Osy «atadan altaý týmas pa?..» degen sóz marjanyn Buqar jyraý «On segiz myń ǵalamdy jaratqan» atty óleńinde oı teńizinen jańasha súzedi: «Atadan altaý týǵanmen, Solardyń da ishinen / Bireýi ǵana arys bolmas pa? Arysynyń belgisi – Isinen aıqyn bolmas pa? Sol arysy barynda, Jorǵasy bolsa minisip, Torqasy bolsa kıisip, Tolǵamaly qamshy ustap, Tolǵap dáýren súrmes pe? Sóıtip júrgen kezinde, Arysynan aıyrylsa, El shetine jaý kelse, El ishine daý kelse, Bel býyp jaýǵa shaba almaı, Beldesip jaýdy jeńe almaı. Ortasynda bar jaqsynyń / Qadirin de bile almaı, Qadir-qurmet qyla almaı, Artynda qalǵan jamandar / Bas-basyna tozbas pa?».
«Solardyń da ishinen/ Bireýi ǵana arys bolmas pa?..»
Alty Alashtyń mańdaıyna bitken uly perzentterdiń biri Abaı Qunanbaıuly bolatyn. Kemeńger aqynnyń zamany, barshaǵa málim, týǵan elimizdiń 1822 jáne 1868 jyldarǵy reformalardan soń, áýeli handyq bılikten, keıin sultandyq basqarý tizgininen de aıyrylyp, bodandyq noqtasyn myqtap turyp kıgen kezeń edi. Otarlyq quldyqtyń qazyǵyna matalyp, «qarańǵyda» bir ornynda sharq urǵan, Abaı aıtpaqshy, «malqumar kóńil – bek soqyr» eldiń «jaqsy menen jamandy aıyrmaı», irgesi sógilip, berekesi qashqan shaq ta osy. «Bas-basyna bı bolǵan óńkeı qıqym, Minekı, buzǵan joq pa eldiń sıqyn? – dep qynjylady ol. – Birlik joq, bereke joq, shyn peıil joq, Sapyryldy baılyǵyń, baqqan jylqyń».
Buqar jyraý eskertken «jaqsynyń artynda qalǵan «jamandardyń bas-basyna tozýy», ıakı «óńkeı qıqymnyń bas-basyna bı bolyp, eldi buzýy» Abaıdyń da qabyrǵasyn qaıystyrady. Bul jerde, biraq bizdiń aıtpaǵymyz birer sóz ben jekelegen oıdyń úndestigi emes. Shyǵarmashylyqta ondaı-ondaı uqsastyq pen tamyrlastyqtyń bolýy – tabıǵı nárse. Shyńǵystaýǵa qonǵan «poezııa suńqarynyń» topshysy bekip, talmaı samǵaýyna, álbette Uly dalanyń aqyn-jyraýlarynyń baı murasy móldir de nárli bastaý bolǵanyna kúmán joq. Degenmen dala danyshpany Qunanbaıdyń «aısyz túnde» dúnıe esigin ashqan aıboz perzentiniń mıssııasy múlde bólek.
Bodandaǵy el-jurtynyń bolashaǵyna alańdaǵan hakim «О́zderińdi túzeler deı almaımyn, О́z qolyńnan ketken soń endi óz yrqyń», dep muńǵa batady. Onyń bar oı-muraty – «til ustartyp, óner shashý, nadannyń kózin qoıyp, kóńilin ashý». Osy maqsatpen qarańǵy qoǵamǵa ózi shamshyraq etip jaqqan óleń sózge de talǵamy tym joǵary: «О́leń – sózdiń patshasy, sóz sarasy, Qıynnan qıystyrar er danasy. Tilge jeńil, júrekke jyly tıip, Tep-tegis, jumyr kelsin aınalasy... О́leńge árkimniń-aq bar talasy, Sonda da solardyń bar tańdamasy. Ishi altyn, syrty kúmis sóz jaqsysyn/Qazaqtyń kelistirer qaı balasy». Ol ózine daryǵan aqıqat ushqynynyń jalyndaı kele, jaryǵy atar tańdy jaqyndata túserine senimdi.
