Bank atynan azamattarǵa telefon soǵyp, qyzmetterdi usynatyn alaıaqtar aıylyn jııýǵa asyǵar emes, tipti ýaqyt ótken saıyn údep barady. Áleýmettik jelilerdiń de bank alaıaqtary týraly aqparattardan «beli qaıysyp» tur. Aldaýdyń eń kóp taralǵan túri – alaıaqtar ózin banktiń nemese quqyq qorǵaý organdarynyń ókilderi etip tanystyrady. Osylaısha, qylmyskerler adamnyń jeke aqparatyna qol jetkize otyryp, olardyń banktik shotynan aqsha alady. 2023 jyldyń basynan beri barlyǵy 1,4 myń osyndaı qylmys tirkeldi.
Alaıaqtar qoldanatyn áleýmettik ınjenerııanyń zamanaýı ádisteri tájirıbeli jáne qarjylyq saýatty adamdy da shatastyrýy múmkin. Osyǵan deıin eldiń qarjy naryǵyn «erkin jaılaǵan» qarjy pıramıdalarynyń basym kópshiligi shetelden basqaryldy. Tipti arnaıy ınternet qyzmetterdiń kómegimen aty-zaty belgisiz sheteldik nómirmen qyzmetterin jalǵastyra beretin. Alaıda qazaqstandyq uıaly baılanys operatorlary kez kelgen nómirdi tirkeýdi mindettegen soń mundaı erkinsýdiń joly kesilip, qazaqstandyqtar atynan «sóıleý» qıyndap ketti. Sondyqtan olar profıl sýretine tanymal banktiń logotıpin qoıady da, messendjerdegi «qaýipsiz chatqa» ótýdi usynady. Tipti olardyń Qazaqstan qor bırjasynyń (KASE) jalǵan saıtyn jasap, óz jarnamalarynda KASE logotıpin nemese KASE qyzmetkerleriniń fotosýretterin paıdalanǵany aıtylǵan. Azamattardyń banktegi málimetteri men kartalaryna enýdiń qupııalaryna deıin op-ońaı surap bilýdiń myń san tásilderin meńgerip alǵany aıtylyp ta, jazylyp ta júr. «Tehnıkalyq monıtorıng» maqsatynda degen jeleýmen azamattardan tólqujat derekterin, atap aıtqanda, jeke sáıkestendirý nómiriniń málimetterin bilgisi keledi nemese tekserý úshin dep shot ashýǵa nemese testik-rejimde nesıe alýǵa ótinish berýge jáne úshinshi taraptyń shotyna aqsha aýdarýǵa úndeıdi.
Kıbershabýyldardy taldaý jáne tergeý ortalyǵy alaıaqtyqtyń mundaı túriniń izin kesý múmkin emes ekenin ashyp aıtyp otyr. Sebebi olar mundaı isterdi kóbinese sheteldik servıster arqyly atqaratyn kórinedi. Demek daý-damaıy áli kúnge deıin basylmaǵan qarjy pıramıdalary men búgingi EDB atynan áreket etip otyrǵan qarjy alaıaqtarynyń túp-tórkini – bir. IT shekarany moıyndamaıdy. Qysqasy, qylmysty áreketterdi uıymdastyrýǵa jumsalatyn shyǵyndy paıda eselep jabatyn kóleńkeli-krımınaldy bıznestiń eń keń taralǵan túri.
Búgingi keıipkerimiz Abaı oblysy Aıagóz aýdany Tarlaýly aýylynyń turǵyny, kópbalaly ana Indıra Ekimbaeva bizben áńgimesinde 2023 jyldyń 15 naýryzynda bir kúnde, bir mezgilde 4 birdeı bankten (Evrazııalyq bank, Hoýmkredıt bank, Forte bank, Halyq bank) jalpy somasy 7 mln teńge kredıt onlaın túrde resimdegenin, keıin belgili bolǵanyndaı, ol qarjy belgili bankterdiń esepshotyna aýdarylyp ketkenin baıandap berdi.
