Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL «EQ»
Sońǵy jyldary elimizde jylyjaı sharýashylyǵy qalypty damyp, óndiris oryndarynyń sany jyl sanap artyp keledi. Aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileri qatty den qoıyp, qaýyrt qolǵa alyp jatqan tyń sala ishki naryqty jergilikti kókónis ónimderimen qamtamasyz etýde jáne ımporttyq ónimderdiń úlesin azaıtýda mańyzdy ról atqarady. Degenmen Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimetterine sáıkes jylyjaı kólemi ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha 232,3 gektarǵa qysqaryp, 1,2 myń gektardy, jylyjaıda ósirilgen qyzanaq pen qııardyń jalpy ónimi 177,5 myń tonnany qurady. Jylyjaı aýmaǵynyń qysqarýy óndirilgen ónimniń ózindik qunynyń joǵary bolýyna jəne bıznestiń tómen rentabeldiligine baılanysty oryn alyp otyr.
Búginde jylyjaılardyń negizgi bóligi jemis-kókónis ósirý úshin aýa raıy qolaıly Túrkistan oblysynda – 824,2 ga, Shymkent qalasy mańynda – 139,2 ga, sondaı-aq Almaty oblysynda – 79 ga, Qaraǵandy oblysynda – 43 ga kóleminde shoǵyrlanǵan. Eldiń basqa aımaqtarynda da shaǵyn jylyjaı alańdary bar.
Jylyjaı sharýashylyqtarynyń negizgi maqsaty turǵyndardy sapaly azyq-túlik ónimderimen qamtamasyz etý, saýda oryndaryn tasqyn sýdaı basyp jatqan kókónis ónimderiniń ımportyn azaıtý, sóıtip, baǵanyń tym sharyqtap ósýine jol bermeý ekendigi belgili. Sonyń nátıjesinde sońǵy jyldary belgili bir dárejede qııar, qyzanaq, qyryqqabat, sábiz, pııaz sııaqty as-taǵam mázirine kúndelikti qajet bolatyn ónimder baǵasynyń turaqtanýyna qol jetkizildi. Alaıda baǵanyń kóterilýi toqtar emes. Onyń bir sebebi – eldiń jylyjaı sharýashylyqtary kókónis ónimderi naryǵynda Ortalyq Azııa sharýashylyqtarymen joǵary básekelestikke tótep bere almaı otyr. Eldiń kúrt qubylmaly salqyn aýa raıy (jylytý maýsymy uzaqqa sozylady), energııa tasymaldaýshylarǵa joǵary tarıfter (jylyjaı óniminiń ózindik qunyndaǵy energııa kózderiniń (jaryq, gaz, kómir) úlesi 45% deıin jetedi) jylyjaı ónimderiniń básekege qabilettiligin aıtarlyqtaı tómendetýde.
Jylyjaı sharýashylyǵymen turaqty aınalysýshy iri kásip ıeleriniń negizdi talap-tilekteri, problema etip kóterýi nátıjesinde bul mán-jaıǵa búginde erekshe memlekettik mańyz berilip otyr. Aıtalyq, jylyjaı sharýashylyqtaryn damytý máselelerine arnalǵan Úkimet otyrysynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń orynbasary Amanǵalı Berdalın maýsymaralyq kezeńde elektr energııasy, gaz, kómir shyǵyndaryn sýbsıdııalaýdy engizý boıynsha jumys júrgizip jatqanyn atap ótken bolatyn. Ol úshin 2023 jylǵy 1 mamyrdan bastap kúshine engen fermerlik jylyjaılarǵa arnalǵan ulttyq standart (QR ST 3834-2023) bekitildi. Investısııalyq sýbsıdııalaý sheńberinde jylyjaı keshenderin salý jəne keńeıtý jónindegi jobalardy iske asyrý kezinde shyǵyndardy óteýdi 25%-dan 30%-ǵa deıin arttyrý josparlanýda. Sondaı-aq jabyq topyraqta ósirilgen kókónis daqyldaryn óndirýdi damytý maqsatynda tyńaıtqyshtar, pestısıdter, bıoagentter men bıopreparattardyń qunyn sýbsıdııalaý, qııar jəne qyzanaq tuqymdaryna sýbsıdııalar berý jónindegi memlekettik qoldaý sharalary jalǵasýda.
