О́rikti kól kóterilisi

Joǵaryda atalǵan maqalada aıtyl­ǵandaı, qashqyn qalmaqtyń kesiri­nen kúl tógip, qonys tepken jur­ty­nan aıdal­­ǵan kósh shamamen 1912 jyl­dyń mamyr aıynyń basynda qazirgi Baı-­О́lke aımaǵynyń ortalyǵy О́lgeı qa­la­­sy­­nyń ońtústik-batysyna qaraı jıyrma sha­­qy­rym­­daı qashyqta ornalasqan Sary­kól, О́minǵol, Qaǵylǵaty mańyna jetip ­toq­taıdy. Osy tusta el ishinde na­razy­lyq etek alyp, qashqyn qalmaq­tyń is-áre­ketine qarsylyq tanytý úshin uıymdasa bastaıdy.

Biraq qoldarynda jaılaýda úı mor­laýǵa jaraıtyn ketik kúrek pen júzi ma­ıyrylǵan teseden basqa túgi joq halyq daǵdaryp tursa:

«El ishine astyrtyn jansyz salyp,

Qıt etken is qalmaqqa habarlanyp,

Sumdar shyǵyp jandaıshap

jaǵynýshy,

Atshabar bolyp aldy baǵy janyp», ‒ dep aqyn Káp Qumaruly jyrlaǵan­daı (Qumaruly.K. «Yrǵaıly jartas». Astana: Folıant, 2013. – 76-b) jaýyz Ja­­lamaǵa qarsy shyǵýdyń qamyn oıla­ǵan qara­qas rýynyń basshysy Aqymbek Toq­qul­ulynyń áreketin «jandaı­shap­tar» qalmaqqa habarlap qoıady.

Sóıtip, el ishinde bolýy múmkin qar­sylyq, ıaǵnı búliktiń aldyn alyp, aıdal­ǵan jurttyń júregin shaılyqtyrý úshin jaýyz Jalama Aqymbekti ustap alyp, terisin tirideı biteý sypyrtady. Bul – adamzat tarıhynda kóp kezdese ber­meıtin zulymdyq. Jazýshy Eleýsiz Muqamádıuly 1974 jyly jaryq kórgen «О́rikti kól» povesiniń 38-betinde:
«…Baı­­laýly jatqan Aqymbekti shal­qasynan sal­dy da, birnesheýi basyp otyryp, bas­qalary irep soıa bastady…», ‒ dep sýretteıdi.

Eski kózder Aqymbek marqum dál terisi sypyrylǵan jerde jerlengen deıdi. Zıraty aımaq ortalyǵynan otyz shaqyrymdaı jerde ornalasqan. О́l­geıden týra Sarykóldi betke alyp atta­nasyz, jolaı kúrt ońǵa burylyp, qu­laı aqqan О́minqol ózenin qıyp ótip, Qa­ǵylǵatyǵa qaraı týra tartsańyz, aldy­ńyzda jataǵandaý kelgen tóbeshik tur. Buny jergilikti jurt «Qyzyltóbe» dep ataıdy eken. 2017 jyly atamyzdyń basyna eskertkish tas ornatqan eken. Ol tasqa: «Qaraqasnazar Aqymbek Toqqululy (1878-1912). Bul jerde 1911-1912 jyldary beıýaz eldi qan qaqsatqan qaraqshy Jalamanyń (Dambıjansyn) qarýly áskerimen el úshin soǵysyp, aqyry qolǵa túsip, tirideı terisin sypyrtsa da, ar-namysyn taptatpaı ketken Aqymbek batyr jerlengen. Urpaqtary. 2017» degen sóz tańbalanypty.