I.Ekimbaevanyń aıtýynsha, 2023 jyldyń 15 naýryzynda tórt ret onlaın nesıe alýǵa ótinish bergen. Ol munyń sebebin alaıaqtyq-gıpnozdyq qysymnyń yqpalynda bolýymen túsindirdi. «Semeı qalasynda issaparda júrgen kezde belgisiz nómirden (8 771 650 71 41) qońyraý shalǵan áıel banktiń qaýipsizdik bóliminiń qyzmetkeri Vıtalıı Panteleevıchpen baılanystyratynyn aıtty. Sol sátte menimen baılanysqa shyqqan Vıtalıı Dına Qýandyqqyzy Amanjolova degen áıeldiń meniń atymnan onlaın-nesıe resimdegenin, bul qarjyny óziniń esepshotyna aýdaryp jiberýge daıyndalyp jatqanyn aıtty. Onyń aıtýynsha, mundaı zańsyzdyqta uıaly telefonymnan Eýrazııalyq banktiń qosymshasyn ashyp, aqshany Vıtalıı Panteleevıchtiń atyna ashylǵan esepshotqa aýdarý arqyly ǵana toqtata alady ekenmin», deıdi I. Ekimbaeva.
I.Ekimbaevanyń aıtýynsha, budan ári gıpnoz jaǵdaıynda Eýrazııalyq banktiń qosymshasyndaǵy №5269 9400 3010 3404 karta shotyna aýdarylǵan. Ol bul shot bank qyzmetkerine tıesili dep túsindirdi. Ertesine naq osy banktiń qosymshasy arqyly óziniń atyna 3 mln teńge resimdelgeni belgili boldy.
«Birinshi aýdarymnan keıin alaıaq maǵan whatsapp jelisinde nesıe boıynsha Eýrazııalyq bankten qaryzdyń joǵy týraly anyqtama jiberdi. Sodan keıin alaıaq maǵan Homecredit Bank-ke de solaı isteýdi tapsyrdy, dál osylaı men telefon arqyly 2 mln teńgege onlaın-nesıe resimdedim jáne banktiń 4049 3230 4412 9170 kartochkalyq shotyna 1 mln teńge aýdardym. Bul esepshot Denıs Zolatarev degen azamatqa tıesili eken. Úshinshi ret aýdarylǵan 1 mln teńgeni kimniń atyna jibergenim esimde joq», deıdi I. Ekimbaeva.
Bizdiń keıipkerimiz aıtyp ótkendeı, tap osy jaǵdaı erteńine Fortebankpen qaıtalandy.
«Onlaın-nesıe arqyly joǵaryda aıtyp ótken azamattyń shotyna 1 462 244 teńge, Halyq bankte ashylǵan shotqa 550 000 teńge aýdardym. Maǵan qońyraý shalǵan uıaly telefon nómirlerindegi aýdıo jazbalardyń bári saqtaýly. Men ony Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń, tıisti oryndardyń atyna jazylǵan aryzda kórsettim. Birneshe saǵattyń ishinde 4 nesıe alýǵa májbúrlegen faktordyń sebebin tıisti oryndar tekseredi dep úmittenemin. Menimen telefon arqyly baılanysyp, nesıe resimdeýge qatysqan azamat Almaty qalasynda turady. Kúni keshege deıin uıaly telefony baılanys aıasynda boldy. Kıberqylmyspen aınalysatyn arnaıy jasaqtalǵan bólim Antı-fraýd qyzmetkerlerimen kómegimen túıtkilderdi tarqatýǵa bolar edi. Abaı oblystyq prokýratýrasy meniń atyma resimdelgen kredıtter boıynsha Evrazııa bankinen osy kúnge sheıin eshqandaı tergeý isine qatysty derekterdi ala almaı otyr. 2023 jyldyń 16 naýryzynda alaıaqtar meniń atyma onlaın-nesıe bergen tórt bankke – Eýrazııalyq bank, Hoýmkredıt bank, Forte bank, Halyq banktiń qaýipsizdik qyzmetine bul nesıelerdi tóleýdi keıinge qaldyrýdy suraımyn. Meniń bul nesıelerdi tóleýge qarjylyq múmkindigim joq», deıdi I.Ekimbaeva.
