bilikti ma­man­dar­dyń oı-pikirlerine júgi­ne, súıe­ne oty­ryp jaýap izdep kór­gen edik. Aldy­men naqtyly derekterge nazar aýdaralyq.

Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń málimetinshe, bıyldyń ózinde elimizde jıhaz óndirisi boıynsha tórt iri joba iske qosyldy. Jalpy, 2025 jylǵa deıin jıhaz jáne aǵash óńdeý ónerkásibinde taǵy 12 jobany iske asyrý josparlanǵan.

Jıhaz ónimderin óndirý kólemi ótken jyly 72 mlrd teńgeni qurady, bul aldyńǵy jylǵy kórsetkishten 12%-ǵa joǵary (64,3 mlrd teńge). О́ndiris negizinen metall qańqasy bar arnaıy otyrýǵa arnalǵan jıhaz taýarlaryna – 72%-ǵa, 2 mln danaǵa deıin, jatyn bólmege arnalǵan aǵash jıhazdaryna (kereýetter men shkaftardan basqa) – 22,5%-ǵa, 40 myń danaǵa deıin ósken.

Keıingi jyldary jıhaz salasynyń ju­mys istep turǵan sharýashylyq júrgizý­shi sýbektileri sanynyń artqany baı­qa­lady. Máselen, 2022 jyly 2020 jy­l­men salystyrǵanda sala kásiporyn­dary­nyń sany – 34%-ǵa, 1 402 birlikke deıin ósti, onyń 1 393-i jekemenshik negizinde ju­mys isteıtin shaǵyn kásiporyndar (99,3%).

Jıhaz óndirýshilerdiń aýqym­dy bóligi, jıhaz kásip­oryn­dary úshin qural-saımandar, stanoktar, fýrnıtýralar jáne basqa da shyǵyn, materıaldaryn usynatyn saýda kompanııalary Almaty qalasynda shoǵyrlanǵan. Jıhaz ónimderiniń aldyńǵy qatarly óndirýshileri – «Zeta «QKP», «Zeta Injınırıng», «P. T. Z» JShS (ofıstik jıhaz, otyrýǵa ar­nalǵan jıhaz), «Ariba» JShS (jumsaq jıhaz), «Bella mebel» JShS (aǵash jıhaz), «Solo-ınterer» JShS (aǵash jıhaz, keńse jıhazy), «Djamıla» JShS (keńse jıhazy) jáne basqalar.

Elimizde jıhaz ónimderin óndirýdi odan ári arttyrý úshin mol rezerv bar. О́nimderdi tutynýdyń ishki naryǵy 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha 531,1 mln dollar (244,7 mlrd teńge) boldy. Otandyq óndiristiń úlesine 27,5% tıesili.

2022 jyly jıhaz óner­kási­bi­niń negizgi kapıtalyna sa­lyn­ǵan ınvestısııalar kóle­mi 2021 jyldyń sáıkes keze­ńi­men salystyrǵanda 2,6 esege ulǵaıyp, 4,5 mlrd teńge boldy. Kásip­kerlerdiń jeke salymy – 3,8 mlrd teńgeni (83,6%), bankterdiń kredıtteri 0,7 mlrd teńgeni (15,2%) qurady.

Bir qýanarlyǵy, otandyq jıhaz ónerkásibiniń ónimderi kórshi elderde de úlken suranysqa ıe. Jyl basynan beri jıhaz ónimderi eksportynyń negizgi kólemi Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Ger­manııaǵa jóneltilgen. О́timdi taýar­lar­dyń qatarynda plastmassa men metaldan jasalǵan jáne jatyn bólmege arnalǵan aǵash­tan daıyndalǵan jıhaz syndy ónimderimiz bar.

Jıhaz ónerkásibi ónimderiniń eksporty 2022 jyly 10,5 mln dollardy qurady, bul 2021 jyldyń sáıkes kezeńinen 30%-ǵa joǵary. 2022 jyly jıhaz ónimderi eksportynyń negizgi kólemi Reseıge jiberildi (eksporttyń jalpy kóleminiń  – 33,1%-y nemese 3 471,2 myń dollar). Qyrǵyzstanǵa (25,8% nemese 2 704,1 myń dollar), О́zbekstanǵa (19,7% nemese 2 067,2 myń dollar) jáne basqalary.