Sondyqtan «Sóz túzeldi, tyńdaýshy, sen de túzel», dep Abaı aǵartýshylyq maqsatyn jaıyp salady: «Úlgi alsyn deımin oıly jas jigitter, Dýman-saýyq oıda joq áýel basta-aq». Alaıda aınalasyn «Aqyl sózge yntasyz, jurt shabandap, Kóngenim-aq soǵan dep júr tabandaptyń» qyrsyǵy shalǵandaı. Aqynnyń mylqaý jartastaı, «qańq eter, túkti baıqamas» qaryndastary oıly sóz emes, «ánsheıin kún ótkizbek áńgimege» áýes: «Batyrdy aıtsam, el shaýyp alǵan talap, Qyzdy aıtsam, qyzyqty aıtsam qyzdyrmalap... Tyńdar ediń ár sózin myńǵa balap», – dep nalıdy. Sebebi: «О́leń degen – ár sózdiń unasymy, Sóz qosarlyq oraıly jarasymy. Sózi tátti, maǵynasy túzý kelse, Oǵan kimniń unasar talasýy?».
Osyndaı «unasymdy ári jarasymdy sóz» úlgisin Abaı aýyz ádebıetinen, onyń ishinde Buqar jyraý, Dýlat pen Shortanbaı sekildi aqyndardan enshileıdi. Onyń «Segizaıaq» óleńine qatysty, joǵaryda aıtqan, «bir túıtkilge» de Buqar jyry sáýle túsiredi. Ol – «altaý» sózi... «uıada altaý bolmas pa... atadan altaý týmas pa?». Abaıdyń jeti aǵaıyndy bola turyp, «Atadan altaý, anadan tórteý, Jalǵyzdyq kórer jerim joq», – deýiniń syry da osy jerde ashylady. «Atadan altaý»... bul – aqynnyń Aqsuńqar ákesin erekshe qurmet tutýynyń bir parasy ǵana. Qunanbaıdyń el aǵasy retindegi tulǵalyq qasıetterin uly erekshe baǵalaıdy. Munyń mysalyna «Abaı joly» romanynan molynan qanyǵamyz.
Hakimniń, ásirese úmit kútken perzenti Ábdirahmannyń qazasyna arnaǵan myna bir óleńi – sózimizdiń jarqyn dáleli. «Arǵy atasy qajy edi / Beıishten tatqan shárbátty», – deı kelip, ol ákesi Qunanbaıdyń «óneri aıtýǵa tilin terbetkenin» maqtan etedi. Kóz aldymyzǵa ««jastaıynan daryǵan aqyl men adaldyq tynyshtyq bermegen, mal túgil janǵa myrza, muńdy, sherli, joq-jitik ańsap aldyn kernegen, báriniń kóńilin tyndyryp, bireýin ala kórmegen», ıakı ádildigimen álemge «órnek jaıǵan» kemel tulǵa keledi.
Endi siz ben biz de «táýbesin eske túsirip, tentekti tyıǵan, dúnıege kóńil bólmeı, aqylymen ólmeıtuǵyn ataq qaldyrǵan» sol bir qaıratkerdi «kórmekke qamalǵandardyń» sapyna qosylamyz.
Olaı bolsa, Qunanbaıdaı Aqsuńqardyń januıasynda «altaý», ıakı kóp týmaıtyn» jóni qaısy? Jalpy, el aýzyndaǵy jáne Buqar jyryndaǵy «altaý» naqty sannyń ólshemi emes. Shyndyǵynda, osy ekeýinde de «altaý» sózi adamdardyń belgili bir tobyn – otbasyn, áýletti, rýdy, eldi bildirip, halyq danalyǵymen tamyrlas: «Altaý ala bolsa, aýyzdaǵy ketedi...» degen naqyl sózdegi «altaý» da belgili bir adamdar tobyn, ıakı «kópshilikti» bildiredi. Osy oraıda, tipti «alty Alash» uǵymyna úńilsek te jetip jatyr. Onyń tar maǵynada qazaqtyń, keńirek alsaq, Túrki jurtynyń ekinshi ataýy ekeni aıan. Al osy ekeýiniń de alty rýmen nemese alty halyqpen shektelmeıtini belgili.
