Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Kózden tasa bolǵan taý-taý qaldyqtar buǵan deıin qala syrtyndaǵy polıgon shuńqyrlaryna esepsiz kómilip keldi. Olaı jalǵasa berse másele ýshyǵatynyna mán berilip, álemdik tájirıbege saı salaǵa qatysty zań qabyldandy. Sodan beri qoqysty suryptap kómý júıesine kóńil bólingenimen, jaramsyz qaldyqtardy qaıta óńdeý isine áli de qaýqarsyz bolyp turmyz. Qoqysty qaıta óńdeýge mashyqtanǵan elder eski buıymdarǵa ekinshi ómir syılap jatqanda, eki mıllıonnan asatyn halqy bar megapolıste qoqys shyǵarýmen aınalysatyn seriktestik pen jaýapty basqarma arasynda daý týdy.
Aı basynda Almatylyq kásipkerler qaladaǵy qoqys máselesine qatysty qordalanǵan problemalardyń baryn alǵa tartyp, ózderin ashyndyrǵan keıbir jaıttarǵa qatysty qoǵamnan arasha surady. Atap aıtqanda megapolıstegi qoqystardyń basym bóligin tasymaldap, suryptaýmen aınalysatyn «AQ Tártip» JShS ujymy qala basshylyǵyna bazynasyn bildirdi.
Eldegi Ekologııalyq kodekske 2016 jyly qoqysty suryptamaı kómýge jol bermeý týraly qaýly engeni málim. Jańa erejelerdiń qoldanylý merzimi 2019 jyldan bastap belgilengen edi. Osylaısha, Ekologııalyq kodekstiń talaptaryn oryndaý úshin elimizdiń ár qalasynda qoqys suryptaý kesheni 2019 jyldyń 1 qańtaryna deıin salynýǵa tıis bolatyn. О́kinishke qaraı, keıbir aımaqtar úshin bul áli kúnge deıin kúrmeýi kóp kúrdeli másele retinde qalyp otyr. Al mıllıondar toǵysqan megapolıs jeke ınvestorlardyń kómegimen atalǵan máseleniń oraıyn tapqandaı bolǵan. Ákimdik tarapynan qymbat keshenniń qurylysy men iske qosylýy tek jeke ınvestordyń qarajaty esebinen júzege asatyny aıtylyp, qatty turmystyq qaldyqtardy basqarýdyń keshendi júıesi engizildi. Sodan beri «AQ Tártip» uıymy jeke ınvestor retinde óz esebinen jer satyp alyp shahardyń qoqys máselesin qolǵa alǵan. Jeke seriktestiktiń esebinen 2018 jyly qýattylyǵy jylyna 550 myń tonna qoqys suryptaýǵa qaýqarly keshen salyndy. Oǵan sońǵy úlgidegi jabdyqtar ornatylyp, qalanyń barlyq qoqys tasıtyn kólikteri jańartylǵan. Polıgondy eýropalyq standarttar boıynsha tolyq qalpyna keltirý jumystary júrgizilip, shartqa sáıkes ınvestısııalardyń ótelý merzimi 25 jyl dep belgilengen.
«Qalanyń ekologııa basqarmasy osy eńbegimizdi elemeı, jeme-jemge kelgende 25 jylǵa belgilengen kelisimshart aıaq asty bolǵaly tur» degen uıym ókilderi narazylyqtaryn bildirdi.
«Kúni búginge deıin jaýapty basqarma bizge jobany oryndaý quqyǵyn bergeni bolmasa, basqa máselelerge aralasqan joq. Qala boıynsha qoqysty jınaý jáne shyǵarý qyzmetin abyroımen oryndap kelemiz. Naqty aıtar bolsaq, jylyna 360 myń tonna, táýligine 1,5-2 myń tonna qoqysty jınap shyǵaramyz. Bul jobamen kúnine 45 vagon aınalysady. Búginge deıin TMD jáne Ortalyq Azııa elderindegi qoqystardy shyǵarý jáne suryptaý boıynsha eń kásibı operator retinde moıyndaldyq. Sondaı-aq elimizdiń túrli qalalarynyń ákimdikterine salaǵa qatysty keńes berip, óńirlerdegi mamandardy oqytyp kelemiz. Qoqysty shyǵarýǵa, suryptaýǵa jáne kómýge tartylǵan kompanııalar tobynyń 500 qyzmetkeriniń keminde 20 paıyzy biliktilikti arttyrý úderisterine qatysady. Bárimizdi tosyrqatqan jaı aradaǵy kelisimsharttyń aıaq asty jaramsyz dep tanylýy. Bul Ekologııalyq kodekstiń buzylýyna jáne Almaty qalasynyń turǵyndary men qonaqtary úshin belgili bir táýekelderge ákelýi múmkin», deıdi seriktestik basshysy Nurlan Baıtóreev.