Jaýyz Jalama biteý kúıde irep so­ıylǵan atamyzdyń terisiniń ishine shóp tyǵyp, býddalyq dinı rásim oryndaýǵa paıdalanǵany týraly derek bar. Mysa­ly, reseılik saýdager ári mońǵoltanýshy ǵalym Alekseı Vasılevıch Býrdýkovtyń (1883-1943) esteliginde: «Biteý soıylǵan adamnyń tulyby Dambıjansynnyń qoımasynda turǵanyn kózim kórdi. Ja­la­madan: «Bul adamnyń tulybyn ne isteısiń?», dep suradym. Ol: «Dinı rá­simder oryndaýǵa qajet», dedi. Men mun­daı nárseni azyq-túlikpen birge saq­taý­ǵa bolmaıtyny jaıynda eskert­tim», dese, («V staroı ı novoı Mon­go­lıı». UB, 1987 jyl, 112-bet), 1914 jyly jaýyz Jalamany qolǵa túsirý operasııasyn basqarǵan ofıser Býlatovtyń esteliginde: «О́tken jyly (1912) Jalama qazaq jigitiniń terisin tirideı sypyrǵany týraly estisem de, senbegen edim. Alaıaq lamany qolǵa túsirgen soń tiri tulypty izdettirdim. Onyń qaıda ekenin bekinistegi orys saýdagerleri aıtty. Ol tulypty Jalama óz ordasyna azyq-túlikpen birge saqtaǵan eken. Bul tulypty Jalamanyń qatygez, qanypezer adam ekenine dálel retinde Qobdaǵa alyp keldim. Tulyp dál qazir meniń qolymda tur», deıdi.

Qysqasy, atamyzdyń tulyby 1914 jyly Jalamamen birge onyń jaýyz­dy­ǵynyń kýási retinde Irkýtsk qalasy­na barǵan. Ony alyp barǵan – orys ofı­seri Býlatov. Osy oqıǵanyń izine túsip izdegen jazýshy Muhtar Maǵaýınniń sózine júginelik: «Jalama qasterlegen tiri tulyp baqytsyz qazaqtyń tirideı sy­pyrylǵan terisi qandyra ılengen, bar keıpin saqtaǵan tulyp taǵdyry sál ózgeshe qalyptasty. Áýelde Jalama­nyń qadamyn qyryqqan kapıtan Býlatov­tyń qolyna túsken edi. Qanypezer qaraqshynyń qylmysty isteriniń bir aıǵaǵy retinde ózimen birge ala ketedi. Anyǵy – 18-shi bulǵaq jyly Irkýtskide turýy. Jáne chehoslovak legıonynyń ápeseri Vaslav Kopeskıımen ejettes dos bolýy. Alas-kúlesten soń eline qaıt­qan cheh jigiti dosy syıǵa tartqan tiri tulypty ózimen birge áketýi. Sol qalpy álde qoıma, álde sandyqta seksen jyl jatqan. Aqyry bul taraptaǵy qaýym da Orys óktemdiginen azat bolǵan soń, dúnıe keńeıgen kezde, Kopeskıı­diń álde nemeresi, álde shóberesi bizdiń tulypty Cheh Respýblıkasynyń astanasy Praganyń qaq tórinde turǵan Ulttyq mýzeıge tabys etken. Tap-taza búlinbe­gen, ásem, ádemi qalpynda», dep jazady. Buǵan eshbir alyp-qosarymyz joq. Bizdiń qoldaǵy derekter de osylaı deıdi.

Oı, dúnıe-aı, HH ǵasyrdyń basynda Qobda ólkesinde bolǵan osy bir qym-qıǵash apaq-sapaq saıasattyń qurbany bolǵan Aqymbek atamyzdyń tulyby aınalyp kelip Eýropadan bir-aq shyqsa, ony soıǵan Jalamanyń basy Peterbordaǵy Kýnstkamerada saqtaýly tur.

* * *

Maqalanyń basynda aıtqanymyzdaı, aıdalyp kelgen el ala jazdaı Olonnor oıpatyn shıyrlap, aldy Ulan Oqshy taýyna baryp jaılaıdy. Sodan kúzge qaraı Qobda darııasynyń sýy tartylyp, ótkel bosaǵan tusta jaýyz Jalama eldi О́rik­ti kólge qaraı aıdaıdy. Bul oqıǵa Náji­kesh Tańqaıulynyń jyrynda «Aıdady sý tartyla odan ári» dep sýrettelipti.