Endeshe, keıbir zertteýshilerdiń aqynnyń «atadan altaý» degen sózine baılanysty aǵaıyndylardy «túgendegen» pikirlerin jańsaq deýge májbúrmiz. Máselen, olardyń biri osy óleń jazylǵanǵa deıin Halıollanyń qaıtys bolǵanyn tilge tıek etedi; ekinshileri bolsa, onyń qazaqqa jat «ǵashyqtyq syrynyń» aqynǵa unamaǵanyn kóldeneń tartady. Biraq osy eki ýáj de Abaıdyń atadan jeteý bola tura, «altaý» dep jazýynyń sebebine ılandyra almaıdy. Oıshyldyń shyndyqtan bura tartýynyń da qısyny joq: Qunanbaıdyń báıbishesi Kúńkeden (Áıbóbek) – Qudaıberdi, ekinshi jáne úshinshi áıelderi Uljan men Aıǵyzdan tıisinshe: Táńirberdi (Tákejen), Abaı (Ibrahım), Ysqaq, Ospan jáne Halıolla men Smaǵul týady.
Alashpen birge jasasqan maqal-mátelderdiń tereń astaryn uqqan jáne Buqar murasyna jaqsy qanyq Abaı «atadan altaý» deı otyryp, ózderiniń de «yǵy zor» Aqsuńqar tulǵanyń ósip-óngen urpaǵy ekenin meńzeıdi. Qypshaq dalasynda qazaqtyń óz kezinde baýyrlas ulttarmen salystyrǵanda san jaǵynan kósh bastaýyna «atadan altaýdyń», ıakı kóp týý, ósip-óný ǵıbratynyń da áseri bolǵany daýsyz. Alaıda «bes saýsaq birdeı emes». Buqar babamyzdyń asyl murasyna qaıta zer salsaq: «atadan altaý týǵanmen, onyń ishinde bireýi ǵana arystan nemese arys bolmas pa?..». Qunanbaıdyń da «ne kútseńder de osy jaman qaradan kútseńdershi» dep, úmit artqan jaratylysy ózgeshe perzenti Abaı – Ibrahım edi.
Biraq «Qazaqqa qara sózde des bermegen, qyzyl tili býynsyz, sózinde jaz bar shybynsyz» aqynnyń «tyńdaýshysyn Táńirim uǵymsyz qylyp bergen-di». Ol halqynyń uıqyly-oıaý haline jany syzdap, nadandyq pen qarańǵylyqty ótkir syn nysanasyna alady («Qazaqqa emes, qarańǵylyqqa qapaly», «Qazaq ádebıeti» – 30.03.2018 j.). Týǵan eliniń baǵyna der shaǵynda dúnıege kelgen oıshyl Uly dala aspanynda juldyzdaı jarqyrap, jol silteıdi. Bodandaǵy el-jurtynyń kiriptar haline qamyǵyp, onyń qam-qareketke kóshýin ańsaıdy. Olaı bolsa, «erte oıanǵan jáne etekbasty» zamandasynan túńilgen Abaı úshin «Ýaıym – er qorǵany, esi barlyq...». Ol mynaý «bes kúndik er synarlyq maıdanda» qazaǵynyń órkenıet kóshiniń sońynda salpaqtaýymen esh syıyspaq emes.
Bir ýaq Abaı tarıh qoınaýynan jetken Buqar sózine zamandasy Máshhúr Júsip jınaǵan jazbalardan janaryn sýarady. Otarshyl orys ımperııasynyń ıleýine túsken halqynyń muńyn shaqqanda «kómekeıi búlkildep, óleń sózben ǵana sóılegen» (M-J.Kópeıuly) jyraýdyń kúńirengen daýsy qulaǵynda kúmbirleıdi. Aqyn jyr zaryn jazbaı tanyp, jany jabyrqaı túsedi: «Kók tuman – aldyńdaǵy keler zaman, Úmitti sáýle etip kóz kóp qadalǵan. Kóp jyl kóp kúndi aıdap kele jatyr. Sıpat joq, sýret te joq kózim talǵan». Bar yqylasy aqyn babasynyń asyl murasyna aýyp, otarlyq «zapyrany» tereńine tartqan oı uıyǵynda jan serigin óleńnen ǵana tabady.