Aǵymdaǵy kezeńde eksport­tyń aqshalaı turǵyda barynsha ulǵaıýy mynadaı taýarlarda baıqalady: qandaı da bir metall jıhazy – 2,7 ese; mekemelerde paıdalanylatyn metall tıpti jıhaz – 4 ese; otyrýǵa arnalǵan jıhaz – 4 ese; aǵash qańqaly otyrýǵa arnalǵan jıhaz – 38%-ǵa; metall qańqaly, qaptalǵan, oty­rýǵa arnalǵan jıhaz 60%-ǵa qymbattaǵan.

Jıhaz ónerkásibi óniminiń ımport kólemi 2022 jyly 385,3 mln dollardy qurady, bul 2021 jyldyń sáıkes kezeńinen 0,9%-ǵa joǵary. Im­port­talatyn jıhaz ónimderiniń negizgi bóligi Reseıden (158,2 mln dollar nemese ımporttyń jalpy kóleminiń 41,1%-y), Belarýsten (62,2 mln dollar nemese 16,1%), Qytaıdan (52,2 mln dollar nemese 13,5%), Túr­kııadan (43,5 mln dollar nemese 11,3%) keldi.

Importtyń aqshalaı turǵyda barynsha ulǵaıýy mynadaı taýarlarda baıqalady: aǵash qańqaly, qaptalǵan, otyrýǵa arnalǵan jıhaz – 16%-ǵa; berik metall jıhaz – 19%-ǵa; metall qańqaly otyrýǵa arnalǵan jıhaz – 19%-ǵa; mekemelerde paıdalanylatyn aǵash tıpti jıhaz – 28%-ǵa; mekemelerde paıdalanylatyn metall tıpti jıhaz 50%-ǵa artqan.

Jıhaz ónerkásibi kásip­oryn­daryn memlekettik deńgeı­de qoldaý da keń kólemde júzege asy­rylyp keledi. Máselen, «Bız­nestiń jol kartasy – 2025» Mem­le­kettik baǵdarlamasyn iske asy­rý sheńberinde syıaqy mól­sher­lemesin sýbsıdııalaý, kredıt boıynsha kepildendirý, jıhaz kásiporyndaryna jeńildikpen kredıt berý usynylady. Sony­men qatar «2021-2025 jyl­darǵa arnalǵan kásipkerlikti damy­tý jó­nindegi ulttyq joba» sheńbe­rin­de jańa bıznes-ıdeıalardy iske asyrý úshin memlekettik granttar bólindi. «QazIndustry» qazaqstandyq ındýstrııa jáne eksport ortalyǵy» AQ jıhaz salasy kásiporyndarynyń quzy­retin arttyrýǵa baǵyttalǵan shyǵyndardy ótedi. Sondaı-aq jıhaz salasynyń kásiporyndary memle­ketti qoldaýdyń qarjy­lyq emes sharalaryn da paıda­lan­­ǵanyn atap ótken jón. Bul – olardyń óndirisin je­til­dirýge, shyǵarylatyn ónim as­sortımentiniń alýan túr­li­ligine, sarapshylardy tartý ar­qy­ly jetildirilgen óndiristik tá­jirı­belerdi engizýge, taýarlar óndirisinde ınnovasııalyq qyzmetti damytýǵa yqpal etedi.

«2029 jylǵa deıin turǵyn úıdi iske qo­sýdyń josparlanǵan kólemin (111 mln sharshy metr) qamtamasyz etý turǵysynda jıhaz ónimderine suranystyń aıtarlyqtaı ósetini boljanady, bul óndiristiń damý qarqynyna oń áser etýge tıis. Álemdik tá­jirı­beni taldaý kórsetkendeı, qurylys kompanııa­la­rymen seriktestik kelisimder jasaý jıhaz ónimderin óndirýdiń ósýine túrtki bolýy múmkin. 2023 jyldyń shildesinen bar­lyq memlekettik organ men kvazımemlekettik sektor sýbek­tileri úshin ofıstik jıhaz satyp alýǵa moratorıı merzimi aıaqtalady. Ol óz kezeginde jıhaz ónimderiniń otandyq óndirisiniń qarqyn alýyna qosymsha yqpal etetin bolady», dedi Indýstrııa jáne ınfra­qu­rylymdyq damý mınıstrligi qurylys ındýstrııa­sy jáne aǵash óńdeý ónerkásibi bas­qarmasynyń basshysy Muhamed Andakov.