Biz tildesken kelesi azamat, almatylyq Qýanysh Aıtqazyqyzy 2023 jyldyń 23 shildesinde keshki saǵat 18.37-de telefon arqyly ınternet alaıaqtardyń arbaýyna tap bolǵanyn, ózin Kaspıı banktiń qaýipsizdik bóliminenmin dep tanystyrǵan bireý onyń atynan Halyq jáne Hoým kredıt bankterinen belgisiz Rahymjanov degen adam nesıe alǵanyn jáne ony bankke qaıtarýy kerek ekenin aıtyp, eki bankten 7,5 mln nesıe resimdetkenin aıtyp berdi. Bul qarjynyń 1 mln teńgesin Aımahanbet Dosymjan Erjanulynyń atyna jazylǵan DCard 4302355499 kartaǵa, DCard №4302490191 kartaǵa – 1 mln teńge, DCard 4302490123 – 1 mln teńge, «Jýsan banktegi» Vavýlın Vadım Vladımırovıchtiń atyna jazylǵan №KZ89886 Y220007416818 kartaǵa 1 mln aýdar-
ǵan.
«Halyq bankten de osylaı aýdarym jasadym. Arada birer mınýt ótkende joǵarydaǵy bankterden «sizdiń atyńyzdan nesıe resimdeldi» degen habarlama kelgende ǵana aldanǵanymdy bildim. О́zderin bank ókilimiz dep tanystyrǵandar 87077895303, 87476757488, 87011553874, 87078262687 degen whatsapp nómirlerinen habarlasty. 2023 jyldyń 26 shildesi, tańǵy saǵat 10.00-den 10.35-ke deıin 87087099681, 87074560443, 87085022510 nómirlerinen 27 ret qońyraý shalyp, qoqan-loqy kórsetti. Almaty qalasy Vasnesova kóshesi 27/92 de ornalasqan «Halyq banktiń» basshysy da alaıaqpen sóılesip, telefon arqyly oqıǵanyń kýágeri boldy», deıdi Qýanysh Aıtqazyqyzy.
Q.Aıtqazyqyzy 25 shilde kúni «Halyq banktiń» 7111 nómirine qońyraý shalǵanda olar keńsege kelýin ótingenin, Qaskeleń qalasynyń ishki ister basqarmasyndaǵylar nesıeniń kúshi joıylady degen úmitke senip qalýǵa bolmaıtynyn aıtty. 2023 jyly 31 shilde kúni Hoým kredıt banktiń qaýipsizdik qyzmetinen habarlasqan Alısher Matybaev ta banktiń tek ýaqytsha demalys bere alatynyn jetkizdi», deıdi Q.Aıtqazyqyzy.
Bul tusta «aldaǵan kim, aldanǵan kim?» degen rıtorıkalyq suraqqa jaýap izdeýden aýlaqpyz. Bul jaǵdaıdy mıllıondaǵan adamdy san soqtyryp ketken qarjy pıramıdalarymen salystyrýǵa bolmaıdy. Alǵashqy top pen salymshylar arasyndaǵy kelisim qarabaıyr qujattarǵa negizdeldi. Al bul joly alaıaqtar EDB atynan áreket jasap otyr.
Alǵashqy keıipkerimiz I.Ekimbaeva aıtyp ótkendeı, olardyń qolynda kez kelgen banktiń Qaýipsizdik Keńesi arqyly bekitilip beretin qujattary bolǵan. Demek bankterimizdiń kıberqorǵanysy qaýipsizdik talaptaryna saı kelmeıtinin kórip otyrmyz. Keıbir táýelsiz sarapshylar aıtyp júrgendeı, ishki naryqta jaılap jatqan 27 banktiń ishinen tek Kaspıı bank qana osy talapqa saı keledi eken. Bul jaǵdaıǵa bankterimizdiń aqparattyq tehnologııasynyń kemshiligi emes, kıberhakerler oılap tapqan ádistiń sol tehnologııadan oq boıy ozyp júretini ǵana emes, adamdardyń jeke basyna qatysty qupııa qujattardy ońdy-soldy taratyp júretini sebep bolsa kerek.