Abylaı hannyń danagóı bıiniń, ásirese týǵan halqyna aýyzbirlikti amanat etken sózderinen aqynnyń «júregi týlap, qaınap qylady álek»: «Uryssa orys, Elge bolys, Úıden úrgen ıtke usap». Ol Asan Qaıǵynyń «Qıly-qıly zaman bolar, Qaraǵaı basyn shortan shalar» degen «jumbaǵynyń» túp-tórkinine Buqarmen birge úńiledi. Kúnbatystan tónip, elin erkindikten aıyrar qaýip-qaterdi erte eskertken jyraýdyń kóripkeldigine qaıran qalady. Onyń «Kókshetaýdan saldyrǵan» degen óleńinde hannyń ózi «qonǵan Kókshetaýdan kápirdiń qala salǵanyn», basqynshynyń «ózen boıyn shandyp, taýǵa qarqarasyn shanshyp, týǵan jerge zar ǵyp, qazaqtyń shubyryp ketken» qasiretin boljaǵan kemeńgerligine súıinedi.
«Arysynyń belgisi – Isinen aıqyn bolmas pa?»
Buqar ýaıymynyń, ókinishke qaraı, shyndyqqa aınalǵanynan Abaı ýlanǵandaı, meń-zeń kúıde: «Qudaıdyń bergenine toımasań, Aǵash úıde kápir bar, Kórersiń sodan teperish... Sirá bir keńes quryńyz, Bir aýyzdy bolyńyz... Bóten elmen úıir bop, Irgeńizdi qospańyz... «Zábiri qatty bul kápir / Almaı qoımas demeńiz...». Jyr atasy almaǵaıyp kezeńde qandastarynyń adamgershilik qasıetteriniń «suıylyp», alakóz tirlikke kóshkenine ashynady. Hakim de qarańǵylyq bulty búrkep, qalǵyp-shulǵyǵan elin uıqydan oıatýdyń jolyn talmaı izdeıdi. Qandastaryna «О́sek, ótirik, maqtanshaq, Erinshek, beker mal shashpaq» sekildi «bes dushpanyn» bildirip, bes asyl is «Talap, eńbek, tereń oı men qanaǵat, raqymdy» taǵylym etedi.
Jyraýdyń: «Nurada bar Aqmola, Esilde bar Qaraótkel, Eki ótkeldiń aýzynan / Qaraótkeldi saldy, oıla! Baıanaýla, Qyzyltaý / Ony da kápir aldy, oıla!..» – degen eskertýi «haqtyqtyń sáýlesin túsirip», aqynnyń uıqysyn qashyrady. Otarshyl orys bıligi alqymnan aıaýsyz syǵymdaı qysady: «Shúrshitpenen qulaqtas, Qyrǵyzbenen jubaptas, Ortasynda uılyǵyp, Ketpeıin dese jeri tar, Keteıin dese aldy-artyn / Qorshap alǵan kápir bar. Uılyqqan qoıdaı qamalyp... Sorly qazaq qaldy, oıla!». Buqar kútken jáne osy qaterden aldyn ala eskertken jaqtan qazaqtyń jaýy shyqqanyn kórip otyrsa, qalaısha júregi shanshymasyn: «Kún batystan bir duspan, Aqyrda shyǵar sol tustan. О́zi sary, kózi kók, Bastyǵynyń aty pop».