О́z kezeginde qalalyq Ekologııa basqarmasynyń da seriktestikke qatysty aıtar ýáji joq emes. Basqarma basshysy ujym monopolııaǵa jol bergen dep pikir bildirgenge uqsaıdy. Baǵa máselesine qatysty da ujymǵa taǵar mini bar. Kúni búgin qalada qoqys shyǵarýǵa turǵyn basyna shaqqanda 553 teńge tólenedi. Kompanııa ókilderi bul qarajat qymbat dep aıtýǵa kelmeıtinin alǵa tartyp otyr. Keıbir sarapshylardyń pikirinshe, eger «AQ Tártip» óz jumysyn toqtatar bolsa, Almaty úsh kúnniń ishinde qoqys alańyna aınalýy ǵajap emes. «Al basqa merdigermen kelisimshart jasaý jumystarynyń ózi kemi úsh aıǵa sozylýy múmkin. Jańa kompanııa tarıfti ósiretini taǵy anyq», deıdi olar.
«Jaýapty basqarma ujymǵa qatysty kelisimshartty buzyp, óreskel qatelikke jol berip otyr. Jap-jaqsy jumys istep turǵan júıeni ózgertý kimderge qajet bolǵany belgisiz. Birinshiden, ujymnyń monopolııaǵa jol bergen-bermegenin ákimdik emes, monopolııaǵa qarsy agenttik anyqtaıdy. Kórip otyrǵanymyzdaı baǵa 2017 jyldan beri ózgerissiz qalǵan. Negizsiz aıtylǵan pikir úshin zań aldynda jaýapqa tartýǵa da bolar edi. Búgingi naryqta básekege qabiletti, barlyq talapqa saı sońǵy úlgidegi tehnıkamen jaraqtalǵan qoqys shyǵarýmen aınalysatyn ujymdar neken-saıaq. Ujymnyń qyzmeti toqtar bolsa, barlyq tehnıkasyn alyp ketedi. Al jańa kelgen kompanııany qurylǵylarmen qamtý bıýdjettiń bir búıirin jabardaı qyrýar qarjyny talap etedi. Sondyqtan jaýaptylardyń mundaı negizsiz qadamǵa barmaǵany abzal», deıdi zańger Makısh Esqaraev.
Seriktestik pen basqarma arasyndaǵy daý baıypty sheshimin taba jatar. Al qoqysty suryptaý men qaıta kádege jaratý máselesin jolǵa qoıýǵa keshendi qózqaras qajet ekeni anyq. El aýmaǵynda jylyna 5 mıllıon tonnadan astam qaldyq shyǵarylatyn bolsa, onyń mıllıon tonnaǵa jýyǵy Almaty qalasyna tıesili. Biz aıtyp otyrǵan qoqys kóleminiń 10 paıyzyn qaıta óńdegenniń ózinde qaldyqtardyń 90 paıyzy polıgondar men zańsyz qoqys oryndarynda jyldap jınala beredi. Bul óz kezeginde qorshaǵan orta úshin qolaısyz jaǵdaı týdyratyny belgili. Elimizdegi qoqys polıgondarynyń jartysyna jýyǵy qaldyq sýlardy jınaý jáne qaıta óńdeý júıesimen jabdyqtalmaǵanyn eskersek, bul turǵyda alańdaýǵa negiz bar.
Resmı derekter boıynsha, kún saıyn álemde 4 mıllıon tonnaǵa jýyq qoqys jınalady. Ǵalymdar endi jıyrma jyldan keıin bul kórsetkish 12 mıllıon tonnadan asyp jyǵylady dep esepteıdi. Sondyqtan qoqysty qaıta suryptap kádege jaratý isin qarqyndy ilgeriletý álem elderin tolǵandyrǵan negizgi máseleniń biri bolyp otyr.
«Nıý-Iork, Ystanbul sekildi alyp megapolıster qaldyqty suryptap jınaýdyń ozyq tájirıbesin áldeqashan jolǵa qoıǵan. Halyq ta turmystyq qaldyqtardy jiktep, arnaýly jáshikterge salýǵa daǵdylanǵan. Bul – sala mamandaryna úlken kómek ári qorshaǵan ortaǵa qamqorlyq. Bizdiń úlken qalalarda bul júıe qanatqaqty joba retinde iske asa bastaǵandaı bolyp edi. Degenmen, nátıje kóńil kónshitpeıdi. О́kinishke qaraı, buǵan bizdiń resýrsymyz da, turǵyndardyń mádenıeti de saı kelmeı tur», deıdi ekolog Móldir Aıtqalıqyzy.
ALMATY