«Agrobıznes» ámbebap kredıt berý baǵdarlamasy sheńberinde jylyjaı qurylysyna kredıt berý aldaǵy ýaqytta da iske asyryla beredi, bul rette mólsherleme sýbsıdııalaý esebinen 6%-ǵa deıin tómendeıdi. 2020 jyldan bastap osy baǵdarlama boıynsha 16,7 mlrd teńgege jalpy alańy 51 gektar bolatyn 14 jylyjaı qarjylandyryldy. Jabyq topyraqta kókónis óndirýdiń rentabeldiligin arttyrý óndiris kezinde ózindik qunyn tómendetý esebinen ǵana múmkin bolatynyn eskere otyryp, Mınıstrlik jylyjaı sharýashylyqtaryn gektarlyq sýbsıdııalaýdy engizý boıynsha jumys júrgizýde», dedi AShM О́simdik sharýashylyǵyn damytý basqarmasynyń basshysy Qarlyǵash Nurıhanova.
Jylma-jyl jylyjaılar sany artyp kele jatqanyna qaramastan jergilikti kásipkerlerdiń halyqty kókónispen, jemispen tolyqtaı qamtamasyz ete almaýynyń bir sebebi sharýashylyqty álemdik standarttar deńgeıinde damyta almaı otyrǵanymyzǵa kelip saıady. Sarapshy, mamandar bul rette álemdik ozyq úlgili tájirıbelerdi alǵa tartady. Máselen, álemde jylyjaı salýdan Qytaı birinshi orynda, eldiń jylyjaı sharýashylyǵynyń alqaby shamamen 1,5 mln gektar aýmaqty alyp jatyr. Bul sala edáýir damyp turǵan elder tiziminde AQSh, Ońtústik Koreıa, Izraıl, Ispanııa, Japonııa, Túrkııa, Úndistan, Nıderland, Reseı, Iran, Mysyr elderi bar. Izraıl, Qytaı, Nıderland sekildi damyǵan elderde kólemi úlken ári jańa tehnologııamen jabdyqtalǵan 1 gektar jylyjaı kesheniniń quny 1,5-2 mln eýroǵa deıin barady. О́ıtkeni onyń qurylymynda qýatty óte kóp mólsherde tutynatyn jylytý, jaryqtandyrý júıeleri bar jáne qunarly, sapaly ónim alýǵa jumsalǵan qarjy ózin-ózi aqtaýǵa tıis.
Damyǵan elderdiń kópshiligi suranysy, ótilimi jaqsy kókónis ósirýge basymdyq beredi. Aıtalyq, Túrkııada jylyjaıdyń 88 paıyzynda kókónis ósiriledi. Al qalǵan 10 paıyzyna jemis, 2 paıyzyna gúl egiledi eken. Halqynyń sany bizben birdeı bolǵanymen, jeri áldeqaıda kishi Nıderlandynyń álemdi azyq-túlikpen qamtamasyz etý áleýeti tańǵaldyrady. Búginde Nıderland – tamaq ónimderin eksporttaý boıynsha AQSh-tan keıingi ekinshi orynda. Eldiń mundaı tolaıym tabysqa jetýiniń basty bir kilti – osy salamen shuǵyldanatyn sharýashylyq, kásip ıeleri árbir álemdik tehnologııalyq jetistikti muqııat qadaǵalap, jedel óndiriske engizip otyrady. Jylyjaıdyń irgetasy qalanǵannan bastap, alǵashqy ónimdi bergeninshe sharýashylyq bilikti mamandardyń qatań baqylaýynda bolady.