Budan ári uly jyraý basqynshynyń «dinsizdigin, jamandyqqa minsizdigin» atap-atap kórsetip, eriksiz jırendiredi: «El qamyn aıtqan jaqsyny / Sóıletpeı urar urtyna. Baýyzdamaı isher qanyńdy, О́ltirmeı alar janyńdy». Kirme jurtqa kiriptar eliniń azaby Abaıdy da odan beter shıryqtyrady: «Orys syıaz qyldyrsa, Bolys elin qarmaıdy. Qý starshyn, ash bıler / Az júregin jalǵaıdy». Azaly dala aq patsha men keńes bıliginiń halyqty aıaýsyz basyp, janshyǵanynyń áli talaı kýási bolady. Qoldaǵy bar dúnıeni esepke alyp, atamekennen qýýdyń zardabyn áli talaı urpaq bastan keshedi. Qazaqtyń ózin-ózi basqarýdan qalyp, ózgeniń ámirimen júrip-turǵanyna da áli talaı ýaqyt tózýge týra keledi.
Buqar jyraýdyń, tipti, «Teksizdi tórge shyǵaryp, Basyńa ol kún týǵanda, Teńdik tımes qolyńnan» nemese «Orystar keler ǵalym bop, Áýlıedeı kóriner... Aqyretke barǵanda, Aqsúıekti qor tutqan, Qarany odan zor tutqan, Orystardy pir tutqan, Sorly bolǵan qazaǵym, Tartarsyń solardan jazańdy-aı!» – degen ashy shyndyqtan hakimniń qabaǵy qars jabylady. Sanasyn sansyratqan oı tutqynynda býlyǵyp, qaıtkende de týǵan halqynyń eńsesin kóterýdi kózdeıdi. Jahandy silkindirgen jıhanger babalardyń murageri «qaıran qazaǵynyń» qalaısha jaýdan jeńilip, erkindiginen aıyrylýynyń sebebin de tapqandaı bolady: bilim men ǵylym jolyna shaqyryp, ózara birlik pen yntymaqqa úndeıdi.
Jyr atasynyń Abylaı hannyń kemshiligin betine aıta otyryp ta onyń úsh júzdiń basyn qosqan zor qajyr-qaıratyn úlgi tutqany aqyndy oılandyrady. «Sáýleń bolsa keýdeńde, Myna sózge kóńil ból, Kóp shýyldaq ne tabar, Bılemese bir kemel? – dep tolǵanady Abaı, – Berekeli bolsa el – Jaǵasy jaılaý ol bir kól... Berekesi ketken el – Sýy ashyǵan batpaq kól... Berekeńdi qashyrma, El tynysh bolsa, jaqsy sol». Jyraýdyń hanmen ketisken qandastaryna óziniń ara túspeıtinin ashyq aıtýy da sodan. El taǵdyry qyl ústinde turǵan kezeńde judyryqtaı jumylǵan aýyzbirliktiń ǵana apattan «arasha» bolaryna kózi jete túsedi. Abylaı hannyń jóni bólek, al keıingi urpaqtyń «kemel» dep sengeni kerenaý bop shyqsa she?!
Abaıǵa, ásirese jyraýdyń Alla Taǵalaǵa, Quranǵa, Muhammed (s.ǵ.s.) paıǵambarǵa, «kitap ashqan ǵalym Mustafaǵa», ımanǵa madaq aıtqan sózderi qanat bitiredi. «Aqtaban shubyryndy...» kýágeriniń «Alla degen ar bolmas, Aqtyń joly tar bolmas...», – degen taǵylymyn Qunanbaıdyń daryndy perzenti sanasyna toqı otyryp, qalamy aq qaǵaz betimen jorǵalaı jóneledi: «Alla degen sóz jeńil, Allaǵa aýyz qol emes. Yntaly júrek, shyn kóńil, О́zgesi haqqa jol emes...». Buqardyń kúni erteń «jelkildegen tý, jer qaıysqan qol kelse, sasyp turmaı», el men jerdi janpıda qorǵaýǵa daıyn bolýǵa shaqyrǵan sózi aqynnyń janyna – rýh, boıyna qýat quıady. Qaýip-qaterdi kóre tura el-jaqsysynyń qol qýsyrǵan bosbelbeý sharasyzdyǵyna kúıinip, qaryndastaryn birlikke shaqyrady: «Birińdi, qazaq, biriń dos, Kórmeseń, istiń bári bos».