Keı jaǵdaıda bankter klıentterin qorǵaýdy qamtamasyz etý úshin qoldanatyn júıelerdiń kóptigimen shatastyryp alady. Qazaqstannyń aqparattyq qaýipsizdik qaýymdastyǵynyń ókili Vıktor Pokýsov jýrnalıstermen árbir kezdesýde barlyǵy klıenttiń kompıýterlik saýattylyǵy men aqparattyq qaýipsizdik mádenıetiniń deńgeıine baılanysty ekenin aıtýdan sharshaǵan emes. «Qarjy alaıaqtary men klıent arasyndaǵy mámile jeke qupııa kodtaryn jarııa etýden bastalady. Bul múldem tanymaıtyn adamǵa páter kiltin berýmen birdeı. Mysaly, bankten SMS kelse, kodty eshkimge, tipti bank qyzmetkerine aıtýǵa bolmaıdy. Sizge SMS bolyp kelgen derek aqparattar bazasynda saqtalyp qalady. Kıberhakerlerge bizdiń bazamyzdaǵy málimetter qorynyń esigin ashyp beretin qarý osy bolsa kerek», deıdi ol.
Onyń aıtýynsha, jalǵan nesıeniń resimdelýine adam faktory kináli. Bizdiń eldegi qaýipsizdik tehnologııasynyń bári Batys elderinen kelgen. Elimizde kompıýterler men uıaly telefondar jaqynda paıda boldy, sondyqtan adamdar ınternettegi alaıaqtyqqa daıyn emes. Sol sebepti halyqtyń qaryz júktemesin azaıtý ǵana emes, qarjylyq saýattylyqty arttyrý memleket úshin №1 strategııalyq mindet bolý kerek. «Onlaın-nesıe qalypty jaǵdaıǵa aınaldy. Bankter óz klıentin qorǵaý shemalaryn oılap tapsa, alaıaqtar osy qorǵanysty aınalyp ótý úshin soǵurlym kóp shema oılap tabady», deıdi V.Pokýsov.
Ishki túısik EDB-de salymshylar týraly qupııa aqparattardy usynýshy nemese satýshy toptar bolýy múmkin degen suǵanaq oı sanamyzda jyl etse de ony kóńilimizdiń tórine ozdyrýǵa asyǵyp otyrǵan joqpyz. Ulttyq bank bastaǵan birneshe ekinshi deńgeıli bank alaıaqtardan saqtaný qajetin aıtyp jatyr.
Osy jyldyń shilde aıynda Reseıdiń Memlekettik Dýmasy bankterdi urlanǵan qarajatty klıenttiń erikti kelisiminsiz aýdarǵan jaǵdaıda 30 kún ishinde qaıtarýǵa mindetteıtin zań qabyldady. О́zgerister kelesi jyly kúshine enedi. «Zań qabyldanǵannan keıin bankter men basqa da operatorlar kúdikti aýdarymdardy muqııat tekserip qana qoımaı, azamattardyń aqshasy alaıaqtardyń qolyna túspeýi úshin sharalar qabyldaýdy talap etedi. Al bul mindettemelerdi elemeıtin bankter urlanǵan aqshany adamdarǵa qaıtarýǵa májbúr bolady », dedi Memlekettik Dýmanyń tóraǵasy Vıacheslav Volodın.