Osylaı kúndiz-túni jóńkilgen kósh kúzde tartylyp qalatyn «Shınesý» (Shıne ýs) arnasyn kesip ótip, qazirgi Ýbsy aımaǵyna qarasty Bókemóren su­myny tusyna kelip az aıaldaıdy. Odan ári aqyn Nájikesh Tańqaıuly aıtqan­daı, «Eń­keıdik kúz basynda Bókemórin, Aıdal­dyq odan ári Naryn daba, ár jaǵy О́rik­ti kól – jazyq dala» degenindeı, kóshtiń júrgen joly dál osylaı órbıdi. Jóńkilgen kósh Naryn dabadan asyp, aldy О́rikti kólge, sońy Burǵystaı óze­niniń saǵasyna kelip turaqtaıdy.

Osyndaǵy el aıdalǵan oqıǵasy týra­­ly orys saýdageri A.Býrdýkov «Sı­bırskaıa jızn» gazetiniń 1913 jylǵy 16 qarasha kúngi sanynda «A.Chýes» degen búrkenshik atpen «V nezavısımoı Mongolıı» atty maqala jazypty. Bul jazba óte qundy. О́ıtkeni bul adam Qobda betindegi orys saýdagerleriniń saýda isin júrgizýmen qatar, patshalyq Reseıdiń barlaýshy­sy bolǵan hám qazaqtar aıdalǵan oqı­ǵany kózimen kórgen. Osy jazbada: «Qazaq­tar (túpnusqada «qyrǵyzdar») Qob­da okrýginiń shet aımaqtarynda qonys­tanǵan buqarany jıi shabýyldaı ber­gennen keıin tamyz aıynyń 20-sy shamasynda Qobda ólkesiniń bas jetekshisi Dambıjansyn qolbasshy Ma­saıd (Maqsyrjab) otrıadynyń elý áske­rin qosyp alyp qazaqtardy aıdady» deı otyryp, qazaqtardyń bulaı jer aýdarylýy ózderiniń kesirinen bolǵan degen  syńaıly tujyrym jasapty.

* * *

Eriksiz aıdalǵan jurt О́rikti kól men soǵan quıatyn Burǵystaı ózeni saǵa­syna kelgende kóterilis jasaıdy. Bul oqıǵaǵa úlken oıshyl-jyrshy Aqyt qajy Úlimjiuly:

«Jalamaǵa bodan bolmaı keteıik dep,

Jalamadan óktemdikti kórdik qansha,

Eldikten azyp ábden qor bolǵansha,

Dúnıeden sheıit bolyp óteıik dep.

Táýekel basymyzǵa qoıdyq baılap,

Balta, kúrek, baqandy aldyq saılap,

Bir-bir mal keshke taman tileý tilep,

Jyladyq qor qylma dep, ıá, qudaılap,

Tún jastap, jaýmen kelip aralastyq

О́limge táýekel dep basty baılap,

Sherikti qamap jatqan bárin

jaılap»,

– dep jyrlasa, kelesi bir derekte: «О́rik­ti kól jaǵasy. Aıly tún, jurt shyrt uıqyda. Shyńǵyryp, shyryldaǵan óte jaısyz daýystan el shoshyp oıandy. Jurt údere shyǵyp qarasa, botaqara Shonjaı batyr bir sherikti naızamen shanshyp alǵan, at ústinde tik kóterip tur. Shyńǵyrǵan sonyń daýysy eken. Osylaı kóterilis bastaldy», deıdi («Moń­ǵolııadaǵy qazaq halqy». UB, 2007 jyl, 152-bet).