Qazirde óz ónimderin usy­natyn jıhaz salondarynan kóz tunady. Sondaı-aq iri qalalarda turmaq, alys aýdandarda, shaǵyn kentterde de jıhaz jasaýmen aınalysatyn jeke kásipkerler kóptep sanalady. Mine, osyndaı qyzý básekelestik, biryńǵaı damý jaǵdaıynda sala ónimderine baǵanyń qatty qym­bat­tap ketkeni alańdatady. Munyń sebep-saldaryn biz jıhaz óndirisin damytýǵa eleýli úles qosyp júr­­gen jekelegen ma­mandardan, kásipkerlerden surap bilgen edik.

Elordadaǵy belgili jıhaz salonda­ry­nyń biri «Alsato» saýda jelileriniń menedjeri Altynaı Beısenova jıhaz óndirýshiler zaman talabyna saı, jan-jaqty izdenistiń nátıjesinde tolaıym tabystarǵa jetip otyrǵanyn tilge tıek etti.

– Qazir jetimdi qarjyń bolsa, jer­gilikti jıhaz óndirýshiler kez kelgen jıhaz túrin joǵary sapamen, ýaq­tyly jasap bere alady. Budan bir­shama buryn sala ónimderine talap-tilek basqa edi, soǵan saı úlgileri qarapaıym, baǵasy qoljetimdi bolyp keletin. Búginderi tutynýshylardyń talǵamy, talaby anaǵurlym ósken. Al bul halyqtyń tabysyna tikeleı baılanysty. Tabysy bolmasa, suranys ta bolmas edi ǵoı, deıdi kásipker.

– Keıingi kezderi turǵyndar úı-turmysqa qajetti jıhazdardy negizinen tapsyryspen jasatady. О́ıtkeni jergilikti kásipkerler zaman aǵymyna saı ónimderdi álemdik standarttar úlgisinde jasap, daıyndaýdy sheber meńgerip aldy. Dástúrli «Barokko», «Haı-tek», «Neoklassıka» úlgilerin qaıta jańǵyrtyp, jergilikti jıhaz ónimderiniń keskin-kelbetine batyl engizip otyr. Sol sebepti bizdiń jasap jatqan jıhaz úlgilerimiz eýropalyq stılden asyp tús­pe­se, kem emes.

Al basty problema – qajetti qural-jabdyq, ozyq úlgili sta­nok­tardyń je­tispeýshiligi. Bur­naǵy stanoktar es­kirgen, son­shalyq joǵary suranysty ıge­rýge múmkindigi jete bermeıdi. Jańa stanoktar óte qymbat. Buryn 4-5 mıllıon turatyn stanok-qondyrǵylardyń quny búginde 20-25 mıllıonǵa deıin sharyqtap ketken. Ony satyp alý­dy kez kelgen kásipkerdiń qal­tasy kótermeıdi.

Elde jetkilikti shıkizat bazasy joq, jıhaz jasaýǵa qajetti shıkizat negizinen Reseı men Belarýsten tasymaldanady. Tehnologııa tapshy, jańa alyn­ǵan tehnıka, qondyrǵy-qu­ryl­ǵy­lardyń tiline biletin, oqyǵan mamandar joq. Olardy meńgerý úshin shetelderden maman sha­qy­rylady. О́nimdi standarttaý erejesi, tenderge qatysý prob­lemasy taǵy bar. Sońǵy kezdegi eldegi ishki-syrtqy jaǵdaılarǵa baılanysty jıhaz bólshegin, jıhaz assortımentin aldyrý da qıyndap ketti.

