Munyń sebebin «Delfınniń» ıesi, kásipker S.Balaev «Habar -24» telearnasyna bergen suhbatynda: «Jezqazǵan jylýmen-sýmen qamtý kásiporny eseptegish quralmen emes, qubyrdyń dıametrimen esepteıdi. Nátıjesinde, bar-joǵy úsh aı ishinde 13 mln teńge qaryzǵa battyq. Bizge eskertpesten qys ishinde jylý men sýdy aǵytyp tastady. Sonyń kesirinen basseın qatyp, barlyq qubyr jaryldy. Bos turǵan soń túbi keýip, jarylyp, sý kete bastady», dep túsindirgen eken.
Búlingen dúnıe ájeptáýir qarjyny qajet etedi. Kásipker Jezqazǵan qalasynyń basshylyǵynan qarjylaı kómek kórsetýdi ótinedi. Biraq qala basshylyǵy buǵan zańdy negiz joq ekenin alǵa tartyp, qarjy qarastyrýdan bas tartady. Bul jerde ákimdikti kinálaýǵa bolmaıdy. Kásipker budan soń elimizdegi qarjylyq qoldaý tanytatyn ortalyqtarǵa júginýge májbúr bolǵanyn aıtady. Biraq jumysy toqtap turǵan nysandy bankter kepilge almaıtyn bolyp shyqty. Sóıtip, ol qarjy qıynshylyǵyna tap bolady. Al keshegi basseın birtindep búlinip, kórer kózge azyp-toza bastaıdy.
Negizi bul basseın kezinde «Qazaqmys» korporasııasyna qarasty bolǵan. Keıin korporasııa kásipker S.Balaevqa satqan. Osy arada bir qyzyǵy, 2016 jyly da Jezqazǵan jylýmen, sýmen qamtý kásipornynyń sýaqysyn kóterip jiberýi saldarynan basseın jarty jyl boıy jabylyp qalǵan edi. Sol kezde kásipker «Qazaqmystyń» kómegimen basseındi qalpyna keltirgen edi. Buǵan jergilikti «Podrobnostı» gazetiniń 2016 jylǵy 21 shildedegi sanynda jaryq kórgen «Basseın «Delfın» ojıl» degen maqala dálel. Sol joly «Qazaqmys» pen kásipker arasynda kelisim jasalyp, korporasııa basseın qyzmetin paıdalanǵan eńbekkerleri úshin aqynyń 90 paıyzyn ózi tóleýge mindetteme alǵan edi. Bul eki jaqqa da óte tıimdi edi. Biraq keıin jaǵdaı basqasha sıpat aldy.
Keıin 2019 jyldan beri jabyq turǵan basseın týraly sóz Jezqazǵan jurtshylyǵy arasynda qaıtadan kóterilip ketti. Nege? Buǵan oblys ákiminiń kezekti apparat jıynynan soń Ulytaý oblysy ákimdiginiń áleýmettik jelilerdegi paraqshasynda «Delfın» basseıni jaqyn arada ákimdikke qaıtarylatyny týraly jarııalanǵan. Bir qaraǵanda, qoldanystan shyǵyp qalǵan basseınniń qaıtadan halyq ıgiligine jumys isteıtini týraly habardan qýanyshtyń lebi esýi tıisti edi. Degenmen jezqazǵandyq qoǵam belsendileriniń biri Svetlana Ońǵarbaeva jelide «Qurmetti aǵaıyndar! 150 mln-ǵa qulaıyn dep turǵan nysandy qalaı satyp almaq bizdiń ákimdik? Kim úshin, ne úshin?» degen másele kótergeni kópshilikti kádimgideı oılandyryp tastaǵan tárizdi. Sondyqtan biz de óz tarapymyzdan Jezqazǵan qalasynyń ákimi Qaırat Shaıjanovqa máseleniń mánisin bilmek nıetpen habarlastyq.