Kóteriliske ne túrtki boldy? Kim­der uıymdastyrdy? Bul suraqtarǵa hal-qaderimizshe jaýap izdegen boldyq. Osy jerde buryn-sońdy zertteýshilerdiń nazaryna ilinbeı kelgen bir oqıǵa bar. О́rikti kól mańynda qyrylǵan sherik­ter, birinshiden, jergilikti jerdiń adam­dary emes, bular ishki ólkeden Maqyr­jabqa erip kelgen Boǵda handyq Mońǵol memleketiniń áskerleri. Ekinshiden, kóterilistiń burq etýine basty sebep: Jalamanyń buıryǵymen qazaqtardan býdda dinin oqytý úshin shábi (shákirt – múrıt) jınap alýǵa adamdardyń kelýi.

Buǵan deıin tynysh kóship kele jatqan qazaqtardy «shábi alý», ıaǵnı «balalaryna kápirdiń dinin oqytý» qatty áser etken syńaıly. Bul oqıǵa ózi aıdalyp, qınalyp kele jatqan jurttyń ashýyna maı quıǵandaı áser etti. Tarıhshy Zardyhan Qınaıatulynyń paıym­da­ýyn­sha, Burǵystaıda aıaldaǵan kóshke bir top sherik keledi de: «Otyz bala shábi alamyz», deıdi. Qazaqsha aıtqanda, otyz qazaqtyń balasyn Jalamanyń Sary­sekedegi ordasyna aparyp, býdda dinin oqytady degen sóz. Rasynda, halyqty úreılendirgen – osy oqıǵa.

Zertteýshi Zaryqqan Baǵylatuly: «О́rikti kóldi jaǵalaı qonyp, ıtarqa, qos, jappa, kúrke tikken el. Keshkisin mal shýlap, ıt úrip, aıǵaı-shý aralasyp, as qamdalyp tútin býdaqtaıdy... Búgin Jalama jaǵynan ásker, jaı adamy aralas bir top kelip, eldi aralap, balalardy tizimdeı bastady. El: «Qazaqtardan buthanaǵa shábi alyp, balalardy býdda dininiń saltymen tárbıelemek», degendi estigende: «Jetken jerimiz osy bolsa, endi ne turys?» dep kóteriliske daıyndaldy», dep jazypty (Z.Baǵylatuly. «Tuǵyrly tulǵa Turdy Tólekeuly», Astana: 2022 jyl. 39-b). El aǵalary shábi alýǵa kelgen áskerge: «Jaqsylap dem­alyńdar, biz shábige baratyn balalardy jınap, olardyń at-kóligi men jol azy­ǵyn daıyndap, erteń attandyramyz», dep aldaýsyratyp kóteriliske daıyndalady.

Rasyn aıtqanda, aıdalyp bara jatqan buqara kóp jaǵdaıda bolyp jatqan oqıǵanyń ańdysyn baıqaǵan sııaqty. Qajet bolsa, Sarykólde de kóterilis jasaýǵa bolar edi ǵoı. О́ıtpedi. Nege? Ol kezde ábden esirgen halqa áskeri qazaqtyń birin qoımaı qyryp tastaýǵa beıil bolatyn. Bularǵa berilgen «qajet bolsa qyryp tastaý týraly» qupııa tapsyr­ma da bar edi. Eger qazaqty qyryp tasta­ǵan jaǵdaıda: «Nege óltirdiń?» dep qun suraıtyn jan balasy joq ekenin atalarymyz bildi. Onyń syrtynda, halyqtyń qolynda ketik kúrek, maıyrylǵan shottan basqa ilikke alar qarý joq. Ekinshiden, halqa áskeri kúdiktenbesin dep, kósh boıy «lápbaılap» olardyń senimine kiredi. Ondaǵy maqsat – qarýly sherikti beıǵamdandyrý.

Kósh О́rikti kólge jetkende aıdap kele jatqan halqa áskeri birneshe kún erý­leýge ruqsat beredi. Osy sátti paı­dala­nyp qalýdy oılaǵan el aǵalary: «Jańa qonysqa kelip qaldyq, Jalamanyń qur­metine toı jasap jibersek qalaı?» deıdi. Qazaqtardyń bul nıetin mońǵoldar qa­byl kóredi.