6 sáýirde Qazaqstan bankteri men uıaly baılanys operatorlary alaıaqtyqtyń jańa túriniń paıda bolýyna baılanysty birlesken málimdeme jasady. Beeline, Eurasian Bank, Forte Bank, Halyk Bank, Home Credit Bank, Jusan Bank, Kaspi Bank, Kcell, Nurbank, Tele2/Altel, Sentr Kredıt Banki, Bank VTB (Qazaqstan) birlesken málimdemesinde kórsetilgendeı, bank qyzmetkerleri telefon arqyly sóıleskende eshqashan basqa shottarǵa aqsha aýdarýdy usynbaıtyny, qupııa sózder men qupııa kodtardy suramaıtyny, qyzmetkerleriniń klıentterge sheteldik nómirlerden qońyraý shalmaıtyny ashyq aıtyldy.
Al Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Ábilqasymova da nesıe alýda alaıaqtarǵa aldanǵan qazaqstandyqtarǵa shyǵyndy óteý máselesi pysyqtalyp jatqanyn habarlady. «Bul turǵyda alaıaqtyq jolmen turǵyndarǵa nesıe resimdelýi múmkin nemese adamdardyń jeke qarajaty jymqyrylýy yqtımal. Eger sot sheshimi bolmasa, onda qarjy ınstıtýty jaǵynan mundaı ótemaqy júzege asyrylmaıdy. Ekinshiden, eger aqparattyq qaýipsizdik nemese banktiń aqparattyq júıeleri kemshiligi saldarynan salymshynyń aqshasy jymqyrylsa, ıaǵnı bul salymshynyń kinási bolmasa, onda biz zańnamalyq deńgeıde banktiń ótemaqy tóleýi jónindegi mindettemesin qarastyrǵymyz keledi», dedi M. Ábilqasymova.
Onyń aıtýynsha, bul prosedýranyń mehanızmi men algorıtmi ázirlenip jatyr. Onda alaıaqtyq operasııalardyń barlyq tıpologııasy, aqparattyq qaýipsizdik pen smartfondarǵa arnalǵan qosymshalarǵa qatysty talaptar eskerilmek.
«Eger bul talaptar buzylsa, qarjy uıymdary úshin tıisti jaýapkershilik qarastyrylady. Sıfrlyq tehnologııalar ártúrli qarjylyq operasııany, sonyń ishinde nesıe alýdy júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Biraq bankke barýdyń qajeti joq yńǵaıly qyzmetterdiń kemshiligi bar – alaıaqtar shottarǵa ońaı qol jetkizýge jol ashyp otyr. О́tken jyldyń ózinde osyndaı 11 myń qylmys tirkelgen. Onyń jartysyna jýyǵy – zańsyz nesıeler.
Ekonomıst Maqsat Halyq mundaı qujatty ázirleýdiń ýaqyty áldeqashan keldi dep esepteıdi. «Nesıeler bank qyzmetkerleriniń kómegimen berilgen jaǵdaılar kóp. Olar alaıaqtarmen birge jumys istegen», deıdi ol.
Eger zań jobasy Parlamentten ótip, zańdyq kúshine ense, Qylmystyq nesıeler sot sheshimimen keshiriledi. Sondyqtan azamattar áli de nesıe aqshasyn almaǵanyn dáleldeýi kerek.
Táýelsiz sarapshylardyń aıtýynsha, bankterge qoıylatyn talaptardy qaıta qaraý josparlanyp jatyr. Kóp kóńilinde jalǵan nesıe nemese salymshyǵa aldanyp qalǵanyn dáleldeý úshin kóp ýaqyt kerek. Biraq daıyndyq ta ázirge oń. Otandyq bankter bıometrıka arqyly klıentterdi qashyqtan sáıkestendirýdi engizip, kıberqylmyspen kúresýge baǵyttalǵan jumystardy jetildirip jatyr.
Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń aqparattyq saıasat basqarmasynyń basshysy Dmıtrıı Akmaevtyń aıtýynsha, el mıkroqarjy uıymdaryn eki faktorly sáıkestendirýdi esepke alýdy, ESQ tekserýdi nemese Aqparattyń derekqorymen tekserýdi mindettedi. Demek munyń bárin aldaǵy ýaqytta aınalymǵa enýge tıis Zańnyń kúretamyryna qan júgirtetin qosymsha faktor retinde paıdalaný kerek.
ALMATY