– Bizdiń qalaǵa basseın aýadaı qajet. Bul másele qala halqymen kezdesýlerde únemi kóteriledi, qoǵam belsendileri de jazyp jatady. Qaladaǵy burynǵy «Delfın» basseıniniń qojaıyny nysandy tek satylymǵa shyǵaratynyn, ony qaıtadan óz kúshimen iske qosa almaıtynyn aıtady. Jáne ol nysandy 150 mln teńgege baǵalap otyr, bir teńge túsirgisi joq. Biz sol baǵaǵa satyp alǵymyz keledi, – dedi ol.
Ákimniń mundaı jaýaby taǵy da qosymsha birneshe suraqty týyndatty. Al qoǵam belsendisiniń «qulaıyn dep turǵan nysan» degeni qanshalyqty ras? Bul rette Q.Shaıjanov nysanǵa tehnıkalyq saraptama jasatqanyn, paıdalanýǵa bolatyny jóninde qorytyndy alǵanyn aıtady. Ákimniń jekemenshik nysanǵa qalaı, qaıtip tehnıkalyq saraptama jasatyp júrgenin, sol úshin bıýdjettiń qansha qarjysy jumsalǵanyn aıtyp jatpadyq. Biraq 2022 jylǵy 10 qarashada oblys basshysynyń Jezqazǵan qalasyndaǵy birqatar nysandy aralaǵany týraly jarııalanǵan habarda «Delfın» jóninde «Kóptegen jyl boıy bos turǵany jáne is júzinde apatty jaǵdaıda» ekeni jazylǵan. Demek S.Ońǵarbaevanyń «qulaıyn dep turǵan nysan» degen dabyly aqıqattan alshaq emes.
Osyndaı kúıdegi nysanǵa kúrdeli jóndeý jasaýǵa bıýdjetten taǵy da qomaqty qarjy bólýge týra keletini aıtpasa da túsinikti. Al odan keıin nysandy ustap turý, qyzmetin qamtamasyz etý úshin jumsalatyn shyǵyndar she?
2022 jylǵy 16 maýsymda Prezıdent Jezqazǵan qalasyna jumys saparymen keldi. Oblystyń endi ǵana qurylyp jatqan kezi. Prezıdent jańa oblys ortalyǵyna korporasııa tarapynan ishinde jaqsy basseıni bar, deneshynyqtyrý-saýyqtyrý keshenin tartý etse, jón bolar edi degen oı tastady. Bul bile bilgenge «Qazaqmystyń» qos basshysy V.Kım men E.Ogaıǵa berilgen naqty tapsyrma edi. Olar usynysty qup alyp, oryndaýǵa ýáde berdi. Sodan beri birshama ýaqyt ótse de, jergilikti bılik tarapynan jiberilgen keıbir oralymsyzdyqqa baılanysty bul jumysqa «Qazaqmys» endi-endi ǵana kirise bastady. Sátin salsa, nysan 2024 jyldyń qarashasynda paıdalanýǵa berilmek. Muny nege aıtyp otyrmyz? Eger oblys ortalyǵynda Prezıdent tapsyrmasy arqyly basseıni de, basqasy da bar keshen salynyp jatsa, apatty jaǵdaıda turǵan nysandy satyp alýdyń qanshalyqty qajettiligi bar? Buǵan qala basshysynyń mynandaı qarsy ýáji bar.
– «Qazaqmys» salyp jatqan deneshynyqtyrý-saýyqtyrý keshenindegi basseın nebári 4 jolaqty,
25 metrlik qana bolady. Al bizge keregi 8 jolaqty, uzyndyǵy 50 metrlik basseın, – deıdi ol.
Osy arada taǵy bir túsiniksizdik týyndaıdy. Jezqazǵan oblys ortalyǵyna aınalmaı turǵanda qalada sport keshenin salý josparlanyp, sonyń ishinde 4 jolaqty, 25 metrlik basseın bolady dep jobalanǵan edi. Endi Prezıdent tapsyrmasy boıynsha salynatyn jańa keshende de sol eski jobadaǵy basseın salynatyn bolǵany ma? Qala ákiminiń sózine qaraǵanda solaı sekildi.
Al oblysqa tanymal sport janashyry, qoǵam belsendisi Saıat Balmaǵambetov bulaı bolýy múmkin emes dep sanaıdy.