Elimizde mundaı kúrdeli keshendi salýdy kez kelgen kásipkerdiń qaltasy kótere bermeıdi. Árbir qadamyńnyń qymbat turǵany bylaı tursyn, ónimdi ósirýdiń ózindik qıyndyqtary óte kóp jáne de, kásipkerlerdiń aıtýynsha, jylyjaı kesheni táýekeldi de is. Onyń bir mysaly, bıylǵy jyly Túrkistan oblysynyń Saryaǵash jáne Maqtaaral aýdandarynyń birqatar jylyjaı sharýashylyǵy qystaǵy qatty aıazdan jáne qardyń kóp túsýinen, sondaı-aq kómir jetispeýshiliginen zardap shekkeni, shyǵynǵa ushyraǵany belgili.
Jalpy, qandaı jaǵdaıda bolsyn, kókónisti ońtústik óńirlerde ósirgen tıimdi, paıdaly. Elimizdiń Soltústik, Ortalyq, Shyǵys aımaqtarynda kókónis daqyldaryn jabyq jerde ósirý múlde qıyn. Nege deseńiz, atalǵan jerlerdiń qysy qatty, uzaqqa sozylady, aýa raıy sýyq, jylytýǵa jáne elektr energııasyna shyǵyndar kóp mólsherde jumsalady. Osyǵan oraı jylyjaı sharýashylyǵy Ońtústik óńirde qatty damyp keledi. Búginde Túrkistan oblysynda 1 459 gektar alqapta 3 366 birlik jylyjaı ornalasqan, bul eldegi jylyjaılar kóleminiń 71%-y.
Shyǵyn degennen shyǵady, bir gektar jerdegi jylyjaıǵa shamamen 1MVt elektr qýaty men 10 myń gekakalorııa jylý qajet eken. Sol sebepti de sarapshy, mamandardan bastap kásipker, deldaldarǵa deıin Soltústik aýdandarda gaz ben elektr energııasyna sonshalyqty shyǵyndanǵansha ósirilgen taýardy ońtústikten soltústikke tasyp saýdalaǵan paıdaly dep sanaıdy. Biraq tasymaldaý kezinde taýar qansha degenmen buzylyp, qosymsha shyǵyn artady. Sonyń saldarynan ónimniń ózindik quny ósedi. Osydan kelip onsyz da sany jaǵynan az óndiriletin otandyq ónim úlken partııamen ákelinip, naryqty jaýlaǵan, hımıkatpen óńdelgen kórshi elderdiń ónimine qaraǵanda básekege tótep bere almaı qalady.
El turǵyndarynyń qysqy maýsymda, erte kóktem ýaqytynda qııar, qyza-naq, qyryqqabat sekildi ónimderge degen qajettiligin qamtamasyz etý úshin jylyna 300 myń tonnaǵa jýyq jylyjaı ónimderi óndirilýi kerek eken. Ázirge sharýashylyqtar bul suranystyń 60-70 paıyzyn ǵana jaýyp otyr. Sondyqtan ónimderdiń bir bóligin shetten ımporttaýǵa májbúrmiz. Al ol óz kezeginde baǵanyń kóterilýine alyp keledi. Bul rette baǵanyń kóterilgeni úshin saýdagerler men kásipkerlerge de kiná arta almaısyz.
Elordanyń jemis-kókónis bazarlary men men dúkenderine atalǵan ónim túrleriniń qaıdan keletinin anyqtap kórgen edik. Qyzmeti qashanda qaınap jatatyn, qalanyń shalǵaı aýmaqtaryndaǵy saýda núktelerine negizinen ónim osy jerden tasymaldanatyn «Artem» bazaryndaǵy, sondaı-aq «Eýrazııa» saýda ortalyǵyndaǵy kókónister Qytaıdan, О́zbekstannan ákelinedi eken.