«Jıhazǵa qajet matany biz Qy­taı­dan, Túrkııadan, sondaı-aq Belarýs pen Reseıden aldyramyz. Aıtalyq, dıvan matasynyń baǵasy onyń ózindik qunynyń 45-60%-yn quraıdy, al onyń ózgerýi dollar baǵamyna baılanysty. Eger naq osy mataǵa qatysty jergilikti óndiris jolǵa qoıylsa, onda ol teńgege baılanar edi. Sondaı-aq ásirese LDSP materıaldary ózimizde óndirilse, quba-qup bolar edi», deıdi A.Beısenova.

Tutynýshy óz qalaýy, talǵa­my­na saı túrli fýrnıtýra tańdaıdy. Qazir sheteldik fýrnıtýralar da birneshe ese qymbattap ketken. Sodan soń kóp­shilik sándik, trendtik úlgide, qonaq bólmesi, asúı jıhazyna túrli dekoratıvtik áshekeı, jaryq qondyrǵylaryn ornat­qan­dy qalaıdy. Mine, osyndaı túrli, irili-usaqty sebeppen jıhaz ónimderiniń baǵasy da esepsiz ósip otyr.

«Merıdıan» jıhaz ortaly­ǵy­nyń qyzmetkeri Aıbar Myr­zahmetov te jıhaz ónimine qa­jet­ti materıaldyń bar­lyǵy derlik syrttan keletinin, óndiris kólemine, baǵasyna osy mán-jaıdyń qatty áser etetinin alǵa tartty.

– Keıingi jyldary transfor­mer jı­hazdarǵa suranys ar­typ keledi. Biz­diń osy úlgi­degi jıhazdar daıyn­daı­tyn arnaıy sehymyz bar. Onda óndi­riletin jıhazdyń negizgi túrleri – dıvan men kreslolar jáne ár bólmege arnal­ǵan garnıtýralar. Bul buıymdar tek turǵyn úıge ǵana arnalmaǵan, sondaı-aq kompanııalar men mekemelerde de qoldanysqa ıe. Olardyń suranysqa qaraı, pishimi, dızaındyq úlgileri de san alýan. Transformer jıhaz árbir úıdiń, árbir mekemeniń sánin kirgizedi. Paıdalaný maqsatyna qaraı ol qonaq bólme, jatyn bólme, balalar bólmesi, as ishe­tin, jumys isteıtin bólme, aýyz úı, jýynatyn bólmege ar­nalyp shyǵarylady, – deıdi kásipker. – Osy oraıda Reseı jáne Belarýstiń jıhaz ónimine suranys joǵary. О́ıtkeni olar­dyń baǵasy qoljetimdi ári sapasy jaqsy. Sondyqtan tuty­ný­shylardyń basym kóp­shiligi sol elderdiń jıhazyn satyp alady. Bul – Qazaqstannyń jıhaz óndirisi básekege qabiletti emes degendi bildirmeıdi. Bizdiń de taýarlardyń sapasy joǵary, baǵasy da qoljetimdi. Tek bir kemshiligimiz – konveıerlik tas­pamen jasalatyn jıhaz óndirisi kenjelep qalǵan. Sebebi bizde shetelmen salystyrǵanda tuty­ný­shy sany az bolǵandyqtan, ondaı jıhaz óndiretin zaýytty salýdyń ózi kóp qarajatty talap etedi...

Jergilikti jıhaz óndirý­shi­lerge memleket qoldaýy jetis­peı­di. Memlekettik tapsyrys alý da óte qıyn. Olar negizinen jo­ǵary áleýetti ınvestorlardan artylmaıdy. Baǵa­nyń úzdiksiz ósýine – bul da bir sebep. Soǵan qaramastan óz betinshe eńbek etip júrgen jıhaz óndirýshiler izdenis pen taban­dylyqtyń arqasynda atal­ǵan kásipti damytýǵa lepti úles qosyp jatyr.

Sarapshylar halyq sanynyń ósýi, kóshi-qon, kiristerdiń artýy, ınfra­qu­rylymnyń keńeıýi, sondaı-aq jańa turǵyn úı jobalary men kommersııalyq úı-jaılardy salý kóleminiń ulǵaıýy esebinen jıhaz ónimderin tutynýdyń turaqty ósýin boljaıdy. Demek bul salanyń bola­shaǵy zor dep berik senimmen aıtýǵa bolady.