Taldyqorǵannyń Arbaty mańaıyna úımelegen saýdagerden aıaq alyp júrgisiz. Quzyrly organdar qýǵanymen qaıta jınalady. Bular basqa saýda núkteleriniń qyzmetine kedergi keltirip qana qoımaı, jol bógep, keptelis týǵyzyp jatyr. Retsiz ornalasqan jabaıy bazarlardy retke keltirý úshin ákimdik tarapynan arnaıy usynys nemese arnaıy joba bolǵany jón. Sebebi turǵyndar «erikkennen shyqpaımyz, kúnkóristiń qamy» dep otyr.
«Meniń saýdamen aınalysqanyma 2-3 jyl boldy. Altyn Orda bazarynan jemis-jıdek satyp alyp, osynda ákelip saýdalaımyn. Men turǵan oryn Qaraǵash saýda ortalyǵyna tıesili. Olarǵa azyn-aýlaq aqsha tóleımin. Jabaıy saýda degenge kelmes, eger tártip saqshylary tıisse, ortalyq basshysynyń ruqsaty baryn aıtamyn. Baǵa bárine ortaq, keıbir merzimi ótip bara jatqan jemisterdi sál arzandatyp satamyz», deıdi Láılá Álıqyzy.
Jaqynda osy máselege qatysty qalalyq depýtattar men qoǵamdyq keńes músheleri birlesip, qala basshysy Ernat Bázildiń usynysyn ortaǵa salǵan. Orta jáne shaǵyn kásip kózderin qalaı damytamyz degen saýal aıasynda ózara áńgime órbitken edi. Jabaıy saýdaǵa jol bermeý úshin qandaı amal qarastyraryn sheshken-di.
Árıne, zańsyz saýda qylmyspen para-par. Kóshe bazarynda tazalyq saqtalmaıtyny taǵy bar. Oǵan saýdager jaýapkershilik ala ma, almaı ma, ol óz aldyna bógenaıy bólek áńgime. Saqtaý merzimi ótip ketken kókónisterden balalardyń ishi ýlanyp jatyr, ony da oılaǵan jón.
«Saýda máselesi bizdi burynnan tolǵandyryp júr. Jańadan jańalyq ashyp, bireýdi kinálaǵymyz kelip otyrǵan joq. Áıtse de, túıtkil bulaı jalǵasa berse, ózimiz japa shegemiz. Sondyqtan qaıtkende de bir sheshimin taýyp, jabaıy saýdanyń aldyn alýǵa mindettimiz. Árıne, ony aqyldasyp, bul qadamǵa barǵan azamattarmen jeke tildesip, josparly ári tujyrymdamalyq sheshim qabyldap, isti sheshý shart. Qalamyzdyń eń bir kórikti ári halyq serýendeıtin orny – arbat. Onyń ózge qalalardaǵydaı taza ári turǵyndarǵa jaıly bolǵany jón. Sol sebepti birlese atsalysaıyq», deıdi qala ákimi E.Bázil.
Onyń aıtýynsha, jańa qurylǵan Jetisý oblysynyń ortalyǵy Taldyqorǵan qalasyna tyń jobalar qajet. О́ńirdiń órkendeýi qalanyń áleýmettik deńgeıinen-aq kórinip turady.
Máselen, ortalyq bazardyń mańyndaǵy kóshelerdiń irgesi – tolǵan jabaıy saýdanyń oshaǵy. Gaýhar ana kóshesi men aqyn Sara kóshesiniń qıylysy, Qabanbaı batyr men Shevchenko kóshelerinde de ártúrli taýar satyp turǵandardy jolyqtyrasyz. Kólik jolyn bógegen saýdagerler, naǵyz keptelistiń qyzǵan jerinde ornalasqan. Júrgizýshiler kóligin qoıar oryn tappaı dal bolady. Shatyr astynda bolmasa, saýda nysandarynyń aldynda kóleńkelep ornalasqan satýshylar jabaıy saýda kórigin qyzdyryp tur. Munyń sheshimi ońaı bolmasy anyq. Sebebi buǵan deıin birde-bir ákimniń jaǵdaıdy retteýge shamasy jetpedi. Nege deseńiz, saýda ortalyqtarynyń tóbesinen qaraıtyn «kryshasy» myqty.
«Arbatty jaǵalaǵandardyń deni – zeınetkerler. Úıde qalǵan eski zattaryn usynady. Kitap, túrli oıynshyq, qurylys zattary, salattar men toqyma kıimder satyp otyrady. Olarǵa quzyrly organdar kelip tıiskenimen, basqa ne isteıdi? Nápaqa tabý kerek. Negizi ákimshilik arnaıy oryn belgilep, jabaıy saýda jasaýshylardy bir orynǵa jınasa bolady. Sonda ortalyq kóshelerde keptelis bolmaıtyn edi. Sheshimi kóp qoı, tek olarmen ortaq tilge kelý qajet», deıdi qoǵam belsendisi Ánýar Aıtmanov.
Turǵyndardyń aıtýynsha, jabaıy saýdanyń da tıimdiligi bar. Ol baǵanyń turaqty bolýyna járdemdesedi. Úlken saýda dúkenderinde azyq-túlik naryqtaǵy baǵadan joǵary. Sebebi olar oryn úshin aqy tóleıdi. Sondyqtan kóbirek ústeme aqy qosady. Mysalǵa, Kókbazar, Almaty, Astana sekildi saýda ortalyqtarynda oryn quny 100 myń teńgeden asady. Mine, soǵan oraı satýshylar taýardyń jalpy qunyn qymbatyraq qoıady. Al bul turǵyndar úshin tıimsiz. Sol sebepti olar jaıma bazarlardan nemese burysh-buryshta otyrǵan saýdagerlerden amalsyzdan alady.
«Árıne, Kókbazardyń ishinde bir keli alma 700 teńge bolsa, syrtynda – 600 teńge. Júz teńge bolsa da aqsha, sondyqtan daladan alamyz. Jýyp, ábden tazalap jeımiz. Olardyń sapasynda túk ózgeshelik joq, bári bir jerden ákeledi ǵoı. Antısanıtarııa saqtalmaǵan degenniń ózinde qabyǵyn arshyp beremiz balalarymyzǵa. Men budan qorqynysh kórip turǵanym joq», deıdi qala turǵyny Ásel Aldanova.
Al keıbir turǵyndar jabaıy saýdaǵa qarsy. Sondyqtan «Magnum», «Small» sekildi zamanaýı dúkenderden saýda jasaıdy. Ondaǵy zattar ábden tekserýden ótetinin alǵa tartyp otyr.
«Buryn kósheden ala beretin edim, balamnyń ishi ótip, aýrýhanaǵa túskennen keıin jolamaımyn. Arnaıy tekseristen ótken taýarlardy alǵan jón, ári paıdaly, ári qoryqpaısyń. Syrtynda jaramdylyq merzimi de jazylyp turady. Osyny oılaǵan abzal», deıdi qala turǵyny Aınur Álimova.
Qazir jańadan taǵaıyndalǵan qala ákimi Ernat Dúısenbekuly turǵyndardyń densaýlyǵy úshin jabaıy saýdany zaman talabyna saı retke keltirýge tyrysyp-aq júr. Degenmen burynnan kele jatqan saýdanyń bul túrin aýyzdyqtaý ońaıǵa soqpaıdy. Sondyqtan bul kúrdeli máseleni qala jurtshylyǵy ókilderi birlesip sheshýi qajet. Sebebi «adamy qandaı – qalasy sondaı» degen túsinik bar.
Jetisý oblysy