Uly Abaı ótkenniń «birlik pen bereke joqtyqtan» opyq jegizgen oqıǵalaryn saralaı kelip, ádildik pen adaldyqty, eńbekqorlyq pen eljandylyqty, bilmekke qumarlyq pen úırenýge toımaýdy úlgi tutady. Ásirese hakimniń ǵıbraty otarshyl bıliktiń aramza áreketi men bolystardyń jaǵympazdyǵyn synaǵan shyǵarmalarynda aıqyn kórinedi: «Orys aıtty ózińe erik berem dep, Kimdi súıip saılasań, bek kórem dep. Buzylmasa, oǵan el túzelgen joq, Ulyq júr bul isińdi kek kórem dep...» nemese «Bolys boldym minekı, Bar malymdy shyǵyndap. Túıede qom, atta maı / Qalmady, elge tyǵyndap», «Qutyrdy kópti qoıyp az ǵanasy, Aryzshy orys – olardyń oljalasy», «Máz bolady bolysyń, Arqaǵa ulyq qaqqanǵa. Sheltireıtip orysyń, Shendi shekpen japqanǵa».
«Nege bulaı, eliniń ozyq jurtpen terezesi teń bolýynyń joly qaısy?» – degen saýal aqyndy qyspaqqa alady: «Sonda aqyn belin býynyp, Aldy-artyna qaranar... Qyrynsha qarap qyrymǵa, Muń men sherdi qolǵa alar». Biraq, ókinishke qaraı, kópshiliktiń kózin shel basqandaı: «Ynsap, uıat, ar, namys, sabyr, talap – Bulardy kerek qylmas eshkim qalap. Tereń oı, tereń ǵylym izdemeıdi, О́tirik pen ósekti júndeı sabap». Ol tyńdaýshysy men oqyrmanyn bilim men ǵylymǵa baýyr bastyrý nıetimen jumbaq ta jasyrady: «Synalar, eı, jigitter, keldi jeriń, Sáýleń bolsa, bermen kel talapty eriń. Jan qumary dúnıede nemene eken? Sony bilseń – árneni bilgenderiń». Munyń jaýaby «bilmekke qumarlyq» ekenin bilemiz.
Hakim «dúnıeniń kóringen hám kórinbegen syryn» túgeldeýge keseli tıip otyrǵan jalqaýlyq men jaǵympazdyq, aryzqoılyq pen ataqqumarlyq sekildi teris áreketterdi alastaýǵa tyrysady. Ony, ásirese Buqardyń az sózben qabyrǵaly oı aıtýy qyzyqtyrady: «Qosyla kóshken qos orda / Qosyla qonbas maldan soń...» nemese «Eki jaqsy dos bolmas, Dos bolsa túbi bos bolmas», «Jamanmen joldas bolmańyz, Kóringenge kúlki eter». Buǵan hakim óz tarapynan ún qosady: «Qudaı bergen bul dostyq – kánniń biri, Muńdasqanda qalmaıdy kóńil kiri. Qoldan dostyq jasap em bolar-bolmas, Itmuryndaı nadannyń jyrtty biri», «Kópten tatý qımasyń, Basyńa jumys túsken kún / Tatýlyqty burynǵy / Ne qylyp ol oılasyn?».
Mahabbat pen ǵashyqtyń jaıyndaǵy oılary da jyraýmen kelisip alǵandaı, úndesip jatady. Buqardyń «Qyzda qylyq bolmasa, Qur shyraıdan ne paıda» nemese «Qalyń maly arzan dep, Jaman qatyn almańyz...» degen sózderin aqynnyń qalamy ilip ala jóneledi: «Qyz izdeseń, qalyń ber, Munym aqyl bolmaı ma?.. Jasaýly dep, maldy dep baıdan alma, Kedeı qyzy arzan dep qumarlanba. Ary bar, aqyly bar, uıaty bar /Ata-ananyń qyzynan ǵapyl qalma». Joǵaryda aıtqanymyzdaı, shyǵarmashylyqta uqsastyq bola beredi. Alaıda Buqardyń sýretti jáne tereń oıly, teńeý sózderiniń Abaıdyń sanasyna sińe bergeni de daýsyz: «Qara arǵymaq arysa, Qarǵa adym jer muń bolar. Esil kózden nur taısa, Bir kórýge zar bolar...».