– Prezıdent tapsyrmasyn oryndaýǵa «Qazaqmys» asqan jaýapkershilik tanytyp otyr. Múlde jańa joba qolǵa alynady dep oılaımyn. Keshen qurylysyna korporasııa 8 mlrd teńge qarjy qarastyrýda. Mundaı qarajatqa beınelep aıtqanda, elde joq keshen salyp shyǵýǵa bolady, – degen ol óziniń keıbir usynystaryn jergilikti basshylarǵa bildirgen kórinedi.
Ol «Delfındi» bıýdjet qarjysyna satyp alý ózin-ózi aqtaıtyn qadam ekenine sene qoımaıdy. Árıne, árkimniń ártúrli pikiri bolatyny belgili. Apatty jaǵdaıdaǵy nysandy qazynanyń qarjysyn jumsap, satyp alýdyń qanshalyqty májbúrlikten týyndap otyrǵany shyn máninde túsiniksiz. Jańadan deneshynyqtyrý-saýyqtyrý kesheniniń qurylysy bastalyp jatqanyn joǵaryda aıtyp óttik. Demek kóp keshikpeı halyqtyń suranysy óteledi. Negizi kópshilikke keregi oqý-jattyǵýǵa arnalǵan basseın emes, jaz mezgilinde sýǵa shomylyp, demalýǵa qolaıly ashyq basseın desek, qatelese qoımaımyz. Jelidegi halyqtyń oı-pikir, usynystaryn bir saralap ótkende uqqanymyz – osy.
Jezqazǵannyń irgesindegi Sátbaev qalasynda standartqa saı qysy-jazy jumys isteıtin jabyq jáne jeke kásipkerdiń ıeligindegi 300 oryndyq ashyq basseın de jumys istep tur. Bulardyń bir-birine esh kedergisi joq. Ashyq basseın eki aýysymda jumys isteıdi. Adam qarasy eshqashan úzilmeıdi. Kelýshiler de, basseın ıesi de dán rıza. Jezqazǵandyqtardyń basym kópshiligine keregi de osyndaı basseın bolsa kerek. Máseleni bıýdjet arqyly sheshý – ońaı. Al kásipkerlerdi osyndaı bızneske tarta bilý, onyń tıimdiligin túsindirip, qyzyǵýshylyǵyn arttyrý – qıyn.
Jezqazǵan qalasynyń ákimi Q.Shaıjanov bizben áńgimesinde «Delfın» tóńiregindegi máseleni «Satyp alý kerek pe, joq pa?» degen suraqty áleýmettik paraqshaǵa shyǵaryp, daýys berý nátıjesine qaraı sheshkisi keletinin bildirdi. Bir qaraǵanda, halyqtyń ózi sheshsin degen durys sekildi. Degenmen túıin bulaı tarqatylmaýy kerek. Máseleniń sheshimin tańdaýdy halyqqa usynatyn da, usynbaıtyn da sátter bolady. Bar máseleni halyqtyń tańdaýymen ǵana sheshetin bolsaq, bılik organdary ne úshin kerek? Qala basshysynyń mundaı qadamǵa «qulaǵaly turǵan nysandy óziniń áldebir múddesi úshin satyp aldy» degen áńgimege, sózge qalmaý úshin barǵysy keletinin túsinýge ábden-aq bolady. Biraq daýys berýdiń qalaı júrgiziletinin, árbir daýystyń ar jaǵynda kimder turatynyn qalaı anyqtaýǵa bolady? Sondyqtan máseleni sheshýge sonshalyqty jeńil qaraýǵa bolmaıdy. Naqty esep-qısapqa negizdelgen, tereń súzgiden ótkizilgen saraptamaǵa súıene otyryp, kabınette qabyldanýǵa tıis sheshimdi halyqqa qaraı «ózderińiz sheshińizder» dep syrǵyta salý, jaýapkershilikten qashqaqtaý sekildi.
Demikken «Delfınniń» jaı-kúıi qazynanyń qarjysyn quıǵannan jaqsaryp shyǵa kele me? Eń basty suraq – osy. Tıimdi me, joq pa?
Jezqazǵan qalasy