«Qazirde ózimizdiń ónimder jaqsy ótip jatyr. Degenmen qysqa salym olardyń kólemi azaıyp, bazardy Qytaıdan, О́zbekstannan, tipti sonaý Eýropadan tasymaldanatyn ónimder jaýlaıdy. Sebebi sol kezeńde jergilikti jylyjaılarda óndirilgen ónimder turǵyndar suranysyn tarta almaı qalady. Baǵanyń, qubylmalyǵy, kóterilýi de osy aradan kelip shyǵady», deıdi saýda oryndarynyń birinde jumys isteıtin jeke kásipker Arqat Nurahmetov.
Sózdiń toqeteri, el kólemindegi jylyjaı sharýashylyqtary keshenin damytyp, ónimderi ishki naryqty qalypty qamtamasyz etetin dárejege kóterý qajet. Osy oraıda agronom mamandar Astana qalasy mańynan jylyjaı keshenin salýdyń tıimdiligine barlaý, taldaý jasaǵan eken. Nátıjesinde, kókónisti tutyný kóleminiń halyq sanynyń ósýine qaraı úzdiksiz ósip otyratyny anyqtalǵan. Al osy suranysty sheshý úshin qysy sýyq jáne uzaq soltústik óńirlerde de óndiristik jylyjaılar salý qajet degen qorytyndy jasalǵan. Iаǵnı búginde ózindik bet-bedelin qalyptasyp úlgergen «Astana Eko Standart» JShS jylyjaılaryna uqsas keshenderdiń sanyn arttyrý kerek.
Qansha degenmen, jylyjaı sharýashylyǵy memleket tarapynan az qoldaý taýyp otyr dep aıta almasaq kerek. AShM О́simdik sharýashylyǵyn damytý basqarmasynyń málimetterine súıensek, jylyjaıdy salýǵa ketken shyǵynnyń 30 paıyzy memleket esebinen óteledi. Bul qarjy – nesıe emes, tegin beriledi. Ekinshiden, kókónisterdi saqtaý shyǵynynyń 20 paıyzy sýbsıdııalanady. Biraz jyldardan beri kooperasııa máselesine de jiti nazar aýdarylyp keledi. Jınalǵan ónimdi ótkizý jaıy qarastyrylyp, tehnıka satyp alýǵa kepildik berý de kózdelgen. Úshinshiden, kókónis bir jylda eki aınalymda ósiriledi. Osy ósirý shyǵynyna da 500 myń teńgeden 5,5 mln teńgege deıin memleketten qoldaý kórsetilýde. Tórtinshiden, tyńaıtqysh, ártúrli aýrýmen kúresetin bıogentterge, aram shóptermen kúresetin gerbısıdterge de sýbsıdııa turaqty bólinedi. Al aldaǵy, jaqyn merzimdegi kezek kúttirmes sharalarǵa kelsek, eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý, otandyq óndiristerdi damytý, jergilikti ónimniń básekege qabilettiligin arttyrý maqsatynda, jylyjaılardy gektarlyq sýbsıdııalaý baǵdarlamasyn jedel qoldanysqa engizý, jylyjaı sharýashylyǵyn jeńildetilgen jolmen nesıeleý jáne aınalym qarajatyn tolyqtyrý úshin «Keń dala» nesıelik baǵdarlamasyna qosý, ınvestısııalyq sýbsıdııalar baǵdarlamasy sheńberinde jylyjaı keshenderin salýǵa, keńeıtýge arnalǵan ınvestısııalyq shyǵyndardy óteý úlesin qoldanystaǵy 25%-dan 50%-ǵa deıin ulǵaıtý, jylytý maýsymy kezeńinde kómir otynyn tómen baǵamen tikeleı jetkizýdi qamtamasyz etý qajet. Sonda ǵana el turǵyndarynyń qajettilikteri jylyjaılarda óndirilgen kókónis ónimderimen maýsymdyq kezeńderde tolyq qanaǵattandyrylatyn bolady.