Perzenti Maǵaýııa daýystap oqyǵan jyraý sózin aqyn yqylaspen tyńdap, ishteı qaıtalaıdy: «Batpaqty saıǵa sý tússe, Atyń aryp kelgende, О́tkel bermes kesherge. Qaıyrsyz ıtke mal bitse, Ańqań quryp kelgende, Saýmal bermes isherge...». Keıde, tipti Buqar jyryna ol uzaǵyraq den qoıady: «Asqar taýdyń ólgeni, - Basyn munar shalǵany. Kóktegi bulttyń ólgeni, - Asa almaı taýdan qalǵany. Aı men kúnniń ólgeni, - Eńkeıip baryp batqany. Aıdyn shalqar ólgeni, - Muz bolyp tastaı batqany. Qara jerdiń ólgeni, - Qar astynda qalǵany. О́lmegende ne ólmeıdi, Álimniń haty ólmeıdi». Buǵan aqyn óz sózin qosady: «О́lse, óler tabıǵat, adam ólmes / Ol biraq qaıtyp kelip, oınap-kúlmes... О́ldi deýge sııa ma, aıtyńdarshy / О́lmeıtuǵyn artyna sóz qaldyrǵan?»
Aldyńǵy býyn aqyndarmen ishteı sóz qaǵystyryp, jaqsy syrlas tapqan sátterde razy kóńilmen kúlimdeıdi: «О́leń – sózdiń patshasy desem, lákın myna sózder óleń patshasynyń tap óziniń aýzynan túskendeı-aý!». Ol «Álemdi túgel kórse de, Altyn úıge kirse de, Aspanda juldyz aralap, Aı nuryn ustap minse de, Qyzyqqa toımas adamzat», – degen sózderden shabyt sáıgúliginiń jalynan sıpaǵandaı jadyraıdy: «Álemdi túgel bilse de, Qyzyǵyn qolmen bólse de... О́mirge toımas adamzat... Qaljyrap kóńil qaraıyp, Qaraýytyp kózi tursa da, Úmitin úzbes adamzat!.. Aı, zamana-aı, zaman-aı, Basty myna tuman-aı, Istiń bári kúmán-aı, Baspaq, tana jıylyp, Pánı bolǵan zaman-aı! Qul-qutandar jıylyp, Quda bolǵan, zaman-aı!».
Tarıh dóńgelegi araǵa belgili bir ýaqyt salyp, keri aınalsa, hal neshik?! Buqardyń ókinishi aqynnyń shıryqqan kóńil pernesin tap basady. Abaı otarlyq quldyqtan qutylýdyń endigi qalǵan jalǵyz joly bilim men ǵylym ekenine ábden senimdi. О́z sózin, ásirese ult keleshegi – jastarǵa arnap, alty Alashtyń azattyǵy jolyndaǵy kúrestiń «beıkúná» – aǵartýshylyq jolyn tańdaıdy. Biz qazir ata-balalarymyz ańsaǵan táýelsizdiktiń kók týyn jelbirete otyryp ta, onyń baıandy bolýynyń taǵy da sol bilimdi, básekege qabiletti, ultjandy urpaqtyń ǵana qolynda ekenin moıyndasaq kerek. Jahandyq qaýip-qaterlerden Alty Alashtyń aman-esen ótip, órkenıetti elder qatarynda bolýy úshin elimizdiń ǵylymı, rýhanı jáne iskerlik áleýetine sózben de, ispen de atsalysý paryz.
Bolat JÚNISBEKOV,
Qazaqstan Ulttyq kitaphanasynyń
ǵylymı hatshysy, jazýshy