Sonymen toı ótedi. Sherikter masaırap jatady. Onymen qoımaı olar qyz-kelinshekterge án saldyrady. Kóterilis bolatynnan habardar qyz-kelinshekter óleń aıtqan bolyp, syrtta daıyndalyp jatqan azamattarǵa bylaı dep habar beredi:

«Qos jaqta myltyq ustap

sherik otyr,

Tesilip aınalany kórip otyr,

Úıde de sherik bitken uıyqtaǵan joq,

Jaý kútip syrttan keler

berik otyr.

Aldymen shamań kelse, qos jaqqa bar,

Dybyssyz sol shirkindi jaıǵa da sal.

Mundaǵy jaý maýjyrap

uıyqtaǵan soń,

Qapysyn taýyp jaýdy yńǵaılaı sal.

Salǵanym qarakerge shider me edi,

Kempirdi bular syrtqa jibermedi.

Bar bolsa boıda janyń

aıtqandy iste,

Namysyn el jurtyńnyń

jibermeshi».

«Osylaı ishtegi ánshi áıelder arqyly habar alǵan jurt «Qudaıǵa táýekel!» desip judyryqtaı jumylyp, sherikterge kórsetpeı qaırap daıyndap qoıǵan balta, tese, kúrekterdi saptap daıyndyq jasaıdy. Qansha bildirmeıin dese de, kúbir-sybyr, qas pen kózdiń yńǵaıyn baıqap sezip qalǵandarǵa: «Ish pikiriń ishińde bolsyn» dep eskertedi. Qudaıy jasap, jaı-kúıleri kelisip, etke toıyp, qol tartqan araqqa masańdaǵan sherikter­diń kózi uıqyǵa bara bergende apyr-topyr bastalady. Áýeli kúzette otyrǵan mas sheriktiń kózin qurtqan soń kelisim boıynsha Áýbákir balýan bastaǵan birinshi top sherikter jatqan kıiz úıdi kóterip laqtyrǵanda Kórimbaı, Shonjaı, Toqtaýbaı, Tyshabaılar bastaǵan qarý­ly top sherikterge es jıǵyzbaı keski­lep, uryp-soǵyp janyshtaǵanda áp-sátte qyryqtaı sheriktiń qany taram-taram bolyp aqty. «Áne bireýi qutylyp ketti!» degen Shonjaı batyrdyń qat­ty daýysy shyǵyp, jarqabaqtyń astyna baryp tyǵylǵan sherikti qýa jó­neldi. Qashqan sherikti adymyn ashtyrmaı baqyrtyp óltirip jatty. Bir sát tynyshtyqtan keıin qaıyńtozdyń qabyǵyna maı aralastyryp daıyndaǵan shyraǵdandy jaqty. Sherikterdiń óligin tekserip, túgendep kórgende sanynan bir kisi joq bolyp shyqty. Anyqtap tekserse, sherikterdiń aspazy joq eken. Jańa ǵana úıdi qulatqanda ishinde otyrǵan bolatyn. О́zi aıaǵy aqsaq kisi edi. Aty Ýnshaa bolatyn. Jalama ózine qarsy shyqqandyqtan noqtalap alyp júrgen Arsalań Beldemsheulyna tamaq aparyp berip, syrtta bolyp jatqan jaǵdaı­dan habardar etip otyrǵan», dep jazady ólketanýshy Sherhan Oraıhanuly.

Osy máseleni egjeı-tegjeı zert­teı kele, kóterilisti negizi uıymdas­ty­rý­shylar bul adamdy (Ýnshaany) ádeıi tiri qaldyrǵan. О́ıtkeni bul adam jer­gilikti jerdiń týmasy bolǵandyqtan, qazaq­tarǵa ishteı bolysyp júrgen eken. Sol sebepti ony aman alyp qalyp, Jalamaǵa til jetkizý úshin qazaqtar óti­rik aıla oılap taýyp, el beıqam jat­qanda Altaıdan ásker bastap kelgen Súkirbaı bı sherikterdi qyryp tas­taǵan boldyrady. Sol úshin rýy sańy­raý Keńetek degen pysyq jigitti Súkir­baı qylyp kıindirip, atqa mingizip qo­ıyp, bar daýysymen úkim aıttyrady. Sondaǵy Keńetek-Súkirbaıdyń sózi: «Men Súkirbaımyn, Altaıdan ásker ­bastap kelip, elimdi qutqardym. Myna ólgen sherikterdiń obal-saýaby Jalamda. Ol menimen soǵysqysy kelse, daıynmyn. Osy sózimdi, Ýnshaa, sen qojaıynyńa aıtyp bar!» dep aıǵaı salady.

Jalǵyz ózi tiri qalǵan Ýnshaa buǵan ra­synda sengen tárizdi. Nátıjesinde, Qo­s­­aǵashqa aýǵan eldi indete qýmaı qa­lýynyń bir sebebi osy bolsa kerek. Ber­tinde osy Ýnshaanyń Ańǵa (Angaa) de­gen balasy Qobda ózeniniń Ashykólge jalǵasyp jatqan quıǵanyn meken etti. Sol jerdi turǵylyqty halyq bertinge deıin «Ańǵanyń araly» dep atap júrdi. Dál osy jer meniń (Beken Qaıratulynyń) týǵan topyraǵym bolǵandyqtan, bárinen habardarmyn. Keıin osy Ańǵanyń balasy Erdenege Sherhan aǵamyz jolyǵyp, atasy Ýnshaanyń aýzynan estigen áńgimeni jazyp alǵan. Osy jazbada: «Qazaqtar Jalamanyń sherigin qyrǵanda meniń atam aman qalypty. О́ıtkeni bir soıqannyń bolaryn bilip tas-túıin uıyqtamaı da­ıyn otyrǵan eken. Kóterilisshiler úıdi laqtyrǵanda birge laqtyrylyp, odan shıge oranyp alyp domalaı qashyp­ty. Osylaı aman qalypty. Bıik qabaq­tyń astyna tyǵylyp jatyp, qazaqtar sherikterdi baqyrtyp óltirip jatqanyn estipti. Bul kúzdiń sońǵy aıy bolsa kerek, kún sýyq bolypty. Atam Shibir ózeninde otyrǵan elge zorǵa jetip aman qalyp­ty», degen joldar bar.

«Keńetektiń aıqaıynan keıin adamdar úı-úılerine tarap, tań sheti sógile úılerin jyǵyp kóshýge qamdandy. Úıir-úıir jylqyny aıdap kelip qoldaryna ilingen atty ustap mindi. Áýbákir balýan jýan attardy shoqtyǵynan búrip ustap tyrp etkizbeı adamdarǵa ustap berip turady», dese eski kózder esteligin­de, al Jalamanyń ómir-tarıhyn tereń zerttegen adamnyń biri orys ǵalymy Inessa Lomakına hanym 2005 jyly Ulanbatyrda mońǵol tilinde jaryq kór­gen «Jalamanyń basy» atty eńbeginde: «...aıdaýda kele jatqan 300-ge tarta qazaq otbasy Burǵystaı ózeni jaǵasynda bir túnde kóterilis jasap, 26 sherikti qyryp salyp, Reseıdiń jeri Qosaǵashqa ótip ketti. Bul áskerler astanadan (Kúreni aıtady) arnaıy jiberilgen úkimet ja­saǵy edi», deıdi (Inessa Lomakına. Jala­mayn tolgoı. Ulanbatyr. 2005 j. 92-b).

Bul jerde nazar aýdaratyn másele: qazaqtar qolynan ólgen sherikter sany. Joǵaryda I.Lomakına «26 sherik óldi» dese, oqıǵany bastan-aıaq baqylap júrgen orys saýdageri A.Býrdýkov: «Dalaı han ýalaıaty О́rikti kól mańynda kırgızdar (qazaqtar) kóterilis jasady. Olar bir túnde Burǵystaı ózeni jaǵasynda jatqan 33 sherikti noıanymen qosa qyryp tastap, 300 shańyraq Reseı shebindegi Qosaǵashqa ótip ketti» dep jazypty (A.V.Býrdýkov. V staroı ı novoı Mongolıı. Ulanbator, 1987 g. Str.-98). Sońǵy san (33 sherik) Saraı Asqanbaıulynyń jazbalarynda da kezdesedi. Demek ólgen sherikter sany – 33.

Osy qyrǵynnyń ishinde bolǵan aqyn Nájikesh Tańqaıuly «El aıdalǵan» atty dastanynda:

«О́lim men ómir úshin basty baılap,

Saımandy kúnnen buryn

aldyq saılap,

Qolǵa alyp, láshkermen aralasyp,

Áp-sátte shyǵa keldik bárin jaıǵap,

Bir kúni kerek bolyp qala ma dep,

Bireýin ertip aldyq kózin baılap,

Tikken úı múkamaldyń bárin tastap,

Jóneldik otarshydaı maldy aıdap,

Bes kún, bes tún sýytpaı kólik belin,

Taǵdyr-aı Shúı qalaǵa keldik

jaılap...» –

dep jyrlaǵanyndaı, halqa áskerin qy­ryp tastaǵan el kóshtiń artyna qaraýyl qoıyp, orys jeri Qosaǵashty betke alyp tartady.

Dál osy kezde Qosaǵashqa bet túzegen qazaq kóshimen jolaı kezdesken nemis saıa­hatshysy Herman Konsten (1878-1957) olarmen saparlas bolǵany týraly estelik jazyp qaldyrǵan. Ol jazbasy Hermann Consten: «Weiderlatze der Mongolen im Reiche der Chalcha» degen atpen 1919 jyly Berlınde jaryq kórgen kitabynda: «...Qobda ózeninen ótip, orys jerine qaraı bet aldyq. Jolaı qa­zaqtardyń úrkin kóshine jolyqtym. Mań dala astan-kesten. Mańyraǵan mal, shýlaǵan adam. Jol boıy kóshke ere almaı adasyp qalǵan qozy-laq, bota-qulyn. Beıbaqtar kózderi jáýdirep dalada qalyp jatyr... Qasymdaǵy atqosshy mońǵol jigitti osy jerden qaıtaryp jiberip, ózim qazaqtardyń úrkin kóshine ilestim. Qazaqtardyń úsh topqa bólingen úlken kóshi bir-birinen kóz jazyp qalmaı túıeli kóshtiń yrǵaǵymen ilgerilep barady. Dese de boılaryndaǵy úreı kúshti. Oǵan sebep bular atyshýly Jalamanyń aıdaýynan bas saýǵalap bara jatqandyqtan óte saq. Qazaq áıelderi mońǵol áıelderine qaraǵanda keremet pysyq. Kúıeýleri joqta kıiz úılerin ózderi túıege artyp alyp, jas balalaryn teńge otyrǵy­zyp, at ústinde aldynda besik tartyp barady... Bular ózderin «qazaq» dep ataıtyn qyrǵyzdar. Naqtyraq aıtqanda, 1757 jyldary shúrshitter tarapynan Ámirsana, Dabashy bastatqan jońǵarlar joıylǵan soń, olardan qalǵan Qobda ólkesine kelip turaqtaǵan jurt. Endi kelip ózin Ámirsananyń urpaǵymyn dep jarııalaǵan Jalamanyń qýǵynyna túsip qıyndyq kórýde. Osylaı 1 200 adam orys jerine jan saýǵalap bara jatyr...» dep jazypty.